Кіріспе
Chembox
| Watchedfields = өзгертілген
| verifiedrevid = 443514183
| ImageFileL1 = Cis chlordane.svg
| ImageCaptionL1 = цис-хлордан (α-хлордан)
| ImageFileR1 = Trans chlordane.svg
| ImageCaptionR1 = транс-хлордан (γ-хлордан, бета-хлордан)
| ImageFileL2 = Cis chlordane 3D balls.png
| ImageCaptionL2 = цис-хлордан
| ImageFileR2 = Trans chlordane 3D balls.png
| ImageCaptionR2 = транс-хлордан
| SystematicName = 1,2,4,5,6,7,8,8-Октахлоро-3a,4,7,7a-тетрагидро-4,7-метаноиндан
| OtherNames = Хлордан; Chlordano; Ortho; 4,7-Метаногидроиндан октахлоро
|Section1=
|Section2=Chembox қасиеттері
| C=10 | H=6 | Cl=8
| Appearance = Ақ түсті қатты зат
| Odor = Сәл иісті, хлорға ұқсас
| Density = 1.59 г/см³
| MeltingPtC = 102–106
| MeltingPt ref =
| ExternalSDS = Chlordane (техникалық қоспа)
| FlashPtC = 107
| FlashPt notes = (ашық стақан)
| AutoignitionPtC =
| ExploLimits = 0.7–5%
| LD50 = 590 мг/кг (егеуқұйрық, ауызға алу) 100 мг/кг (қоян, ауызға алу) 430 мг/кг (тышқан, ауызға алу) 300 мг/кг (қоян, ауызға алу) 145 мг/кг (тышқан, ауызға алу) 1720 мг/кг (хомяк, ауызға алу) 200 мг/кг (егеуқұйрық, ауызға алу)
| PEL = TWA 0.5 мг/м³ [тері]
| IDLH = 100 мг/м³ Хлордан 10 жыл бұрын жүгері, цитрус сияқты азық дақылдарында, сондай-ақ газон мен жеке бақшаларда қолданудан тыйым салынды. Басқа хлорлы циклодиен инсектицидтері сияқты, хлордан адам денсаулығына қауіпті органикалық ластаушы зат ретінде жіктеледі. Ол қоршаған ортада және адамдар мен жануарлар ағзасында ыдырауға төзімді және адамдар мен жануарлардың липидтерінде (майларында) оңай жинақталады. Бұл затқа ұшырау қатерлі ісік, қант диабеті және неврологиялық ауруларға байланысты.
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 443514183
| ImageFileL1 = Cis chlordane. svg
| ImageCaptionL1 = cis chlordane (α chlordane)
| ImageFileR1 = Trans chlordane. svg
| ImageCaptionR1 = trans chlordane (γ chlordane, beta chlordane)
| ImageFileL2 = Cis chlordane 3D balls. png
| ImageCaptionL2 = cis chlordane
| ImageFileR2 = Trans chlordane 3D balls. png
| ImageCaptionR2 = trans chlordane
| SystematicName = 1,2,4,5,6,7,8,8 Octachloro 3a,4,7,7a tetrahydro 4,7 methanoindane
| OtherNames = Chlordan; Chlordano; Ortho; Octachloro 4,7 methanohydroindane
|Section1=
|Section2=Chembox Properties
| C=10 | H=6 | Cl=8
| Appearance = White solid
| Odor = Slightly pungent, chlorine like
| Density = 1.59 g/cm3
| MeltingPtC = 102 106
| MeltingPt ref =
| ExternalSDS = Chlordane (technical mixture)
| FlashPtC = 107
| FlashPt notes = (open cup)
| AutoignitionPtC =
| ExploLimits = 0.7–5%
| LD50 = 590 mg/kg (rat, oral)100 mg/kg (rabbit, oral)430 mg/kg (mouse, oral)300 mg/kg (rabbit, oral)145 mg/kg (mouse, oral)1720 mg/kg (hamster, oral)200 mg/kg (rat, oral)
| PEL = TWA 0.5 mg/m3 [skin]
| IDLH = 100 mg/m3 Chlordane was banned 10 years earlier for food crops like corn and citrus, and on lawns and domestic gardens. Like other chlorinated cyclodiene insecticides, chlordane is classified as an organic pollutant hazardous for human health. It is resistant to degradation in the environment and in humans/animals and readily accumulates in lipids (fats) of humans and animals. Exposure to the compound has been linked to cancers, diabetes, and neurological disorders.
Өндірісі, құрамы және қолданылуы
Хлорданды техникалық тұрғыдан 1948 жылы Юлиус Хайман Velsicol Chemical Corporation компаниясында синтетикалық каучук өндірісінің қосалқы өнімінің қолданылу мүмкіндіктерін іздеу барысында кездейсоқ түрде тапқан. Осы қосалқы өнімді хлорлау арқылы тұрақты және тиімді инсектицидтер оңай және арзан бағада өндірілді. Хлор атомдары – гептахлорда 7, хлорданда 8, ал нонахлорда 9 – циклодиен сақинасын қоршап, тұрақтандырады, осылайша бұл қосылыстар циклодиендер деп аталады. Органохлорлы инсектицидтерге жататын циклодиендер отбасының өзге де мүшелері – алдрин және оның эпоксиді диэлдрин, сондай-ақ диэлдриннің стереоизомері эндрин. Циклодиен атауын өндірісінде прекурсор ретінде қолданылатын гексахлороциклопентадиеннен алған. Гексахлороциклопентадиен циклопентадиенмен Дильс-Альдер қосындысын түзетіп, [3734 48 3] хлорден аралық өнімін береді; осы қосындыны хлорлау нәтижесінде негізінен екі хлордан изомері – α және β, сондай-ақ транс-нонахлор және гептахлор сияқты басқа да өнімдер алынады. β изомері көбінесе гамма деп аталады және оның биоактивтілігі жоғары. Хлордaн синтезделген кезде ақ немесе сәл сарғыш кристалдар түрінде көрінеді, бірақ көбінесе майлы ерітінділер, эмульсиялар, спрейлер, ұнтақтар және шаңдар түрінде әртүрлі құралымдарда сатылды. Бұл өнімдер 1948 жылдан 1988 жылға дейін АҚШ-та сатылымда болды. Адам денсаулығы мен қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін екендігіне байланысты, АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) 1983 жылы ағаш конструкциялардағы (мысалы, үйлердегі) термитке қарсы күрестің алқабындағы қолданылуын қоспағанда, хлорданның барлық қолданылуын тоқтатты. Хлорданмен өңделген үйлердің ішкі ауасында хлорданның жоғары концентрациясы анықталғаннан кейін, EPA 1988 жылы хлорданның қалған қолданылуын да тоқтатты. EPA балалардың ішетін судың әр миллиард бөлігіне 60 бөліктен аспау үшін (60 ппб) хлордан мөлшері шектелуі тиіс екенін ұсынады, және 1 күннен артық осы шектен асып кеткен су ішуге болмайды. EPA ішетін судың құрамындағы хлорданның мөлшері 2 ппб-тан аспауы керек деп белгілеген. Хлордaн оңай ыдырамайтындықтан, қоршаған ортада өте тұрақты. АҚШ үкіметінің тұрғын үйлеріндегі ауа сынақтары, хлорданмен өңдеуден 32 жыл өткен соң, хлордан мен гептахлордың деңгейі Ауруларды бақылау орталықтары жариялаған ең төменгі қауіп деңгейінен (20 нанограмм/куб метр ауа) 10-15 есе жоғары екенін көрсетті. Оның қоршаған ортадағы жартылай ыдырау мерзімі 10-20 жылды құрайды.
Шығу тегі, әсер ету жолдары және экскреция процестері
1948–1988 жылдары хлордан жүгері және цитрус егінділері үшін кең таралған пестицид болды, сондай-ақ тұрғын үйлердегі қоңырқайларды жою тәсілі ретінде де қолданылды. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі 30 миллионнан астам үйдің техникалық хлорданмен немесе хлордан мен гептахлор қоспасымен өңделгенін хабарлады. Тұрғын үйлерде өңдеу жүргізілген жерге байланысты, үй ішіндегі ауадағы хлордан деңгейі қатерлі ісік және созылмалы аурулар үшін ең төменгі қауіпті деңгейден (МҚД) бірнеше есе жоғары болуы мүмкін. Хлордан фекалия, зәр және бала емізетін аналардың сүті арқылы баяу шығарылады. Ол плацента арқылы өтіп, жүкті әйелдердің дамушы ұрықтарына сіңіп кетеді. Хлорданның ыдырау өнімі – оксихлоран метаболиті жас ұлғайған сайын қан мен майлы тіндерде жинақталады.
Қоршаған ортаға әсері
Хлордан гидрофобты болғандықтан топырақ бөлшектеріне жабысады және төмен ерігіштігіне (0,009 ppm) байланысты жер асты суларына баяу өтеді. Оның ыдырауына көп жылдар қажет. Хлордан жануарларда биоаккумуляцияланады. Ол балықтар үшін жоғары уытты, 0,022–0,095 мг/кг (ауыз арқылы). Хлорданның негізгі метаболиті оксихлордан (C10H4Cl8O), гептахлордың негізгі метаболиті гептахлор эпоксиді, сондай-ақ хлордан қоспасының тағы екі негізгі құрамы – цис-нонахлор және транс-нонахлор – негізгі биоаккумуляцияланатын компоненттер болып табылады.
Денсаулыққа әсері
Хлордан/гептахлор және/немесе оның метаболиттері (оксихлордан, гептахлор эпоксиді) 2-типті қант диабеті, лимфома, простата қатерлі ісігі, семіздік, ұрық қатерлі ісігі, сүт безі қатерлі ісігінің қауіп факторы болып табылады. Ұлттық қатерлі ісіктер институты жүргізген эпидемиологиялық зерттеуде үйлердің еденіндегі шаңдағы хлордан деңгейінің жоғарылауы, сол үйде тұратын адамдарда Ходжкин емес лимфоманың көбеюімен байланысты екендігі анықталды. Хлорданды үй ішіндегі ауа арқылы жұту – адам тіндеріндегі осы деңгейге ұшыраудың басты жолы. Қазіргі уақытта EPA хлордан қосылыстарының 24 нанограмм/куб метр (нг/м³) концентрациясын, 20 жылдық әсер ету мерзімінде 1,000,000 адамның арасында 1 адамда қатерлі ісікке шалдығу ықтималдығын арттыратын деңгей деп белгіледі. Бұл қатерлі ісікке шалдығу ықтималдығы 100 нг/м³ әсер етуде 1,000,000 адамға 10-ға, ал 1000 нг/м³ әсер етуде 1,000,000-ға 100-ге дейін артады. Хлордан қосылыстарының қатерлі емес денсаулыққа тигізетін әсерлері, оның ішінде қант диабеті, инсулинге қарсы тұру, мигрень, тыныс алу инфекциялары, иммундық жүйенің күшеюі, алаңдаушылық, депрессия, көрудің нашарлауы, сананың шатасуы, бақытсыз ұстамалар және тұрақты неврологиялық зақымданулар, қатерлі ісіктен гөрі көбірек адамдарға әсер етеді. Аналардың жүктілік кезіндегі транс-нонахлор мен оксихлорданның сарысуындағы деңгейі, 4-5 жастағы балаларда аутизммен байланысты мінез-құлықпен байланыстырылған. Токсикалық заттар мен аурулар жөніндегі агенттік (ATSDR) хлордан қосылыстарының 20 нг/м³ концентрациясын ең төменгі қауіп деңгейі (EQD) деп белгіледі. ATSDR ең төменгі қауіп деңгейін, белгілі бір уақыт аралығында адамның химиялық затқа ұшырауынан пайда болатын, зиянды қатерлі емес әсерлердің айтарлықтай қаупі жоқ дозаның бағасы ретінде анықтайды.
Оңалту
Термиттерге қарсы күрестің барысында хлордан үйдің/ғимараттың негізіне қолданылған, және оның жартылай ыдырау кезеңі 30 жылға дейін созылуы мүмкін. Хлорданда будың қысымы төмен, сондықтан ол үйдің/ғимараттың ішкі ауасына баяу буланады. Хлорданы үй ішіндегі ауадан жою үшін желдету (жылу алмасуы бар желдету) немесе белсенді көмір сүзгілерін пайдалану қажет. АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы топырақтағы хлорданды химиялық түрде жоюға тырысты, оны сулы әк пен персульфатпен араластырды. Фиторемедиация зерттеулерінде Кентукки көк шөбі мен көп жылдық бадананың хлорданға төзімді екені және олардың тамырлары мен жапырақтарына сіңіретіні анықталды. Топырақтағы хлорданды микоремедиациялау нәтижесінде ластану деңгейі төмендегені байқалды.