Кіріспе

Тауарлар мен қызметтерді сатудан түскен кірістің жалпы сомасы. Бухгалтерлік есепте кіріс – бұл бизнестің негізгі қызметіне байланысты тауарлар мен қызметтерді сатудан түскен кірістің жалпы сомасы. Коммерциялық кіріс сату немесе айналым деп те аталуы мүмкін. Кейбір компаниялар пайыздар, роялтилер немесе басқа да төлемдер түрінде кіріс алады. "Кіріс" жалпы табысқа немесе белгілі бір кезең ішінде ақшалай өлшемде алынған сомаға қатысты болуы мүмкін, мысалы, "Өткен жылы X компаниясының кірісі 42 миллион доллар құрады". Пайда немесе таза кіріс, әдетте, белгілі бір кезеңдегі жалпы кірістен жалпы шығыстарды шегергеннен кейін қалған соманы білдіреді. Бухгалтерлік есепте кіріс – баланстың "Өз капиталы" бөлімінің тармағы болып табылады, себебі ол өзіндік капиталды арттырады. Ол көбінесе кіріс есебінің жоғарғы жағында орналасқандықтан "жоғарғы қатар" деп аталады. Бұл "төменгі қатармен" салыстырылады, ол таза кірісті (жалпы кіріс минус жалпы шығыстар) көрсетеді. Жалпы алғанда, кіріс – бұл компанияның қызметіне байланысты тауарларды немесе қызметтерді сатудан түскен табыстың жалпы сомасы. Сатудан түскен кіріс – белгілі бір кезеңде тауарлар немесе қызметтерді сатудан алынған табыс. Салықтық кіріс – мемлекеттің салық төлеушілерден түскен табысы. Қаржы жинау кірісі – қайырымдылық ұйымының донорлардан және т.б. әлеуметтік мақсаттарын ілгерілету үшін алған табысы. Формалды қолданыста кіріс – белгілі бір стандартты бухгалтерлік практикаға немесе үкімет немесе мемлекеттік орган белгілеген ережелерге негізделген кезеңдік табысты есептеу немесе бағалау. Екі көп қолданылатын есептеу әдісі, қолма-қол ақша негізіндегі есеп және жиынды есеп, кірісті өлшеу үшін бірдей процесті қолданбайды. Акцияларын көпшілікке сатуға ұсынатын корпорациялар заң бойынша жалпы қабылданған есеп беру принциптеріне немесе Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарына сәйкес кірісті есеп беруге міндетті. Двойная жазба жүйесінде кіріс шоттары – жалпы реестр шоттары болып табылады, олар кіріс есебінде "Кіріс" немесе "Кірістер" тақырыбымен мерзімді түрде жинақталады. Кіріс шоттарының атаулары кіріс түрін сипаттайды, мысалы, "жөндеу қызметінен түскен кіріс", "жалға берілгеннен түскен кіріс" немесе "сату".

Коммерциялық емес ұйымдар

Коммерциялық емес ұйымдар үшін кірістерді жалпы түсімдер, қолдау, үлестер және т.б. деп атауға болады. Бұл операциялық кіріске жеке тұлғалар мен корпорациялардан түскен сыйлықтар, мемлекеттік органдардың қолдауы, ұйымның мақсатына байланысты қызметтен түскен табыс, қайырымдылық шараларынан түскен табыс және мүшелік жарналар кіреді. Инвестициялардан түсетін кіріс (табыс және пайда) «операциялық» немесе «операциялық емес» деп жіктелуі мүмкін, бірақ көптеген коммерциялық емес ұйымдар үшін (бір уақытта) қорлар бойынша жіктелуі қажет (басқа шоттармен бірге).

Қауымдастық жарналарының кірісі

Елеулі мүшелік жарналарынан түсетін кірісі бар коммерциялық емес ұйымдар үшін: мүшелік жарнасынан басқа кіріс – бұл ұйым мүшелік жарналарынан өзге жолдармен алынған кіріс. Мұндай кіріс демеушіліктер, қайырымдалықтар немесе ұйымның цифрлық медиа арналарын сырттан тапсыру арқылы қол жеткізілуі мүмкін.

Кәсіпкерлік кіріс

Бизнес кірісі – белгілі бір корпорация, компания, серіктестік немесе жеке кәсіпкерлік үшін қалыпты қызметтен түсетін ақшалай табыс. Кейбір бизнес үшін, мысалы, өндіріс немесе азық-түлік сату, кірістің көп бөлігі тауар сатудан түседі. Құқық қызметтері мен шаштараздықтар сияқты қызмет көрсету бизнесі кірісінің көп бөлігін қызмет көрсету арқылы алады. Автокөлік жалға беру және банктер сияқты несие беру бизнесі кірісінің көп бөлігін басқа ұйымдарға немесе жеке тұлғаларға активтерді несиеге беруден алынатын комиссиялар мен пайыздық төлемдерден алады. Бизнестің негізгі қызметінен түскен кірістер сату, сатудан түскен кіріс немесе таза сату ретінде есептеледі. Сатудан түскен кіріске бизнес жинаған салық кірмейді. Басқа кірістер (яғни, операциялық емес кірістер) – негізгі емес операциялардан түсетін кірістер. Мысалы, автомобильдерді өндіріп сататын компания автомобиль сатудан түскен кірісті "қалыпты" кіріс ретінде тіркейді. Егер сол компания ғимараттарының бір бөлігін жалға берсе, ол кірісті "басқа кіріс" ретінде тіркейді және оны табыс есебінде бөлек көрсетіп, оның негізгі қызметінен екенін аңдартады. Бизнестің кіріс әкелетін барлық жүйелерінің жиынтығы оның кіріс моделі деп аталады.

Есепке алу

Қазіргі МСФО тұжырымдамалық базасы енді кіріс пен пайда арасындағы айырмашылықты жасамаса да, бұл айырмашылық стандарттар мен есеп беру деңгейінде сақталады. Мысалы, МСФО 9.5.7.1-де былай делінген: «Әділ құнмен өлшенетін қаржы активі немесе қаржы міндеттемесінен туындаған пайда немесе залал кіріс немесе шығынға есептеледі», ал МСБҰ XBRL таксономиясында OtherGainsLosses, GainsLossesOnNetMonetaryPosition және осыған ұқсас тармақтар бар.

Мемлекеттік кірістер

Мемлекеттік кірістерге мемлекеттік мекемеден тыс көздерден түскен барлық ақша сомалары (яғни салықтар мен алымдар) кіреді. Ірі үкіметтерде компаниялар мен жеке тұлғалардан мемлекеттік кірістерді жинауға жауапты агенттік немесе бөлім болады. Мемлекеттік кірістерге резервтік банк шығарған валюта да кіруі мүмкін. Бұл бөлшек банктерге берілген аванс ретінде, сондай-ақ айналымдағы валютаға байланысты шығындар тіркелімімен бірге есептеледі, яғни бөлшек банктер 90 күндік қарыздық мілдеттенмелер сияқты құралдар үшін төлейтін ресми ақша мөлшерінен түскен кіріс ретінде. Бірқатар бизнеске негізделген есеп стандарттарын қолдану мемлекеттік есепшоттардың толық және дұрыс бейнесін бере ала ма деген сұрақ туындайды, себебі резервтік банкке белгілі бір деңгейде инфляцияны қамтамасыз етуге бағытталған ақша-кредит саясатында валютаны резервтік банкке қайтаруға байланысты шығындар көбінесе номиналдық сипатта болады. Айналымдағы валютаны толығымен жою үшін барлық валюта резервтік банкке қайтарылып, жойылған болуы керек.