Кіріспе

Сауд Арабиясының мәдени ортасына араб және ислам мәдениеті зор әсер етеді. Қоғам, жалпы алғанда, терең діни, консервативті, дәстүрлі және отбасылық құндылықтарға бағытталған. Көптеген көзқарастар мен дәстүрлер ғасырлар бойы араб өркениетінен және ислам мұрасынан қалыптасқан. Дегенмен, елдің мәдениеті де қарқынды өзгерістерге ұшырады, себебі 1970 жылдары Сауд Арабиясы кедей, көшпелі қоғамнан бірнеше жылдың ішінде бай тауар өндіруші елге айналды. Бұл өзгеріске коммуникациялық революция және шетелдік стипендиялар сияқты бірқатар факторлар ықпал етті. Сауд Арабиясының ең соңғы билеушісі – Сауд Арабиясының Патшасы Салман. 18-шы ғасырда пайда болған ваххаби ислам қозғалысы, кейде қатал пуритандық бағыт деп сипатталатын, қазір елде басымдық құптайды. «Жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю» принципіне сәйкес, мінез-құлық пен киім-кешекке қатысты көптеген шектеулер мен тыйымдар бар, олар заң жүзінде де, әлеуметтік тұрғыдан да қатаң сақталады, көбінесе басқа мұсылман елдерінен де қатаң. Алайда, үкімет жақында көптеген дәстүрлі шектеулерді алып тастады, соның ішінде әйелдерге көлік жүргізуге рұқсат берді және әйелдерге қатысты көптеген мәселелерді шешті. Екінші жағынан, ислам дінінде тыйым салынған нәрселер елде тыйымдалады, мысалы, алкогольдік сусындарға қатаң тыйым салынған. Күнделікті өмір исламдық салт-дәстүрлермен толыққанды. Күнделігінен бес рет мұсылмандар елдің түкпір-түкпіріндегі мешіттердің минареттерінен намазға шақырылады. Жұма мұсылмандар үшін ең қасиетті күн болғандықтан, демалыс күндері жұма және сенбі күндері болады. Ваххаби доктринасына сәйкес, 2006 жылға дейін тек екі діни мереке – Ораза айт және Құрбан айт ресми түрде мойындалды, содан кейін діни емес мереке – 23 қыркүйек ұлттық мерекесі (елдің бірігуінің құрметіне) қайтадан енгізілді. Гендерлік қатынастар тұрғысынан алғанда, Сауд Арабиясының нормалары әдетте туыс емес адамдардың арасындағы еркін қарым-қатынастың алдын тыяды.

Дін

Хиджаз жері, әсіресе Мекке мен Мәдина, Ислам дінінің алғаш рет пайда болған жері. Сондықтан, оның халқының көп бөлігі мұсылман. Бұған қоса, Құран Сауд Арабиясының конституциясы деп есептеледі және ислам заңы – шариғат – негізгі құқықтық көз болып табылады. Сауд Арабиясында ислам үкімет тарапынан ғана саяси тұрғыдан қолдау көрсетілмейді, сонымен қатар халықтың мәдениеті мен күнделікті өміріне зор әсер етеді.

Діни демография

Сауд Арабиясының халқының 90% суннит мұсылмандары, ал 10% шииттерге жатады. Шииттердің 80% Сауд Арабиясының Шығыс провинциясында және Мединеде тұратын он екі имамдық шииттер. Наджран провинциясында шамамен 700 000 жеті имамдық шиит бар. Сонымен қатар, Сауд Арабиясындағы экспаттардың көп бөлігі мұсылмандар.

Қоғамдағы исламдық рәсімдер

Сауд Арабиясы көптеген басқа мұсылман елдерінен айырмашылығы ислам дінінің қатаң нұсқасын ұстанады. Шариғат (Ислам заңы) "жақсылықты насихаттау және жамандықты тыйым салу" қағидаларын сақтай отырып, көшелерде патрульдік қызмет атқаратын "Жақсылықты насихаттау және жамандықты болдырмау комитеті" (Хаия немесе Мутавин деп те аталады) арқылы іске асырылады. Ережелерге киім үлгілері, ерлер мен әйелдердің қатаң бөлінуі, күніне бес рет намаз оқу, алкогольге қатаң тыйым салу және университеттерде ерлер мен әйелдерді бөлу кіреді. Сауд Арабиясы – күніне бес рет болатын намаз уақытында дүкендер мен басқа да қоғамдық орындардың жабылуы тиіс, ал қызметкерлер мен клиенттер намазға жіберіледі. Әйелдер дәстүрлі "абайя" (ұзын, толық жабатын киім) киюге міндетті болған. Алайда, қазір әйелдер жұрт алдында абайя киюге міндетті емес, бірақ сауд мәдениетіне құрмет көрсету мақсатында қарапайым киінуді сақтау қажет. Мысалы, 1980 жылы кинотеатрлар жабылды. Бірақ Сауд Арабиясы 2018 жылдың сәуірінен бастап кинотеатрларды қайта ашты.

Қоғамдық өмір және әдет-ғұрыптар

Сауд Арабиясы қоғамы араб және ислам мәдениеттерімен сіңірілген әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер шеңберінде өмір сүреді. Бірақ, Корольдіктегі аймақтар киім, тағам, диалект, әндер және тіпті неке тойлау дәстүрлері тұрғысынан бір-бірінен ерекшеленеді. Сауд Арабиясы отбасылық құндылықтарға баса назар қоятын мәдениетке ие; Сауд Арабиясында отбасы – ең маңызды әлеуметтік институт, сондықтан оның мүшелері арасындағы байланыс тығыз. Басты ерекшеліктері – отбасылық дәстүрлерді және туыстық байланыстарды сақтаумен қатар, бағыну және өзара құрмет сезімі.

Аль Баду

Қазіргі Сауд Арабиясы аумағында бұрынғы тұрғындардың көп бөлігі бедуиндер деп аталатын шөлдегі көшпелілер болған. Олар Сауд Арабиясының жергілікті халқының маңызды және өте ықпалды аз бөлігі болып табылады, бірақ өздерін "беду" деп атайтындардың көпшілігі енді "қой шаруашылығы және түйе мінудің дәстүрлі тайпалық әрекеттерімен" айналыспайды. Харви Трипп және Питер Норт авторларының мәліметінше, бедуиндер елдің сот жүйесінің, діни көшбасшыларының және Ұлттық гвардиясының (ол тақты қорғайды) көп бөлігін құрайды. Бедуин мәдениеті үкімет тарапынан "белсенді" сақталады. Сауд Арабиясының еркектері жат адамдарға (яғни, басқа сауд азаматтарына) білдіретін физикалық жылылықтарымен белгілі, кейбіреулер бұл шөлдегі бейтаныс адамдарға қонақжайлық көрсету дәстүрінің жалғасы деп санайды, оның мақсаты олардың амандығын қамтамасыз ету болған.

Киім

Сауд Арабиясының діні мен әдет-ғұрыптары ерлер мен әйелдерге консервативті киім киюді ғана емес, сонымен қатар көптеген Таяу Шығыс елдеріне тән киім киюдің біркелкілігін де талап етеді. Сауд Арабиясының әр аймағында бұрын әртүрлі киімдер болған, бірақ Сауд билігі қайта орнағаннан бері олар мерекелік шараларға арналған, ал билеушілерінің отанының (яғни Наджд) киімімен алмастырылған немесе өзгертілген. Көптеген әйелдер әдетте абайя киеді – қолы мен бетін ғана жабатын ұзын қара плащ, бірақ бұл міндетті емес. (Исламда әйелдерге ұялы киім кию міндетті, бірақ әйелдер үшін қара, ал ерлер үшін ақ түс діни жазбаларда емес, дәстүрде негізделген.) Кейбір саудиялық әйелдер ниқап немесе бурка сияқты бетін толық жабатын киім киеді. Әйелдер киімдері көбінесе рулық ою-өрнектермен, монеталармен, тізбектермен, металл жіптермен және аппликациямен безендіріледі. Сауд Арабиясы жақында әйелдерге арналған киім талаптарын жеңілдетті. Сауд Арабиясының әйелдері абайяны барлық түрінде ұяттылық пен өзіндік ерекшеліктің белгісі ретінде киеді. Бұл енді міндетті болмаса да, әйелдер оны таңдап киеді және ол елдің танымал бейнесіне айналды. Елге сапар шегетін шетелдік әйелдер де құрмет көрсету мақсатында абайя киеді. Соңғы жылдары абайяның астына батыс киімдерін кию кең таралды. (The New York Times газетінің хабарлауынша, Сауд Арабиясындағы діни полиция шетелдік әйелдерді абайя киюге немесе кем дегенде шаштарын жабуға "шақырады". Харви Трипп пен Питер Норт авторлары әйелдерге патшалықтың "көбінесе консервативті" аймақтарында, яғни ішкі аймақтарда абайя киюді ұсынады.) Сауд Арабиясының ерлер мен ұлдары, олардың жұмысы мен әлеуметтік жағдайына қарамастан, "араб киімі" деп аталатын тобе немесе тауб киеді. Ыстық ауа райында саудиялық ерлер мен ұлдар ақ тобе киеді, ал суық ауа райында қара түсті жүн тобе киюі жиі кездеседі. Арнайы жағдайларда ерлер тобе үстінен бишт немесе мишла киеді – металл жіптерімен тігілген ұзын ақ, қоңыр немесе қара пальто. Ер адамның бас киімі үш бөліктен тұрады: тақия – құртты бастан сырғып кетпеуін қамтамасыз ететін кішкентай ақ қалпақ; құрттың өзі – үлкен шаршы мата; және иғал – құртты орнында ұстап тұратын екі еселеп оралған қара жіп. Иғал кимеу – діндарлықтың белгісі саналады. Гутра әдетте мақтадан жасалады және дәстүрлі түрде ақ немесе қызыл-ақ сызықты болады. Гутра үшбұрыштай бүктеліп, бастың ортасына орналастырылады. Гутра (غتره) – Арабия түбегіндегі ерлер киетін дәстүрлі кеффий бас киімі. Ол әдетте ұсақ мақтадан жасалған шаршыдан ("шапан") жасалады, бүктеліп, әртүрлі стильдерде (әдетте үшбұрыштай) басының айнала оралады. Оны көбінесе құрғақ климатты аймақтарда күннен қорғану және ауыздан және көзден шаң мен құмды ұстап тұру үшін киеді. Ағал (عقال) – арабтардың бас киімінің бір бөлігі, кеффийді орнында ұстап тұру үшін жіптен жасалған. Ағал әдетте қара түсті болады. Тауб (ثوب) – араб тілінде киім деген сөз. Бұл – тобыққа дейін жететін, жүннен немесе мақтадан тоқылған, ұзын жеңді, шапанға ұқсас киім. Бишт (بشت) – ерлер киетін алтынмен әшекейленген, ақ, қоңыр немесе қара арабтық дәстүрлі ұзын шапан. Ол әдетте арнайы жағдайларда, мысалы, тойларда немесе суық ауа райында ғана киіледі. Абайя (عباءة) – әйелдер киетін киім. Бұл қара шапан, ол бастан басқа бүкіл денеге еркін жабылады, бірақ кейбір абайялар басты да жауып тұрады. Соңғы жылдары түрлі-түсті абайялардың саны көбейгенін байқауға болады. 2000 жылдан бері жас ерлер арасында батыс киімдері, әсіресе футболкалар мен джинсы демалыс киіміне айналды, әсіресе Шығыс провинциясында. Дәстүрлі аяқ киімдер былғары сандалдар болған, бірақ қазір аяқ киімнің көп бөлігі импортталады. 2008 жылы жеке секторда жұмыс істейтіндердің 90% шетелдіктер болды және олардың едәуір санын саудтықтармен ауыстыруға жасалған ондаған жылдық әрекеттер сәтсіз аяқталды. Бұл демалыс мәдениетінің бір себебі – аралдың ыстық, құрғақ климаты, ол көшпелі мал шаруашылығына мүмкіндік берді, бірақ ауыл шаруашылығына тек шағын аймақта (оңтүстік-батыс бұрышы) ғана рұқсат берілді. Әлемдегі басқа көшпелі малшылар сияқты саудтықтардың ата-бабалары "жұмыс этикасы" деп аталатын әдеттерді, дағдыларды, инфрақұрылымды және т.б. дамытпады, "бүгінгі индустрияландыруға алып келетін" ауыл шаруашылығы қоғамдарының дамуына жетпеді. Нәтижесінде "саудтықтар басқа ұлттар сияқты жұмыс істеген емес. Мұнай табылғанға дейін тауарға негізделген коммерциялық экономика болған емес".

Отбасылар

Сауд Арабиясы оқшауланған, отбасылық қадірлерді бағалайтын қоғамның бөлігі болғандықтан, саудтар сырттан келгендермен – шетелдіктермен немесе басқа рулардан шыққан саудтармен – емес, отбасы мүшелерімен іскерлік байланыс жасауға, араласуға және қарым-қатынас құруға бейім. Мүмкіндігі болғанда үлкен отбасылар қалалардағы жеке отбасылық үйлерде тұрады, ал тұра алмаған жағдайда ұялы телефон арқылы байланыста болады. Әдетте, отбасының ең үлкен мүшесі өз беделін (васта) отбасы мүшелерінің мүддесі үшін пайдаланады, әсіресе саудтардың көп бөлігі жұмыс істейтін ірі саудиялық мемлекеттік бюрократияда жұмысқа орналасу және қызмет бабында өсу үшін.

Некеге түсу

Ұсыныс: Дәстүр бойынша, болашақ күйеу жігіттің жоғары тұрған әйел өкілі болашақ қалыңдықтың анасына ниеттерін жеткізеді. Екі отбасы да некенің орындылығын бағалайды. Көру (Шауфа): Егер екі отбасы да келісім берсе, қалыңдыққа болашақ күйеуінің алдында бетін ашуға рұқсат етіледі. Өте консервативті отбасыларда бұл бет ашу тойға дейін кейінге шегеріледі. Бұрынғы дипломат Кэрол Флемингтің 2008 жылғы мәліметінше, саудтық махр әдетте таза қыз үшін 70 000 SAR (шамамен 18 660 АҚШ доллары), ал бұрын үйленген әйел үшін (жесір немесе ажырасқан) 20 000 SAR (шамамен 5330 АҚШ доллары) құрайды. (Гарви Трипп пен Питер Норт сияқты кейбір сарапшылардың пікірінше, "ерлі-зайыпты емес әйелдер тірі қалу үшін өте бақытты болуы керек"). Той (Ирс, Заффаф немесе Заваж): Некеге тұру туралы ұсыныс қабылданғаннан кейін әдетте алты айдан бір жылға дейін немесе тараптардың келісімі бойынша өтеді. Отбасы мүшелері, жақын достары және құрметті қонақтар ерлер мен әйелдер үшін жеке-жеке ұйымдастырылатын тойға қатысады. Бұрын тойлар үйде өткізілсе, бүгінде олар көбінесе ірі қонақүйлерде немесе арнайы той залдарында ұйымдастырылады. Әрбір тойда `Иша` намазынан кейін басталатын, күріш немесе жарылған бидай үстіне қойылған қуырылған қой немесе түйе баласынан тұратын мол дастархан жайылады. Қонақтар күйеу жігітке "сен ақшаны әкел, ол балаларды тусын" деген тілек айтады. Ерлер тойы дастарханнан кейін аяқталады, бірақ күйеу жігіт пен оның және қалыңдықтың жақын туыстары әйелдер тойына барады. Әйелдер тойы ерлер тойынан ұзаққа созылады, одан да әсем безендіріледі, тамақтан басқа музыка, ән-күй мен би де болады. Түн ортасында күйеу жігіт пен отбасының басқа да еркек мүшелері келіп, әйелдердің ызылдауы мен зәһәрит (жоғары дауысты шақыру) ішінде жарияланады. Басқа ер адамдар кетіп қалады, ал күйеу жігіт қалыңдығының жанына отырып, той жалғаса береді. Кейбір тойлар бірнеше күнге созылуы мүмкін, бірақ күйеу жігіт тек бірінші түні ғана қатысады. Барлық тойлардан кейін жаңа отбасысымен бірге үйіне апарылады. Балалар әдетте бес немесе алты жасқа дейін анасымен бірге болады, содан кейін ұлдар атасына формальды білім алу үшін қайта оралады. Ажырасқан әйелдер көбінесе өз отбасына қайтады, ал қайтадан үйленушілердің саны аз. Ажырасу заңдарының либералдығына қарамастан, ажырасу патшалық отбасынан тыс жерлерде кең таралған емес, "эндемикалық" сипаттағы құбылыс. Сауд Арабиясында күйеуі тастап кеткен әйелдердің ажырасу процесінің баяудығы сынға ұшырауда. Әйелдердің бастамасымен ажырасу (хула) патшалықта сирек кездеседі, тіпті күйеуі адал болмаған, зорлық-зомбылық көрсеткен, тастап кеткен немесе қылмыстық әрекеттер жасаған жағдайда да. Сауд Арабиясында әйелдердің бастамасымен ажырасу үшін әйел сотқа жүгінуі керек.

ЛГБТ құқықтары

Сауд Арабиясы гомосексуализмге өлім жазасы қарастырылған он елдің бірі (әйелдермен некеде тұрған ер адамдарға, сондай-ақ мұсылманмен гомосексуалистік қатынас жасаған, некеде тұрған немесе тұрмаған мұсылман емес адамдарға таспен атқылау жазасы қолданылуы мүмкін). Бірінші рет қылмыс жасағандарға айыппұл салу, қамшылау, түрмеге қамау сияқты жазалар да қарастырылған. 2020 жылдың сәуір айында Сауд Арабиясының Жоғарғы соты қамшылау жазасын жойып, оны түрмеге жабуға немесе айыппұл салуға немесе екеуіне де алмастырды.

Физикалық орта

Көптеген сырттан келгендер Сауд Арабиясының қалаларының (әсіресе Джидда, Эр-Рияд және Шығыс провинциясы сияқты ірі қалалардың) жоғары жылдамдықты магистральдары, сауда орталықтары мен фастфудтарының екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс қалалары мен қала маңындағы аудандарға есімдерімен ұқсас екендігіне таңғалады.

Қалалық даму

1970 жылға дейін саудиялықтардың көп бөлігі ауылдық аймақтарда күн көріп өмір сүрген, бірақ патшалық 20 ғасырдың соңғы жартысында қарқынды қалалануға ұшырады. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, саудиялықтардың шамамен 80 пайызы қалалық ірі қалаларда, атап айтқанда Эр-Рияд, Джидда және Даммамда тұрады.

Тұрғын үй

Сауд Арабиясындағы үйлер мен тұрғын үй кешендері көбінесе оларды қоршаған 3 немесе 4 метр биіктіктегі биік қабырғаларымен көзге түседі. Бұл қабырғалар құмды дауылдардан қорғауға немесе отбасылардың сыртқы әлемге қатысты жекешеленген көзқарасын көрсетеді деп түсіндіріледі.

Стил және безендіру

Әлемдегі көптеген адамдар сияқты, көптеген саудиялықтар өз үйлерінен "зор қуаныш пен мақтаныш" алады. Саудиялықтар өз үйлерінің бөлмелерін "спектрдің барлық түстерімен" безендіруді және әртүрлі стильдегі өнер заттарын бірге көрсетеді. "Түстер мен мәдениеттердің қақтығысы – қалыпты жағдай, ерекшелік емес", заттың құндылығы, "стильдің сақталуынан гөрі" басты көрсету критериі болып табылады. Шетелдіктер құрылыстағы аяқталмағандыққа ("Электр қосқыштары тек сымдары арқылы қабырғадан шығып тұруы мүмкін") немесе күтімге келтірудегі кемшіліктерге ("Қымбат маңайлардағы көшелерде тас үйінділері шашырап жатуы мүмкін") таң қалуы мүмкін.

Ислам мұрасы

Сауд Арабиясы, әсіресе Ислам дінінің ошағы болған Хеджаз, мұсылманның ең маңызды тарихи орындары, соның ішінде Мекке мен Мединаның ең қасиетті орындары бар. Патшаның бір атағы – Екі қасиетті мешіттің сақшысы, олар – Меккедегі Masjid al Haram (Исламның ең қасиетті жері, Каабасы бар) және Мединадағы Al Masjid al Nabawi, онда Мұхаммедтің қабірі орналасқан. Дегенмен, саудиялық уахабшылдық доктринасы кез келген тарихи немесе діни маңызы бар орындарға көрсетілетін құрметке жаулықпен қарайды, себебі бұл «ширкке» (яғни, құдайға тең қоюға) әкелуі мүмкін. Осының салдарынан, Сауд үкімдігі кезінде Меккедегі мың жылдан астам тарихы бар ғимараттардың шамамен 95%-ы діни себептермен бұзылды. Сыншылар соңғы 50 жылда Мұхаммедке, оның отбасына және серіктеріне байланысты 300-ге жуық тарихи орын жоғалып кеткенін айтады, Меккеде Мұхаммед заманына дейінгі 20-дан аз ғимарат қалған. Бұзылған тарихи ғимараттардың қатарында Мұхаммедтің әйелі Хадишаның үйі, Әбу Бәкірдің үйі (қазіргі Hilton қонақ үйінің орны), Мұхаммедтің немересі Әли Ораидтің үйі және Меккедегі патша сарайы орналасқан Әбу Қубайс мешіті бар.

Әйелдер

2018 жылдың 24 маусымына дейін әйелдерге автокөлік жүргізуге тыйым салынған, осылайша олардың қозғалыс еркіндігі шектелген, бірақ олар дәстүрлі түрде үйде маңызды бейресми билікке ие болған. Журналист Джудит Миллердің айтуынша, "кейбір саудиялық әйелдер өз үйлерінде тіпті диктаторлар сияқты болған. Олар балаларының қай мектепке баратынын, кіммен және қашан үйленетінін, күйеулерінің жаңа жұмысқа орналасуын, отбасының кімдермен қарым-қатынас жасайтынын, қай жерде тұрып, демалатынын шешкен. Достарының күйеулерін, ұлдарын және туыстарын маңызды лауазымдарға тағайындаған". Үйден тыс жерде саудиялық әйелдердің көптегені кейбір мамандықтарда жоғары жетістіктерге жеткен немесе танымал болған; мысалы, доктор Сальва Аль Хазаа Эр-Риядтағы Король Фейсал мамандандырылған ауруханасының офтальмология бөлімінің меңгерушісі және марқұм король Фахадтың жеке офтальмологы болған. Дегенмен, әйелдер үшін жұмыс мүмкіндігі шектеулі, ал қалалық орта және жоғарғы тапқа жататын әйелдер көп уақытын кең отбасы және жақын достарымен араласуға жұмсайды. National Geographic журналында жазылған Марианна Алиреза: "Біз сияқты қала әйелдері үшін үлкен отбасымен бірге өмір сүруден басқа, жалғыз мүмкіндік – басқа әйелдердің үйіне барып, олармен кездесу еді", – деп жазған. Бірақ бұл қазіргі уақытта сирек кездеседі, себебі саудиялық әйелдердің алғашқы некеге тұруының орташа жасы 25 жасқа жеткен. Алайда, 2019 жылы Сауд Арабиясының Шура кеңесі 15 жасқа толмағандардың некелерін заңсыз деп жариялаған және 18 жасқа толмағандарға соттан рұқсат алу қажеттігін талап ететін жаңа ережелерді бекітті. Шура кеңесінің Адам құқықтары жөніндегі комитетінің төрағасы доктор Хади Аль Ями енгізілген бақылаулар осы органға ұсынылған жан-жақты зерттеулерге негізделгенін айтты. Ол бұл ереже, Шура кеңесінің Ислам істері жөніндегі комитетімен қарастырылғаннан кейін, некеге тұру жасын 18-ге көтеріп, 15 жасқа толмағандарға некеге тұруға тыйым салғанын атап өтті. Әйелдердің сауаттылығы (81%) ерлерге қарағанда төмен, бірақ жоғары оқу орындаларын бітіргендердің арасында әйелдердің үлесі (60%) жоғары. Сауд Арабиясы әйелдердің мәртебесін "өте құрметті және жоғары" деп санайды, бірақ жетекші ислам ғалымдарының пікірінше, саудиялық әйелдердің ерлермен тең құқықтары жоқ. Сауд Арабиясынан тыс жерлердегі шетелдік дереккөздер әйелдерге қатысты кемсітушілік маңызды проблема екенін және әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты қылмыстық қылғысыз ететін заңдардың жоқтығын көрсетті. Дүниежүзілік экономикалық форумының 2010 жылғы "Гендерлік теңсіздік туралы" есебінде Сауд Арабиясы 134 елдің ішінде 129-шы орынды иеленді. Сауд Арабиясының заңнамасына сәйкес, әрбір ересек әйелдің "қамқоршысы" ретінде туысы болуы керек. Қамқоршы әйелдің атынан маңызды шешімдер қабылдауға заңды түрде құқылы. Алайда, 18 жастан асқан әйелдерге жақын арада қамқоршысының рұқсатынсыз шетелге шығуға рұқсат етіледі, себебі бұл мәселе бойынша жаңа заң 2019 жылы қабылданады. 2019 жылдың тамызында заң күшіне енді және 21 жастан асқан әйелдерге алдын ала рұқсатсыз саяхаттауға рұқсат берілді. Заң 2019 жылдың тамызының соңында күшіне енді. Сотта әйелдің куәлігі ер адамның куәлігінің жартысына тең, ал бір ер адамның куәлігі отбасылық және мұрагерлік құқықта екі әйелдің куәлігіне тең. Ерлер әйелдерін біржақты ажырастыру үшін заңдық негіздеме ұсынудың қажеті жоқ (талақ), ал әйел күйеуінің келісімімен немесе күйеуі оған зиян келтірсе сот арқылы ғана ажыраса алады. Мұрагерлік заңға қатысты Құран-Кәрімде қайтыс болған адамның мүлкінің белгілі бір бөліктері "Құран мұрагерлеріне" берілуі керек екендігі және қайтыс болған адамның қыздары өз ағаларының мүлкінің жартысын алады деп көрсетілген. Қыздар үшін мектеп спорты тыйым салынған, бірақ 2014 жылдың сәуірінен бастап Сауд Арабиясының білім беру министрлігі Шура кеңесінен бұл тыйымды алып тастауды қарастыруды сұрады (ресми SPA ақпарат агенттігінің хабарлауынша, кез келген спорт түрі киім кию және жыныстық бөліну туралы шариғат ережелеріне сәйкес келуі керек). (Бұл шектеулерді әдетте "мутавейн" деп аталатын "дін полициясы" сақтайды.) 2015 жылғы муниципалдық сайлауда әйелдерге дауыс беру құқығы берілді.

Жастық шақ

Таяу Шығыстағы көптеген мұсылман елдері сияқты Сауд Арабиясында да халық санының өсу қарқыны жоғары және 30 жасқа дейінгі халықтың жоғары пайызы бар. Сауд Арабиясының жас халқының бағалауы әр түрлі: Кэрил Мерфи 2012 жылдың ақпан айындағы мәліметтерге сәйкес, халықтың 51% -ы 25 жасқа толмаған. Economist журналының бағалауы бойынша, Сауд Арабиясының 60% халқы 21 жасқа толмаған. "Біріккен Ұлттар Ұйымы, Дүниежүзілік халық санының перспективалары: 2012 жылғы қайта қарау" халық санының тек 28% -ы 14 жасқа толмаған және Сауд Арабиясының мәдениеті осы ұрпақ есейген сайын айтарлықтай өзгеріске ұшырайды деп болжайды. Мұнай табысының халық санының өсуіне сәйкес келмеуінен, жастардың сыртқы өмір салтына бейімделуінен, сапалы білім мен жұмыс орындарына қолжетімділіктің жоқтығынан, бала тәрбиесі мен билік басындағы патша отбасына деген көзқарастың өзгеруінен туындайтын жан басына шаққандағы табыстың төмендеуі олардың өмір сүру деңгейі мен қанағаттану деңгейінің бұрынғы ұрпақтан өзгеше болатынын көрсетеді. Соңғы онжылдықта Сауд Арабиясында бала тәрбиесін көбінесе жалданған қызметшілер атқарады. Шетелдік жұмысшылар арзан және кең тарағандықтан, қарапайым отбасыларда да қызметшілер болады. Бай отбасыларда әр балаға жеке қызметші болады. Алайда, ата-аналардан айырмашылығы, қызметшілерді жұмыстан босату мүмкін және олар көбінесе мұсылман да, араб та емес. Сондықтан Джон Р. Брэдлидің айтуынша, олардың екеуінің де "өздерінің қамқорлығындағыларды тәрбиелеуге билігі жоқ", сондай-ақ "Сауд Арабиясы қоғамының негізін құраған негізгі ислам құндылықтары мен дәстүрлерін үлгі ету қабілеті мен білімі жоқ". 1970 жылдары мұнайдың көтерілу қарқыны кезінде өскен және өмір сүру деңгейінің кедейліктен байлыққа көтерілгенін көрген ата-аналарынан айырмашылығы, "80 және 90-жылдары туған саудиялықтар мұнайдың көтерілу қарқыны алдындағы кедейленген Арабия туралы естерін сақтамайды және сондықтан бағасын білдірмейді. Сауд Арабиясының жастары сыртқы әлемдегі жастар өмір салтына интернет арқылы бейімделеді, өйткені олардың елінде кездесулер мен концерттерге тыйым салынған. Алайда, 2017 жылы Сауд Арабиясында концерттерге тыйым салынбады. Футбол ойнауға арналған алаңдар аз. Тіпті сауда орталықтарына да жас жігіттерге әйел туысы болмаса, кіруге рұқсат етілмейді. 2014 жылдан бастап ер адамдарға сауда орталықтарына кіру үшін әйел туысы болуы міндетті емес. Жастар "әкімдікке наразылық білдіруге, ережелерді қабылдамауға және өз тәуелсіздіктерін көрсетуге" бейім болғандықтан, жастар көтерілісі қиынға соғады, өйткені патшалықтағы "жастар көтеріліске шыға алатын шектеулер мен конвенциялар" саны көпшілік қоғамдарға қарағанда әлдеқайда көп. Патша мен мұрагердің орташа жасы 74 жаста, ал саудиялықтардың 5060% -ы жиырмаға толмаған, бұл билеушілер мен билеушілер арасындағы маңызды ұрпақ алшақтығын тудырады. 2011 жылғы сауалнамада саудиялық жастардың 31% "дәстүрлі құндылықтар ескірген, мен заманауи құндылықтар мен сенімдерді қабылдауға дайынмын" деген пікірмен келісті, бұл сауалнамаға қатысқан он араб елінде ең жоғары көрсеткіш. Өз елінің бағытына сенімділік білдіргендер саны 98%-дан (2010 жылы) 62%-ға дейін төмендеді. Бұл жерде жұмыс орындары мемлекеттік секторда, мемлекеттік кірістерге байланысты. Алайда, алдағы жылдары мемлекеттік секторға қаржы бөлу азаюы мүмкін. Кем дегенде кейбір сарапшылар патшалықтың шығындары "2014 жылы мұнайдан түскен табыстан асып түседі" деп күтеді. 20-24 жас аралығындағы жұмыссыздық 39%-ды құрайды, әйелдер үшін 45%, ерлер үшін 30,3%-ды құрайды, бұл шамамен 2012 жылы 10%-ды құраған ресми жұмыссыздық деңгейімен салыстырғанда.

Таффит

"Дрифтинг" немесе "жойрайдинг" деп те аталатын "Таффит" спорт түрі - бұл заңсыз көше жарыстары, әдетте, зауытта жасалған, өте жоғары жылдамдықпен жалға алынған автомобильдер, кең автомобиль жолдары арқылы жүріп, машинаны солға және оңға лақтырып, қоғамның шетінде танымал. 2004 жылы патшалықтың үш ірі қаласында жүргізілген мектептердегі сауалнамада жасөспірім ұлдардың 45%-ы белгілі бір дәрежеде ойын-сауықпен айналысатыны анықталды. Бұл спорт түрі "көбінесе ұрланған немесе "қарызға алынған" көліктерде жасөспірімдер тобының алдында дөңгелектерді жанып, акробатика жасау" деп сипатталған. Қауіпті, заңсыз және реттелмеген қызмет ретінде, кейбірде апаттар мен өлім-жітімдер орын алады. Бірқатар көздер жұмыс берушілердің маңыздылығы сияқты факторларға байланысты жұмысшылар арасында "жекелік" орнағанын сипаттайды, басқасы америкалықтарды сол жерде орналастырады, бірақ барлығы Бангладеш, Йемен және Филиппин сияқты жерлерден келген азаматтар төменгі жақта екендігіне келіседі. Олардың көпшілігі үйлерде немесе қамалған үйлерде тұрады. Сауд Арабиясында жұмыссыздардың саны көп, халық саны артып, мемлекеттік шығындар қажет, бірақ шетелдік жұмысшыларға ақы төлеу үшін мұнайдан түсетін түсімдер тоқтау үстінде. 2013 жылдың наурыз айында "жария етілмеген шетелдік жұмысшылардан арылу, заңды жұмысшыларды бақылау" және Сауд Арабиясында туған жұмыссыздықты төмендету бойынша науқан басталды. Үгіт басталғаннан бастап, 2013 жылдың 4 қарашасына дейін шамамен бір миллионға жуық бангладеш, үнді, филиппин, непал, пакистан және йемендіктер елден кетіп қалды. Билік 2014 жылы тағы бір миллион шетелдікті елден шығаруға жоспарлап отыр. Бұған дейін Сауд Арабиясы жұмысшылардың елге деген наразылығын білдіру үшін кейде жұмысшылар жұмысқа алынбайтын немесе жұмыстан шығарылмайтын. Сауд Арабиясы 1990 және 1991 жылдары Перс шығанағындағы соғыс кезінде Саддам Хусейнге Сауд Арабиясына қарсы Йеменнің қолдауымен 800,000 йемендікті қуып жіберді және 2013 жылы Бангладеш үкіметі исламшыл Джамаат е Ислами партиясын жойғаннан кейін Сауд Арабиясына кіруге рұқсат етілген бангладештердің санын қысқартты. Сауд Арабиясы Йемендегі Сауд Арабиясы салған бөгетті заңсыз көшіп келушілердің ағынына қарсы және есірткі мен қару-жарақ контрабандасына қарсы тұрғызды. Сауд Арабиясының Министрлер кеңесі 2004 жылы қабылдаған заң бойынша, он жыл бойы патшалықта тұрған барлық ұлттардың (палестиналықтардан басқа) мұсылман шетелдіктері азаматтыққа өтініш жасауға құқылы, әртүрлі ғылыми салалардағы дәреже иелеріне басымдық беріледі. (Сауд Арабиясында тұратын 240 000 палестиналық араб мемлекеттеріне басқа араб мемлекеттерінің азаматтығын беруге тыйым салатын Араб Лигасының келісім нұсқаулары бойынша ескерілмеген.) Шетелдік жұмысшыларға қатысты да мәселе бар. Хьюман Райтс Вотч ұйымының мәліметінше, 2014 жылы шетелдік үй шаруасындағылар "жұмыс берушілерінің ұрлық, сиқыршылық немесе неке адалдығын бұзу туралы" қарсы айыптауларына ұшыраған "пайдалану мен қорлау туралы шағымдарын" берудің "қауіпті үрдісі" болды. Сауд Арабиясында тек бір елден, яғни Индонезиядан 41 шетелдік жұмысшы "қара сиқырдан бастап ұрлық, неке адалдығын бұзу және кісі өлтіру сияқты" айыптар бойынша "өлім жазасына кесілуі мүмкін" деп айыпталды. 2014 жылы Сауд Арабиясы еркектеріне Бангладеш, Пәкістан, Мьянма және Чад әйелдерімен некеге тұруына тыйым салынды.

Құлдық мұрасы

Арабия түбегінде құлдықтың тарихы жүздеген жылдарға соққан, бірақ уақыт өте келе Арабия түбегіндегі құлдыққа қатысты нәсілдік дискриминация жойылды. 1962 жылы құлдыққа тыйым салынды және оның орнына кафала жүйесі енгізілді.

Тамақ пен сусын

Бүгінде саудиялықтар көптеген дәстүрлі әдеттерін сақтайды, әсіресе тамақ және сусындарға қатысты. Сауд Арабиясының көптеген халқы бұрыннан қой мен ешкі шаруаларының ұрпақтары болғандықтан, көптеген саудиялық тағамдар негізінен қой етінен жасалады. Сауд Арабиясының асханасы Арабия түбегіндегі көрші елдердің асханасына ұқсас, және түрік, парсы және африкалық тағамдардың күшті ықпалында болған. Жануарлар исламның халал диеталық заңдарына сәйкес сойылады, онда шошқа еті (харам) және алкоголь (харам) ішуге тыйым салынған. Әдетте, саудиялықтар (басқа мұсылмандар сияқты) шошқа етін таза емес деп санап, жиренеді, ал алкогольді – құлқына салуға болатын нәрсе деп есептейді. Сондықтан, шошқа етіне қатысты диеталық ережелер алкогольге қатысты ережелерге қарағанда қатаңрақ сақталады.

Діни шектеулер

Сауд Арабиясының халқы тамақ және суға қатысты діни талаптармен шектелген. Осылайша, исламда алкогольге тыйым салынған, демек ол елде де рұхсат етілмейді. Сонымен қатар, шошқа еті де тыйым салынған және саудиялықтар оны жемейді. Дегенмен, сиыр, қой, тауық және басқа да жануарларды исламдық шариғатқа сәйкес сойғаннан кейін ғана жеуге болады.

Ақпарат құралдары

Сауд Арабиясының білімді азаматтары араб әлемінің, ислам әлемінің және жалқы әлемнің мәселелері туралы жақсы хабардар, бірақ үкімет баспасөз бостандығы мен пікір білдіру бостандығын мойындамайды. Жаңалықтар, қоғамдық сөздер және жеке пікір білдірудің басқа да түрлері дәстүрлі исламдық құндылықтарға қайшы келмеуі керек, үкімет саясатына қарсылық білдірмеуі керек, үкімет қызметкерлерін, әсіресе патшалық отбасын кемсітпеуі керек, сондай-ақ үкіметті ұялтатын немесе наразылықты қоздыратын сезімтал және тыйым салынған тақырыптарға тым терең бойламауы керек, мысалы, Сауд Арабиясы қоғамындағы әйелдердің рөлі, шиит мұсылмандарына қатысты қарым-қатынас, табиғи апаттардың салдары немесе ЖИТС/АҚТҚ пандемиясы және адам саудасы сияқты әлеуметтік мәселелер. 2013 жылы BBC News хабарлағандай, үкімет пен патшалық отбасын сынау және исламдық қағидаларды сұраққа салу "әдетте көтерелмейді. Өздігінен цензура кең таралған". 2014 жылы Freedom House корольдіктің баспасөзін және интернетті "бостандық жоқ" деп бағалады.

Азаматтық қоғам

Патшалықта еңбек одақтары мен саяси партияларға тыйым салынған, бірақ бірнеше жасырын саяси партиялар бар. Үкімет ұлттық "Консультативтік кеңес" құрды (сайланбайтын, заңдар қабылдамайтын), сондай-ақ белгілі бір "қоғамдардың" құрылуына рұқсат берді (бірақ олардың үкімет саясатына ықпал ету мүмкіндігі шектеулі). Қоғамдық мәселелерді бейресми түрде талқылауға белсенді қолдау көрсетілмейді, бірақ ол әдепсіздікке, наразылыққа немесе сенімсіздікке шақырмаса, тікелей заңсыз емес. 2005 жылы партиялық емес, шектеулі муниципалдық сайлаулар өтті.

Спорт

Футбол, көбінесе "соккер" деп аталатын, Сауд Арабиясында ең танымал спорт түрі болып табылады, құштарлығы мен кең таралған қызығушылығы елге әсер етеді. Сауд Арабиясының миллиондаған азаматтарының барлық жас тобында футболға деген сүйіспеншілігі зор, ол корольдікті біріктіретін күш ретінде қызмет етеді, достық сезім мен ұлттық мақтаныш сезімін қалыптастырады. "Аль-Хилал", "Аль-Наср" және "Аль-Иттихад" сияқты жетекші клубтар қатысатын Сауд Арабиясының Про лигасы үлкен назар аударады, оған адал жанкүйерлердің ыстық қолдауымен стадиондар толығады. Сонымен қатар, Сауд Арабиясының ұлттық футбол құрамасының ФИФА Әлем чемпионаты сияқты халықаралық жарыстарға қатысуы ұлттық мақтанышқа айналып, елде қуаныш пен мерекелік көтеріліске себеп болады. Сауд Арабиясында футбол тек ойын-сауық емес, ол мәдени және әлеуметтік шекараларды асып, саудиялық қоғамның құндылықтарымен байланысқан ортақ құштарлықты көрсетеді. 60 футбол клубы үш негізгі кәсіби футбол лигасына қатысады: 16 клуб Сауд Арабиясының Про лигасына, 20 клуб Принц Мохаммед бин Салман лигасына және 24 клуб Екінші дивизионға қатысады. Ішкі жарыстарға Король Кубогы, Тақ мұрагерінің кубогы және Сауд Арабиясы Суперкубогы кіреді. Сауд Арабиясының ұлттық футбол құрамасы ФИФА Әлем чемпионатында бес рет өнер көрсетті: 1994, 1998, 2002, 2006 және соңғы рет 2018 жылы. Бұған қоса, құрама 10 рет Азия Кубогына қатысып, оның үш реті жеңіске жетті. Соңғы жылдары саудиялық футболшылардың біліктілігі артып, Еуропа чемпионаттарында ойнау мүмкіндігі туды. Олардың дағдыларын жетілдіру мақсатымен ойыншылар Испанияның "Ла Лигасында" өнер көрсетуге жіберілді. Баскетбол да танымал. Сауд Арабиясының ұлттық құрамасы 1999 жылғы Азия чемпионатында қола жүлдесін жеңіп алды. Сауд Арабиясында жылқы жарысы да кең таралған, ол тарихи және мәдени мұраға ие. Эр-Риядтағы жылқы жарысының дәстүрлі уақыты жұма күнінің кешкі уақыты. 1965 жылы Эр-Рияд ат спорты клубының құрылуы жылқы жарысының маңыздылығын көрсетеді. Қазіргі таңда Сауд Арабиясы Royal Ascot, Longchamp және Melbourne сияқты халықаралық жарыстарда жетекші орынды иеленуде. Ол соқырларды өсіру, оларды баптау және аң аулауға пайдаланудан тұрады. Соқырлықты ЮНЕСКО тірі адамзат мұрасы ретінде танығанымен, ол спорт түрі ретінде де дамып келеді.

Әйелдер спорты

2012 жылы Сауд Арабиясы алғаш рет әйелдерді Олимпиада құрамасына қосты. Екі әйел спортшы – жүгіруші және дзюдошы қатысты. Бұл қадам көп жылғы қалыңдыққа байланысты халықаралық сыннан кейін жасалды, бірақ ел ішінде дау тудырды және әлеуметтік желілерде спортшылардың ар-ұятын жерлеуге шақырды. 2014 жылғы сәуір айынан бастап, Шура кеңесі білім министрлігіне қыздарға арналған мемлекеттік мектептердегі спортқа тыйым салуды қарастыруды ұсынды, бірақ барлық спорт түрлері Ислам шариатының киім және жыныстық бөліну ережелеріне сәйкес болуы керек. 2018 жылы елде алғаш рет 1300-ден астам қыз 3 шақырымдық "әл-Ахса жүгіруі" марафонына қатысты.

Өнер және ойын-сауық

Бейнелеу өнері көбінесе геометриялық, гүлдік және абстрактілі суреттермен, сондай-ақ каллиграфиямен ерекшеленеді. Сунни ислам дәстүрлі түрде адам бейнелерін жасауға тыйым салады. 20-ғасырда мұнайдың табылуымен бірге, батыстық тұрғын үйлердің стилі, жиһаз және киім-кешек сияқты сыртқы әсерлерге де тап болды. Каллиграфия – әдемі әріптер мен символдарды құрастыру және үйлестіру өнері, ол Сауд Арабиясындағы басты өнер түрлерінің бірі. Бұл өнер металл өңдеу, керамика, шыны, тоқыма, сурет салу және мүсін жасау сияқты әртүрлі тақырыптарда дамыды. Басым өнер түрлерінен басқа, 1960 жылдары Джидда қаласынан шыққан суретші Диа Азиз Диа сияқты бірқатар суретшілер портреттер мен мүсіндер жасады. Ал Катт Аль Асири – Асир аймағының мәдени ерекшелігін көрсететін маңызды өнер түрі. Бұл әдетте әйелдер орындайтын ішкі қабырғаларды безендіру өнері. Оның негізінде ақ гипс жатыр, оған түрлі-түсті геометриялық пішіндер мен символдар салынған. Бұл өнер ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы тізіміне енгізілген. Он күндік Женадрия ұлттық фестивалі мемлекеттің құрылуын тойлайды және Сауд Арабиясының мәдениеті мен мұрасын, сондай-ақ қыш жасау, ағаш кесу сияқты дәстүрлі қолөнерлерді, халық билерін және дәстүрлі әндерді көрсетеді.

Музыка және би

Музыка мен би әрқашан саудиялық өмірдің бір бөлігі болған. Бадуин поэзиясы, набати деп белгілі, әлі де өте танымал. Дәстүрлі музыка көбінесе поэзиямен байланысты және жиынтық түрде орындалады. Аспаптарға үш ішекті скрипкаға ұқсайтын рабаба, сондай-ақ дабыл (барабан) және тар (тамбур) сияқты түрлі соққылы аспаптар жатады. Әл-Сихба халық музыкасының түбі Аль-Андалуста. Мекке, Медина және Джиддада би мен ән мизмар биін орындағанда мизмардың дыбысын, обой сияқты ағаштан жасалған үрмелі аспапты қамтиды. Дәстүрлі және тайпалық әдет-ғұрыптарға сәйкес барабан да маңызды аспап болып табылады. Самри – поэзия оқылатын танымал дәстүрлі музыка мен би түрі. Жергілікті билердің ең танымал жанры – «Әл-Арда» деп аталатын соғыс биі, онда ерлер қатары, көбінесе қылыштармен немесе мылтықтармен қаруланған, барабандар мен тамбуриннің ырғағымен билейді. Сауд Арабиясынан тыс адам сипаттағандай, бұл өнер «жалаң аяқ еркектердің, күнделікті киімдері – топ пен гутра киген, қылыштарын ұстап, көбінесе бір орында секіріп тұрғанын» көрсетеді. Даха – Солтүстік Сауд Арабиясында бір қатар немесе бір-біріне қарама-қарсы екі қатар ерлер орындайтын тағы бір танымал би, ал арадағы ер адам әжуалық, мақтау немесе сипаттамалық өлең болуы мүмкін өлең оқиды.

Ойын-сауық

1970 жылдары патшалықта көптеген кинотеатрлар болғанмен, олар тайпалық дәстүрлерге қарсы деп есептелді. 1980 жылы ислами тіршіліктің жаңаруына және ислами белсенділіктің күшеюіне, әсіресе 1979 жылы Меккедегі Ұлы мешіттің басылып алынуына жауап ретінде барлық кинотеатрлар мен театрлар жабылды. 2018 жылдан бастап Эр-Рияд және Джидда сияқты бірнеше қалада кинотеатрлар қайта ашылды. Мұрагер принц Мұхаммед бин Салманның «2030 көрінісі» жобасы елге кинотеатрларды 2018 жылдың басында қайтаруды көздеді. 2016 жылы құрылған Ойын-сауық бас басқармасы кинотеатрлар, халыққа арналған концерттер, халықаралық конференциялар, жарыстар, ән сайыстары және басқа да мәдени шаралар сияқты ойын-сауық түрлерін дамытуға ықпал етті.