Кіріспе

XX ғасырдағы итальяндық әскери шенеунік және отарлық лауазымдағы қызметкер Пьетро Бадольо, Аддис-Абебаның 1-ші герцогы, Саботиноның 1-ші маркизі (/US//b//ə/'/d//oʊ//l//j//oʊ/ bəDOHlyoh, ˈpjɛːtro baˈdɔʎʎo; 28 қыркүйек 1871 – 1 қараша 1956), екі дүниежүзілік соғыс кезінде итальяндық генерал және Италияның Шығыс Африкасының тұңғыш вице-королі болды. Италиядағы фашистік режим құлағаннан кейін ол Италияның премьер-министрі болды.

Ерте өмір және мансап

Бадольо 1871 жылы дүниеге келген. Оның әкесі Марио Бадольо шағын жер иесі болса, анасы Антониетта Питтарелли орташа топтан шыққан. 1888 жылдың 5 қазанында ол Туриндегі Корольдік әскери академияға қабылданды. 1890 жылы кіші лейтенант шеніне ие болды. 1892 жылы оқуын аяқтап, аға лейтенант шеніне көтерілді. Оқуын аяқтаған соң, 1892 жылдан бастап Regio Esercito (Италия Корольдік Армиясы) қатарында қызмет етті, бастапқыда артиллерияда лейтенант (тененте) болып. Бадольо Бірінші италия-эфиопия соғысы мен италия-түрік соғысына қатысты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғысқа Италияның қатысуы басталғанда ол подполковник (Tenente Colonnello) шенімен болды; 1916 жылдың мамыр айында Монте-Саботиноны жаулап алудағы іс-қимылы үшін генерал-майор шеніне көтерілді. 1917 жылдың соңына қарай, ол генерал-лейтенант болғаннан кейін, 1917 жылдың 24 қазанында Капоретто шайқасындағы апатқа ең басты жауапкерлердің бірі болғанына қарамастан, штаб бастығының орынбасары (Sottocapo di Stato Maggiore) болып тағайындалды. Капоретто шайқасына қатысты, шайқасқа дейін қол астындағы күштерін орналастыруы үшін түрлі жақтан айыпталғанымен, тергеу комиссиясы оған тағылған көптеген сынды жоққа шығарды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Regio Esercito-да бірнеше жоғары лауазымдарды атқарған Бадольо жеңілістегі рөлін жасыру үшін ресми құжаттарды өзгертуге үнемі күш салды.

Ливиядағы геноцид

Соғыстан кейін Бадольо сенатор болып тағайындалды, бірақ 1920 және 1921 жылдары Румыния мен АҚШ-қа арнайы тапсырмалармен әскерде қалды. Алғашында ол Бенито Муссолиниге қарсы болды, ал 1922 жылдан кейін Бразилиядағы елші ретінде шеттетілді. Бірақ, саяси көзқарасының өзгеруі оны Италияға қайтарды және 1925 жылдың 4 мамырынан бастап армияда Бас штаб бастығы лауазымына тағайындалды. 1926 жылдың 25 маусымында Бадольо Италия маршалы (Maresciallo d'Italia) шеніне көтерілді. Бадольо 1929-1933 жылдары Триполитания мен Киренаиканың (кейін Италия Ливиясы болып біріктірілген) бірінші және жалғыз губернаторы болды. Губернаторлық кезеңінде ол Ливия қарсыласының жеңілуіне маңызды үлес қосты (Киренаиканың вице-губернаторы Родольфо Грацианимен бірге), жартылай геноцидтік науқан жүргізіп. 1930 жылдың 20 маусымында Бадольо генерал Грацианиге былай деп жазды: "Жалпы стратегия тұрғысынан, бақыланатын халық пен бүлікшілер арасында маңызды және анық шекара жасау қажет. Бұл шараның маңыздылығы мен қаупін жасырмаймын, ол бағындырылған халықтың құрып кетуіне әкелуі мүмкін. Бірақ қазір бағыт белгіленді, біз оны соңына дейін жеткізуіміз керек, тіпті Киренаиканың барлық халқы құрылуы керек болса да". 1931 жылға қарай Киренаика халқының жартысынан астамы 15 концлагерьде қамалды, онда көптеген адамдар тығыздық, су, азық-түлік және дәрі-дәрмек жетіспеушілігі салдарынан қайтыс болды, ал Бадольо әуе күштеріне бадуин бүлікшілеріне қарсы химиялық қару қолдануға бұйрық берді. 1932 жылдың 24 қаңтарында (тағайындалуының үш жылдығы) Бадольо 1911 жылғы итальяндық басқыннан бері алғаш рет Ливия қарсыласының тоқтағанын жариялады.

Италияның Эфиопияға басып кіруі

1935 жылғы 3 қазанда Муссолини де Бононың Абиссинияға басып кіруінің тым баяу болғанын есептеді, сол себепті Эмилио де Боноға қарсы хаттар жолдаған Бадольо де Бононың орнын басты. Бадольо химиялық қару қолдануға рұқсат сұрады және оған рұқсат берілді, бұл үшін эфиопиялық "Рождестволық науқаны" кезінде итальяндық ұшқыш Тито Миннитиді азаптап өлтіргенін сылтау ретінде келтірді. Британдық тарихшы сэр Ян Кершоу «Эфиопиядағы соғыстың жүргізілуіне қатысты варварлық бастамалар» көбінесе Муссолиниден емес, әскери элитадан туындағанын жазды. Бадольо солтүстік майданда оған қарсы тұрған эфиопиялық әскерлерді талқандау үшін горчичный газды (сары газды) қолданды. Ол Италияның Тембиендегі бірінші шайқасында, Амба Арадам шайқасында, Тембиендегі екінші шайқасында және Шире шайқасында басшылық етті. 1936 жылғы 31 наурызда Бадольо Майчеу шайқасында солтүстік майдандағы соңғы эфиопиялық армияны жеңіп, император Хайле Селассиені таң қалдырды. 26 сәуірде оның әскері мен Аддис-Абеба арасында эфиопиялық қарсылық қалмағаннан кейін Бадольо Эфиопия астанасын басып алып, соғысты аяқтау үшін «Темір ерік маршын» бастады. 2 мамырда Хайле Селассие елден қашып кетті. 1936 жылғы 5 мамырда маршал Бадольо жеңіске жеткен итальяндық әскерлерін Аддис-Абебаға кіргізді. Муссолини король Виктор Эммануэльді Эфиопияның императоры деп жариялады, ал Эфиопия Италия империясының құрамына енді. Осы оқиғаға байланысты Бадольо Эфиопияның бірінші вице-королі және генерал-губернаторы болып тағайындалды және жеке титул ретінде Адис-Абеба герцогі атанды. 1936 жылғы 11 маусымда Родольфо Грациани Бадольоның орнын басып, Эфиопияның вице-королі және генерал-губернаторы болды. Бадольо Италия Бас штабының Жоғарғы бас қолбасшысы лауазымына қайта оралды. «Тайм» журналының мәліметінше, Бадольо тіпті маусым айының басында фашистік партияға қосылған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Бадольо 1925 жылдан 1940 жылға дейін штаб бастығы болды және ол осы кезеңде қарулы күштердің бүкіл құрылымы, доктринасы, офицерлерді іріктеу, қару-жарақ сияқты мәселелер бойынша соңғы шешімді қабылдап, әскери ортаның барлық жағына әсер етті. Ол Муссолини мен корольдің Франция мен Ұлыбританияға соғыс жариялауына қарсы шыққан жоқ. 1940 жылдың желтоқсанында Грецияға жасалған шабуылда итальян армиясының көрсеткен нашар нәтижесінен кейін ол Бас штабтан кетті. Бадольоның орнын Уго Каваллеро басты. 1943 жылдың басында әскери элита арасында Италияның соғыстан шығу үшін келісімге қол қоюы қажет деген кең пікір қалыптасқан. Муссолини кетуі керек еді, өйткені ол келісімге қол қоюға дайын емес еді, ал одақтастар онымен келісімге отыруға ниет білдірмеді. Муссолинидің орнын алмастыруға қарастырылған екі кандидат – маршал Бадольо мен маршал Энрико Кавилья еді. Маршал Кавилья фашизмді жек көретін Корольдік армия офицерлерінің санаулы бірі болғандықтан, король оны премьер-министр етіп тағайындауға құлық танытпады. Виктор Эммануэль фашистік жүйені сақтап қалуға мүдделі офицерді іздеді, осыдан оның таңдауы Бадольйоға түсті. Бадольо Муссолиниге адал қызмет еткен, Эфиопияда көптеген қылмыстар жасаған, бірақ 1940 жылы Грецияға жасалған сәтсіз шабуылдың себебіне кінәлі деп танылған. Сонымен қатар, Бадольо биліктегілерге жалтақтауымен әйгітлі оппортунист еді, осының нәтижесінде король оны Муссолинидің орнына тағайындады, өйткені Бадольо билік үшін кез келген нәрсеге бара алатынын білді, ал Кавилья принциптеріне берілген және ар-ұяты бар адам ретінде танымал еді. 1943 жылдың 15 шілдесінде құпия кездесуде Виктор Эммануэль Бадольйоға оның жақын арада Италияның жаңа премьер-министрі болып ант ететінін айтты және король кабинетінде фашистік кезеңге дейінгі либерал саясаткерлердің ("арбақтардың") болуын қаламайтынын жеткізді. 1943 жылдың 24 шілдесінде Италия екінші дүниежүзілік соғыста Сицилияға жасалған одақтастардың шабуылынан кейін бірнеше жеңіліске ұшырағандықтан, Муссолини Фашистік Ұлы Кеңесті шақырды, ол Муссолиниге сенімсіздік білдірді. Келесі күні Иль-Дуче король Виктор Эммануэль III-нің бұйрығымен қызметтен алынып, тұтқындалды. 1943 жылдың 3 қыркүйегінде генерал Джузеппе Кастеллано Бадольо атынан одақтастармен итальян-герман келісіміне қол қойды, ол Италияның премьер-министрі болып тағайындалған еді. Келісімге қатысты немістердің жаулық реакциясынан сақтанған Бадольо келісімді ресми түрде жариялауға асықпады. 1943 жылдың 8 қыркүйегінде одақтастар Бадольо жарияламастан бұрын, келісім туралы хабарды итальяндық қарулы күштеріне жеткізіп, Бадольо жариялаған мәлімдемені жариялады. Италия Корольдік армиясының, Корольдік теңіз күштерінің және Корольдік әуе күштерінің бөлімдері күтпеген жағдайға тап болды және немістердің оларды қарусыздандыру әрекеттеріне дайын болған жоқ. Келесі күні, 1943 жылдың 9 қыркүйегінде Бадольо, король Виктор Эммануэль, бірнеше әскери министрлер және Бас штаб бастығы одақтастардың қорғауын іздеп Пескара және Бриндизиге қашып кетті. Бадольо 1956 жылдың 1 қарашасында өзінің туған жері Граццано Бадольода қайтыс болды.