Кіріспе
Желілік құрал – ауыр салмақты жылжытуға арналған аппарат. Әдетте, желілік құрал көлденең цилиндрден (доңғалақтан) тұрады, ол кранк немесе белдік айналуымен қозғалады. Бір немесе екі басына шынжыр немесе арқан бекітіледі, ал кабель немесе арқан осы шынжырдың/арқанның айналасына оралып, қарсы басына ілінген салмақты тартады. Грек ғалымы Архимед желілік құралды ойлап тапқан. Су көтеруге арналған ең көне бейне 1313 жылы Юань әулетінің қытайлық шенеунігі Ван Чжэннің (1290–1333) "Егіншілік кітабында" кездеседі.
The windlass '/w//ɪ//n//d//l//ə//s/ is an apparatus for moving heavy weights. Typically, a windlass consists of a horizontal cylinder (barrel), which is rotated by the turn of a crank or belt. A winch is affixed to one or both ends, and a cable or rope is wound around the winch, pulling a weight attached to the opposite end. The Greek scientist Archimedes was the inventor of the windlass. The oldest depiction of a windlass for raising water can be found in the Book of Agriculture published in 1313 by the Chinese official Wang Zhen of the Yuan Dynasty ( 1290–1333).
Қолданылуы
28 жылы жазған әскери инженер Витрувий машинаны "бір-біріне бекітілген ағаштардың жиынтығы, негізінен үлкен салмақты жылжытуға арналған" деп анықтаған. Шамамен бір ғасырдан кейін Александриялық Герон өз заманындағы тәжірибені "белгілі бір күшпен белгілі бір салмақты жылжыту" үшін "бес қарапайым машинаны" атап, рычаг, жел шанағы, қуат үшін бұранда, клин және блок (арқан жүйесі) деп атады. XIX ғасырдың соңына дейін осы "бес механикалық күш" барлық күрделі құрылымдардың құрылыс блоктары болды деп саналды. Орта ғасырларда жел шанағы ғимараттар салу үшін, мысалы, Честерфилд шіркеуіндегі қисайған мұнарасында материалдарды көтеру үшін пайдаланылды. 1215 жылы Англияда арбауларда желмен бұралатын механизм қолданылған, ал Еуропаның көпшілігі орта ғасырдың соңына дейін осындай механизмге ие болды. Жел шанағы кейде қайықтарда тік капистанның орнына зәкірді көтеру үшін қолданылады (зәкір жел шанағы деп те атайды). Ұлыбританияның ішкі су жолдарындағы құлыптарды ашуға арналған тұтқаны жел желке деп атайды. Жел шанағы құдықтан су алу үшін де қолданылуы мүмкін. Құдық аузында орнатылған айналушы ағаш таяқ – құдық жел шанағының ең көне сипаттамасы Севильялық Исидордың (560–636) "Origenes" (XX, 15, 1–3) еңбегінде кездеседі. Жел шанағы алтын өндіруде де қолданылған. Шахтаның үстінде ауыр шелектерді су бетіне көтеруге мүмкіндік беретін жел шанағы құрылысы жасалатын. Бұл процесс шахта тереңдігі 40 метрден төмен болғанша қолданылады, содан кейін жел шанағы "шапқыш" немесе "құбыр" деп аталатын механизммен ауыстырылады.
Дифференциалдық желбұрақты
Дифференциалдық желдік бұрандада, сондай-ақ қытайлық желдік бұранда деп аталатын құрылымда, әртүрлі радиусы r және r′ болатын екі коаксиалдық барабан болады. Арқан бір барабанға оралады, ал екінші барабаннан кері шешіледі, барабандардың арасындағы иілген бөлігінде жылдам қозғалатын шкив ілінген. Қолдықтың әрбір айналысы шкивті және оған бекітілген салмақты ғана көтереді, сондықтан өте жоғары механикалық күш алуға болады.
Испаниялық желқойма
Испандық желке – таяқты белдік ретінде пайдаланып арқанды немесе кабельді бұрап, тартып қатайтуға арналған құрылғы. Арқан немесе кабель екі нүктеге оралып, екі басында да бекітіледі. Таяқ орамның ішіне салынып бұралады, арқан қатаяды және екі нүктені бір-біріне қарай тартады. Ол көбінесе құбыр немесе тірек сияқты ауыр затты қысқа қашықтыққа жылжыту үшін қолданылады. Бұл көліктерді немесе малды батпақтан шығару үшін тиімді құрал болуы мүмкін. Кейде испандық желке турникет немесе түзеткіш көйлекке тартылу үшін қолданылады. Испандық желке тұзағы кішкентай жануарларды аулауға пайдаланылуы мүмкін. 1898 жылы АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитетіне Испанияның канонерлік кемесімен ұсталған американдық кеме туралы баяндамада испандық желке азаптау құралы ретінде сипатталған. Бір тұтқынның екі білегі байланып қойылған. Содан кейін, оны ұстаған адам арқанды таяқпен бұрап, арқанды тартып, білектері ісіп кеткен.