Кіріспе

Саяси жүйеге шолу

Сауд Арабиясының саясаты дәстүрлі исламдық бағыттар бойынша, патша мемлекет пен үкімет басшысы болып табылатын бірыңғай абсолюттік монархия аясында жүзеге асырылады. Шешімдер көбінесе патша, Министрлер кеңесі, ислам ғалымдары (2010 жылдардың ортасына дейін), тайпа басшылары және қоғамның басқа да дәстүрлі элиталары арасында кеңесу арқылы қабылданады. Сауд Арабиясының үкіметі авторитарлық болып табылады, бірақ кейбір сарапшылар Мұхаммед бин Салманның үкіметін тоталитарлық деп сипаттайды. Сауд Арабиясының Мұрагер ханзадасы және премьер-министрі Мұхаммед бин Салман Сауд Арабиясының іс жүзіндегі билеушісі болып табылады. Оның билігі тұсында ол саясатты орталықтандырып, бәсекелес саяси элиталарды тазартып, бұрынғы билік бөлісу динамикасын жойды. Сауд Арабиясының Негізгі заңы басқа елдерде конституция деп аталатын көптеген сипаттамаларды қамтиды. Құран мен Сүнна елдің ресми конституциясы ретінде жарияланды. Патшалықтың басқаруы ресми түрде ислам заңы (Шариғат) негізінде жүргізіледі деп жарияланды. Адалдық кеңесі жаңа патшаны және Мұрагер ханзаданы анықтауға жауапты. Барлық кәмелетке толған азаматтар дәстүрлі тайпалық жиналыс – мәжіліс арқылы патшаға тікелей қатысуға, кездесуге және петиция беруге құқылы. Үкіметке үлкен Аль Сауд патшалық отбасы үстемдік етеді, ол көбінесе ішкі даулар мен фракцияларға бөлінеді. Отбасы мүшелері үкімет рұқсат берген негізгі саяси тұлғалар болып табылады. Патшалықтан тыс саяси қатысу шектеулі. Сауд Арабиясы жеке заң шығару органы жоқ төрт елдің бірі (қалғандары Ватикан қаласы, Бруней және Ауғанстан).

Конституция

Сауд Арабиясы – абсолюттік монархия. Сауд Арабиясының 1992 жылы патшалық жарлықпен қабылданған Негізгі заңына сәйкес, король шариғатқа (яғни ислам заңдарына) және Құранға бағынуға міндетті. Құран мен Сүнне – елдің де-юре конституциясы деп жарияланған. Заңдық күші бар жазбаша конституция жоқ, ал Құран мен Сүннеге түсіндіру қажет. Бұл жұмысты Саудиялық діни мекеме – Аға ғалымдар кеңесі жүзеге асырады, алайда 2010 жылдары діни мекеменің ықпалы едәуір азайды. Сауд Арабиясы үкіметіне 2015 жылдың 23 қаңтарында таққа отырған монарх, король Салман басшылық етеді. Саяси партиялар мен жалпыұлттық сайлауларға рұқсат берілмейді, үкіметте патшалық отбасы басымдық құрайды.

Патша

Негізгі заңда патшаның бірінші патша Абдул Азиз Әл Саудтың ұлдары мен олардың еркек ұрпақтарынан таңдалуы тиіс екені көрсетілген, сондай-ақ кейіннен ғалымдардың (уламалардың) келісімімен бекітілуі шарт. Мұхаммед бин Салман қазіргі тақ мұрагері және елдің іс жүзіндегі билеушісі саналады. Патша заң шығару, атқару және сот функцияларын біріктіреді, ал патша жарлықтары елдің заңнамалық негізін құрайды. Патша сонымен қатар премьер-министр болып табылады және бірінші және екінші вице-премьерлерден (әдетте таққа мұрагерлік бойынша бірінші және екінші), портфелі бар 23 министрден және бес мемлекеттік министрден тұратын Министрлер кеңесін (Маджлис әл-Узара) басқарады. Патша кеңеске тағайындамалар мен қызметтен босату жүргізеді, ол сыртқы және ішкі саясат, қорғаныс, қаржы, денсаулық сақтау және білім беру сияқты атқарушы және әкімшілік мәселелерге жауапты, олар көптеген жекелеген агенттіктер арқылы жүзеге асырылады. Кеңес патшаға заңнама ұсынуға құқылы, бірақ өзінің заң шығару өкілеттігіне ие емес, соның ішінде бюджет құруға қатыспайды. Мемлекеттік бюджеттің толық мәліметтері жарияланбайды. "Толық 40%" көрсеткіші "басқа секторлар" деп белгіленген (оның ішінде қорғаныс, қауіпсіздік, барлау, корольдіктің кірістерін елден тысқары инвестициялау және корольдік отбасына бөлінетін қаражат). Теория бойынша ел абсолютті монархия болғанымен, іс жүзінде маңызды саяси шешімдер осы ресми үкіметтік құрылымдардан тыс қабылданады және тек патшаның шешімімен емес. Шешімдер корольдік отбасының арасында (корольдіктің негізін қалаушы Абдулазиздің көптеген ұрпақтарын қамтиды) консенсусқа келу арқылы қабылданады. Сонымен қатар, саудиялық қоғамның маңызды өкілдерінің пікірлері ескеріледі, оларға діни ғалымдар (уламалар), жетекші тайпа шейхтары және көрнекті саудагер отбасыларының басшылары жатады. Фейсал патша экономикалық, технологиялық және үкіметтік прогреске басымдық берген, бірақ саяси және діни тұрғыдан консервативті "жаңартушы" болды. Ол 1970 жылдардың басында елдің қарқынды экономикалық және бюрократиялық дамуына жетекшілік етті, сонымен қатар діни институттарға жеңілдіктер жасады және саяси қатысуды кеңейту жоспарларынан бас тартты. Халид патша үкіметті көбінесе оның тақ мұрагері Фахдқа тапсырды, ол патша болғаннан кейін оның орнын басты. Фахд ханзада Корольдікте маңызды өнеркәсіптік дамуды бастаған талантты әкімші болды. Көптеген адамдар оны "елдің жаңғыруының әкесі" деп санайды. Алайда, оның билігінің соңғы 10 жылында денсаулығы нашарлап, толыққанды жұмыс істеуге мүмкіндік бермеді. Мықты орталық басшылықты қамтамасыз ететін патша болмағандықтан, мемлекеттік құрылым фрагменттеуге ұшырады және ел дамудан тоқтап қалды. Абдулла патша реформатор ретінде танылды және экономикалық реформалар (шектелген дерегуляция, шетелдік инвестицияларды ынталандыру және жекешелендіру) жүргізді, сондай-ақ сот жүйесі мен үкіметтік министрліктерде жаңғыртулар жасады.

Уламалардың ықпалы

Уламалардың (ислам дін басшылары мен заңгерлерінің) маңыздылығы Сауд Арабиясындағы діннің орталық рөліне байланысты. Исламның Сауд Арабиясында дін ғана емес, тіршілік салты екені айтылады, нәтижесінде уламалардың ықпалы кең таралған. Сауд Арабиясы уламаларға үкіметте тікелей рөл беруде бірегей, мұндай мысал тек Иранда ғана бар. 1971 жылға дейін патшаға кеңес беретін аға уламалар кеңесі Бас мүфтидің төрағалығымен бейресми түрде жиналатын. Сол жылы кеңес патша тағайындаған және үкімет жалақысын төлейтін Аға ғалымдар кеңесі болып ресмиленді. Патшалық мұрагерлігі уламалардың мақұлдауына ғана емес, сот және білім беру жүйелерінде де маңызды рөл атқарады және діни және әлеуметтік мораль саласында биліктің монополиясын иеленеді. 1970 жылдары мұнай байлығы мен король Фейсал бастаған елдің жаңғыруының нәтижесінде Сауд қоғамында маңызды өзгерістер болды және уламалардың күші азайды. Алайда, 1979 жылы исламшыл радикалдар Меккедегі Ұлы мешітті басып алғаннан кейін жағдай өзгерді. Дағдарысқа үкіметтің жауабы уламалардың өкілеттіктерін күшейтуді және олардың қаржылық қолдауын арттыруды қамтыды: атап айтқанда, оларға білім беру жүйесіне көбірек бақылау берілді.

Уламалар тарихи түрде елдің жетекші діни отбасы – Әл шейхтердің басшылығымен келді. Бұл отбасының мәртебесі тек Әл Саудтан (патшалық отбасы) ғана төмен, олармен шамамен 300 жыл бұрын "өзара қолдау келісімі" және билікті бөлісу туралы келісім жасасқан, соның арқасында діни-моральдық билігін корольдік отбасының билігін заңдыландыру үшін пайдаланған. Әл шейхтердің уламаларға билігі соңғы онжылдықтарда азайғанмен, олар әлі де маңызды діни лауазымдарды иеленеді және неке арқылы Әл Саудпен тығыз байланыста. Сауд Арабиясы үкіметі мен патшалық отбасы көп жылдар бойы сыбайлас жемқорлыққа ұшырады. Елдің "патшалық отбасына тиесілі" және оның атымен аталған жерінде мемлекеттік активтер мен жоғары лауазымды әмірлердің жеке байлығы арасындағы шекаралар нашарлайды. Оның бар екендігін 2001 жылы сұхбатында ханзада Бандар бин Сұлтан (патшалық отбасының жоғары лауазымды мүшесі) мойындады және қорғады. Сыбайлас жемқорлық туралы айыптаулар көбінесе нақты дәлелдерсіз айыптаулармен шектелсе де, 2007 жылы британдық BAE Systems қорғаныс мердігері принц Бандарға "Аль-Ямама" қару-жарақ келісіміне байланысты 2 миллиард АҚШ доллары көлемінде пара берді деп мәлімдеді. Ханзада Бандар бұл айыптауларды жоққа шығарды. АҚШ және Ұлыбритания билік органдарының тергеулері 2010 жылы компаниямен келісімге келді, нәтижесінде компания 447 миллион доллар айыппұл төледі, бірақ пара алғанын мойындамады. Transparency International ұйымы 2010 жылғы Жемқорлықты қабылдау индексінде Сауд Арабиясына 4,4 балл берді (0-ден 10-ға дейінгі шкалада, 0 – "өте жемқор", 10 – "өте таза"). 2017 жылғы 5 қарашада Сауд Арабиясындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы тұтқындау кезінде 11 ханзада мен ондаған бұрынғы министрлер жаңа сыбайлас жемқорлыққа қарсы тергеу кезінде ұсталды. Ұсталғандардың арасында белгілі миллиардер инвестор принц Әл Уалид бин Талал, Ұлттық гвардия министрі Митеб бин Абдулла және Экономика және жоспарлау министрі Адель Факей бар. Ресми мәлімет бойынша, тазалау шарасы айыпталушылардың жемқорлық әрекеттеріне жауап ретінде жүргізілді және сыбайлас жемқорлыққа қарсы комитеттің тұтқындауға ордер шығаруға, саяхатқа шектеу қоюға және банктік шоттарды тоқтатуға құқығы бар. Сонымен қатар, ол қаржы мәселелерін тергеп, істер бойынша шешім қабылданғанға дейін активтерді тоңазытуға құқылы. Патшалық жарлықта "кейбір адамдардың қорлық жасауға бейімдігі, өз мүдделерін қоғамдық мүддеден жоғары қойып, мемлекеттік қаражатты ұрлауына байланысты" делінген. 2018 жылы Сауд Арабиясы журналисі Джамал Хашогги Сауд Арабиясының үкіметін сынағаннан кейін ұрланып, өлтірілді. 2020 жылдың 6 наурызында Сауд Арабиясының мұрагер ханзадасы Мұхаммед бин Салман патшаның ағасы ханзада Ахмет бин Абдулазиз, бұрынғы мұрагер ханзада Мұхаммед бин Найф және оның кіші ағасы сияқты үш жоғары лауазымды патшалық мүшелерін тұтқындады. 2020 жылдың 15 наурызында Сауд Арабиясы тағы бір жаппай қамауға алу науқанын жүргізді және сыбайлас жемқорлыққа күдікпен тергеліп жатқан 674 адамның 298 мемлекеттік қызметкерін тұтқындады. Тұтқындар қатарында әскери офицерлер мен зейнеткерлер, Ішкі істер министрлігінің қауіпсіздік қызметкерлері, денсаулық сақтау қызметкерлері мен судьялар бар. Жаппай қамауға алу адам құқықтары мәселесін көтерді, онда Human Rights Watch әрбір адамның қамауға алыну...

Реформа

2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін корольдік отбасының билігін реформалау және жаңғыртуға қысым күшейді. Бұл күш-жігер король Абдулланың 2005 жылы таққа отырғанға дейін де, кейін де қолдауымен іске асырылды. 1990-шы жылдардың басында Консультативтік кеңес құрылғанымен, ол саяси қатысуға деген талаптарды толыққанды қанағаттандыра алмады. 2003 жылы таңдалған мамандар мен зиялыларға ұлттық мәселелерді белгілі бір шектеулермен ашық талқылауға мүмкіндік беретін Жыл сайынғы Ұлттық диалог форумы жарияланды. 2005 жылы алғашқы жергілікті сайлаулар өтті. 2007 жылы мұрагерлік мәселесін реттеу үшін Байланыс кеңесі құрылды. 2009 жылы король үкіметте маңызды кадрлық өзгерістер жасады, реформаторларды негізгі лауазымдарға тағайындады және алғашқы әйелді министрлікке бекітті. Дегенмен, бұл өзгерістер тым баяу немесе сыртқы әсерге ұшыраған деп сынға алынды, сондай-ақ корольдік отбасы реформаның қарқыны мен бағыты туралы пікір келіспеушілікке толы екені хабарланды. 2011 жылы Абдулла әйелдердің Шура кеңесіне кандидаттар ретінде ұсынылатынын мәлімдеді.

Патшалық отбасынан тыс саясат

Сауд Арабиясындағы патшалық отбасынан басқа саясатты үш аспектіде қарастыруға болады: патшалық отбасының саудиялық қоғамның саяси қатысуына қаншалықты мүмкіндік беретіні, үкіметке қарсы оппозиция және ислами терроризм.

Саяси қатысу

Сауд әулетінен тыс жерлерде саяси процеске қатысу халықтың салыстырмалы түрде шағын бөлігімен шектеледі және патша отбасының маңызды шешімдер қабылдауда ғалымдармен, тайпалық шейхтермен және ірі коммерциялық отбасылардың өкілдерімен кеңесу түрінде жүзеге асырылады. Теориялық тұрғыдан алғанда, ересек жасқа жеткен барлық еркек азаматтардың патшаға тікелей меджлис арқылы өтініш білдіруге құқығы бар. Көп жағдайда, үкіметке қатысты көзқарас дәстүрлі тайпалық басқару жүйесінен көп ерекшеленбейді. Тайпалық идентичность берік сақталады және патша отбасынан басқа, саяси ықпал көбінесе тайпалық байланыстармен анықталады, ал тайпалық шейхтер жергілікті және ұлттық деңгейдегі оқиғаларға елеулі әсер етеді. Олардың арасында исламист белсенділер режим үшін ең үлкен қауіпті құрайды және соңғы жылдары елде бірнеше зорлық-зомбылық немесе террористік акт жасады. Дегенмен, үкіметке қарсы ашық наразылық, тіпті бейбіт болса да, қабылданбайды. 2011 жылдың 29 қаңтарында Джидда қаласында жүздеген наразылық білдірушілер қаланың нашар инфрақұрылымына наразылық танытып, жиналды. Полиция демонстрацияны шамамен 15 минуттан кейін тоқтатып, 30-дан 50-ге дейін адамды қамауға алды. 2018 жылдың наурыз айында тәж мұрагері Мұхаммед бин Салман Ұлыбританияға жасаған сапары барысында британдық оппозициялық саяхатшылардың қатаң сын-ескертпеуіне ұшырады. Салманға Ұлыбританияда экстремизмді қаржыландыру, ішкі салада адам құқықтарын бұзу және Йемендегі соғыста халықаралық гуманитарлық құқықты бұзу айыптары тағылды, онда миллиондаған адам аштыққа тап болу қаупінде тұр. Сол жылы сауд америкалық журналист Джамал Хашоггинің қазасынан кейін көптеген елдер оны сынады. 2020 жылдың 24 қыркүйегінде Сауд Арабиясынан шыққан диссиденттер тобы патша Салманның билігіне қарсы саяси партия құру туралы мәлімдеді. Ұлттық жиналыс партиясының мүшелері партияның Лондоннан басталуымен бірге АҚШ, Ұлыбритания және басқа елдерде эмиграцияда болды. Оппозициялық партия абсолюттік монархияда демократияны үкіметтік форма ретінде орнатуды және Сауд Арабиясының де-факто басшысы Мұхаммед бин Салманды биліктен ығыстыруды мақсат етеді. Ұлттық жиналыс партиясы патша Салманның билігіндегі алғашқы ресми саяси оппозиция болып табылады. Елдің негізгі заңы саяси партиялар құруға тыйым салады және бүлік тудыру мен патшаны қаралауға қатысты қылмыстар үшін ұзақ мерзімді жазаларды қарастырады. Ұлттық жиналыс партиясының негізін қалаушылары – белсенді Яхья Ассири, комедия актері Омар Абдулазиз, профессор Мадави әл-Рашид және ғалым Абдулла әл-Ауд.

Исламшыл терроризм

Усама бен Ладен және 9/11 шабуылына қатысқан 19 қаскөйдің 15-і Сауд Арабиясының азаматтары немесе бұрын Сауд Арабиясының азаматтығын алған. Ал бұрынғы ЦРУ директоры Джеймс Вулси Сауд Арабиясының уаххабизмін "Аль-Каида және оның іріктес террористік ұйымдарының өркендеген топырағы" деп атады.

Араб көктемінің наразылықтары

2011 жылдан бері Сауд Арабиясы өзінің «Араб көктемі» наразылықтарының әсеріне ұшырады. Оған жауап ретінде король Абдулла 2011 жылдың 22 ақпанында азаматтарға 36 миллиард доллар көлемінде жәрдемақылар жиынтығын жариялады, оның ішінде 10,7 миллиард доллары тұрғын үй салуға бөлінді. Бұл пакетке саяси реформалар енбегенімен, қаржылық қылмыстарға айыпталған кейбір тұтқындар кешірілді. Сол жылдың 18 наурызында король Абдулла 93 миллиард долларлық тағы бір пакет жариялады, оның ішінде 67 миллиард доллар құнға 500 мың жаңа үй салу және 60 000 жаңа қауіпсіздік қызметкерлеріне жұмыс орындары құру көзделді. Білім беру жүйесіндегі сыни ой-сананың жетіспеуі Патшалықта наразылықтардың азаюына себеп болды деген пікірлер айтылуда. Сауд Арабиясы және басқа GCC елдері де Бахрейндегі наразылықтарды басуға көмектесу үшін полиция қызметкерлерін Бахрейнге жіберді.

Өңірлік үкімет

Патшалық 13 аймаққа немесе провинцияларға (манáтиқ) бөлінген, олар өз кезегінде көптеген аудандарға бөлінеді. Аймақтық губернаторлар, әдетте патшалық отбасынан тағайындалады және бір немесе бірнеше қалалық кеңестерге төрағалық етеді, олардың мүшелерінің жартысы тағайындалады, жартысы сайланады. Губернаторлар қаржы, денсаулық сақтау, білім беру, ауыл шаруашылығы және қалалық әкімшіліктер сияқты функцияларға жауапты. Кеңесу принципі үкіметтің барлық деңгейінде, соның ішінде ауылдар мен тайпалар басқармасында қолданылады.

Қалалық сайлау

2005 жылғы ақпанда Сауд Арабиясы тарихында алғашқы сайлаулар өтті. «Дейде билігі жоқ» деп есептелетін муниципалитет кеңестеріне сайлау орындықтардың жартысына ғана (әр кеңестің орындықтарының жартысы тағайындалды) өтті. Әйелдерге кеңсеге түсуге немесе дауыс беруге рұқсат етілмеді. Эр-Риядта тіркелген сайлаушылардың саны сайлауға құқылы азаматтардың 18%-ын ғана құрады, бұл қала халқының барлық 2%-ына тең болды. Шығыс провинциясындағы шиа қауымында сайлауға қызығушылық әлдеқайда жоғары болды. Король Абдулла Шура кеңесінің жаңа сессиясының ашылу сөзінде 2012 жылдан бастап әйелдерге дауыс беруге рұқсат етілетінін жариялады. 2005 жылы кандидаттар көбінесе жергілікті кәсіпкерлер, белсенділер және мамандар болды. Саяси партияларға рұқсат берілмегенімен, кандидаттардың ислами бағыттағы, либералды идеологияны ұстанатын немесе тайпалық байланыстарына сүйенетінін анықтау мүмкін болды. Исламшыл кандидаттар әдетте қоғамдық қайраткерлер мен діни институттардың қолдауын алды және Эр-Рияд, Джидда, Мекке, Табук және Тайф сияқты Сауд Арабиясының қалаларындағы көптеген орынды жеңіп алды. «Батысқа жақындық танытқан немесе секуляризмге күдік келтірген» кандидаттар «жергілікті діни институттардың қолдауына ие болған консервативтілерге» қарағанда үлкен жеңіліске ұшырады. Бұл кейбір сарапшыларға патша отбасы елді кері ұстап тұрған консервативті күш емес, саудиялықтардың көпшілігінен гөрі прогрессивтірек екенін көрсетті. 2007 жылы саудиялық комментатор муниципалитет кеңестерінің күші жоқ екенін атап өтті. Дегенмен, бұл сайлау режимді жаңғыртудағы маңызды қадам болды. Абдулла 2015 жылғы муниципалитет сайлауында әйелдердің дауыс беруге және сайлануға құқылы болатынын мәлімдеді. Исламшыл кандидаттар, көбінесе кәсіпкерлер, жақсы нәтижелер көрсетті, бірақ іс жүзінде олардың ықпалы шектеулі болды. 2009 жылы жаңа сайлаулар ұсынылды, бірақ әйелдердің сайлау құқығын алу үміті кем дегенде екі жылға кейінге шегерілді. 2009 жылдың 15 ақпанында патша Абдулла шейх Ибрагим бин Абдалла әл-Гайтты Ынтымақ пен ізгіліктерді насихаттау және жамандықтарды болдырмау жөніндегі комиссия төрағасы лауазымынан босатып, шейх Салех әл-Лухаиданды Жоғарғы сот кеңесінің төрағасы лауазымынан алып тастады және алғашқы әйел министрді тағайындады. Патшалық таққа отырғаннан кейін Салман Абдулланың де-факто премьер-министрі және жақын кеңесшісі Халед әл-Тувайджриді қызметтен босатып, оның орнына Мұхаммед бин Найефті тағайындады.