Стереотиптерге қарсы тұру

Кіріспе

Контрстериотип – белгілі бір топ мүшелерінің ортақ түсінігінде қалыптасқан, шамадан тыс жеңілдетілген пікір, алдын ала көзқарас немесе сыни ой-толғанысқа қарсы келетін идея немесе нысан. Контрстериотиптер стереотиптерге қарсы туындаса да, егер тым кең таралса, өзі де стереотипке айналуы мүмкін. Мысалы, «сиқырлы негр» деп аталатын кейіпкерлер тобы. Спайк Ли 2001 жылы Вашингтон штаты университеті мен Йель университетінің студенттерімен фильмдерді талқылағанда осы архетиптің «өте керемет сиқырлы негр» екенін айтқан.

Мысалдар

XIX ғасырдағы американдық көркем әдебиетінде қара нәсілді адамдар туралы қабілетсіз және құлшыныс көрсететін стереотиптік бейнелер болды. Оған қарсылық ретінде, қара нәсілділерді ізетті және дана деп бейнелейтін кері стереотип пайда болды. 1970 жылдары АҚШ-та феминистік сынға жауап ретінде жарнама агенттіктері әйелдерді жыныстық тұрғыдан белсенді және зиялы деп көрсететін кері стереотиптік бейнелерді көрсетуді жөн көрді. Комикстерде суперқаһарман 1930 жылдары пайда болғанда, ол зақымсыз, өзгермейтін мейірімді тұлға болатын. Алайда, драмалық мүмкіндіктерді арттыруға деген ниет осы стереотиптік кейіпкерден алшақтауға әкелді, соның салдарынан 1980 және 1990 жылдары қайғылы, антигеройлік кері стереотип жаңа стереотипке айналды. Майкл Муркоктың Эльрик Мельнибонелі кейіпкері – зұлым қылышы мен зор жамандыққа бейімді, қиын жағдайдағы, сырқатты альбинос сорвиголова, сол кездегі әдеттегі фантастикалық кейіпкерлердің – әдетте бұлшық еті мықты, Конан сияқты тұлғалардың – кері бейнесі болу үшін жасалған. Жоғарыдағы мысал сияқты, Эльриктің сәттілігі оның салдарынан танымал көркем әдебиетте ұқсас кейіпкерлердің пайда болуына себеп болды. Скотт Адамстың «Дилберт» туындысында Тина, сымбатсыз техникалық жазушының стереотиптілігіне жауап ретінде Антина кейіпкері жаратылды. Әрине, Антинаның өзі де стереотипті болып саналды. Жергілікті халықтардың қолдаушылары немесе жақтастары қолданатын «асыл жабайы» мифі «жабайы» сөзімен байланысты әдеттегі стереотиптерге қарама-қарсы келеді. Гипермаскулин бейнесін қабылдаған гомосексуал еркектерден құралған «Аю» субмәдениеті, ескі стереотиптерге – әйелшелік пен нәзіктікке – қарсы күресте үлкен қадам жасады. «Жалқау күйеу» – бұл әдетте үйленген, бірақ серігімен қарым-қатынастағы күш-жігеріне теңдей үлес қоса алмайтын, іс жүзінде де, эмоционалды түрде де әсер ете алмайтын ер адамды бейнелейтін троп. Бұл кері стереотип жарнамада кеңінен қолданылады, сонымен қатар кинода және түрлі телесериалдарда да кездеседі. Ол еркек – отбасының асыраушысы, ал еркек – сүйкімді және қайсар рыцарь деген ескі көзқарасқа қарама-қайшы келеді.

American popular literature in the 19th century contained stereotypical images of black people as grotesque and servile. In protest, a counter stereotype arose which showed black people as graceful and wise. In the United States during the 1970s, in response to feminist criticism, advertising agencies chose to display counter stereotypical images of women as sexually assertive and intellectual. In comic books, when the superhero began in the 1930s, he was an invulnerable, unalterably benevolent figure. However, a desire for increased dramatic potential led to a move away from this stereotypical character, until in the 1980s and 1990s, the counterstereotypical angst ridden anti hero had become so popular as to constitute a new stereotype. Michael Moorcock's character Elric of Melniboné—a tormented, sickly albino sorcerer with a demonic sword and a sizeable evil streak—was intended to be the polar opposite of the typical fantasy heroes of the time, who were almost universally muscular, Conan like figures. As in the above example, Elric's success was such that he inspired an explosion of similar characters in popular fiction. Scott Adam's Dilbert featured the character Antina, created in response to allegations that Tina the Brittle Tech Writer was too stereotypical. Antina was, of course, herself considered to be too stereotypical. The noble savage myth, used by supporters or admirers of indigenous peoples, is the opposite of the usual stereotypes implied by the word "savage". The bear subculture, composed of gay men who embrace a hypermasculine image, has made headway in countering the old stereotypes of campiness and effeminacy. The Lazy Husband is a trope typically portraying a dysfunctional man, married but incapable of contributing equally to his partner's efforts in a relationship either practically or emotionally. This counterstereotype is used heavily in advertising but is also seen in cinema and in various TV series. It contrasts with the old fashioned view of the husband as the breadwinner and of the man as the charming and chivalrous knight.