Кіріспе
Жеке цифрлық көмекшілер сериясы
Sharp Zaurus – Sharp Corporation компаниясы шығарған жеке цифрлық көмекшілердің (ЖДК) сериясының атауы. Zaurus 1990-шы жылдарда Жапонияда ең танымал ЖДК болды және ол өзіне тән операциялық жүйеде жұмыс істеді. Linux операциялық жүйесін қолданған алғашқы Sharp ЖДК SL 5000D болды, ол Qtopia негізіндегі Embedix Plus жүйесімен жұмыс істеді. Linux Documentation Project Zaurus сериясын «нағыз Linux ЖДК» деп санайды, себебі оның өндірушілері оларға әдепкі бойынша Linux негізіндегі операциялық жүйелерді орнатады. Бұл атау динозаврлардың аттарына қосылатын жалпы қосымшадан алынған.
Тарих
1993 жылдың қыркүйегінде Sharp компаниясы Zaurus PDA желісінің алғашқы моделі PI 3000-ді, бұрынғы Wizard PDA желісінің жалғасы ретінде ұсынды (Wizard сонымен қатар Apple компаниясының Newton құрылғысына әсер еткен). Қара-ақ LCD экраны, қолжазбаны тану мүмкіндігі және оптикалық байланыс қабілеттерімен жабдықталған Zaurus тез арада Sharp компаниясының ең көп сатылатын өнімдерінің біріне айналды. 1994 жылы шыққан PI 4000 моделі Zaurus мүмкіндіктерін модем және факс функцияларымен кеңейтті. 1995 жылы PI 5000 пайда болды, ол электрондық поштамен және ұялы телефон интерфейсімен, сондай-ақ компьютермен байланысу мүмкіндігімен жабдықталды. Zaurus K PDA қолжазбаны танудан басқа, құрылғыда пернетақтаның болғанын қамтамасыз етті; PI 6000 және PI 7000 модельдері қосымша жақсартулар әкелді. 1996 жылы Sharp компаниясы Sharp Zaurus ZR 5800 моделін ұсынды. Ол бұрынғы Zaurus модельдеріне тән компактты дизайнды, порттарды және бағыттау құрылғысын қолданды. Өзгерістер көбінесе ROM-да болды. Құрылғы 2 МБ жедел жадпен және 320x240 ажыратымдылықтағы LCD дисплеймен жабдықталды. Осы кезеңде Sharp түсті LCD технологиясында маңызды жетістіктерге қол жеткізді. 1996 жылдың мамырында алғашқы түсті Zaurus құрылғысы шығарылды; MI 10 және MI 10DC бес дюймдік (12,7 см) түсті жұқа пленкалық транзисторлы (TFT) LCD экранымен жабдықталды. Бұл модельде интернетке қосылу мүмкіндігі, сондай-ақ камера мен дыбыс жазу құрылғысы болды. Сол жылы Sharp компаниясы қырық дюймдік (100 см) TFT LCD экранын жасады, ол сол кезде әлемдегі ең үлкен экран болып есептелді. Желтоқсан айында MI 10/10DC Zaurus АҚШ-тағы Information Display Magazine журналы бойынша жылдың үздік өнімі деп танылды. Sharp дисплей технологиясын жетілдіруді жалғастырды; Zaurus мультимедиа мүмкіндіктерін, мысалы, бейне ойнатуды, 2000 жылдың қарашасында Жапонияда MI E1 моделін ұсынған кезде алды. MI E1 сонымен қатар Secure Digital және Compact Flash жад карталарын қолдайтын алғашқы Zaurus болды, бұл мүмкіндік болашақ модельдерде де стандартты болып сақталды. MI сериясы Жапонияда жақсы сатылса да, ол АҚШ-та немесе Еуропада ешқашан шығарылмады, ал жапондық интерфейс басқа тілдерге аударылмады. Жапониядан тыс шығарылған құрылғылар Linux негізіндегі SL сериясы болды, оның біріншісі SL 5000D "әзірлеуші басылымы" болды. Бұған аз уақыттан кейін SL 5500 моделі қосылды; екеуі де Lineo компаниясы жасаған Linux операциялық жүйесінің кіріктірілген нұсқасы – "Embedix" пен Trolltech компаниясы жасаған Qt құралдар жиынтығына негізделген кіріктірілген қолданбалар ортасы Qtopia-ны біріктірді. MI сериясының Жапониядағы дамуы біраз уақытқа созылды, бірақ MI E25DC соңғы MI сериясы Zaurus деп ресми түрде жарияланды. Sharp SL сериясын Жапонияда дамытуды жалғастырды, SL C700, C750, C760 және C860 модельдерін шығарды, олардың барлығы 640x480 ажыратымдылықтағы VGA экранмен жабдықталды. Олардың барлығы 400 МГц жылдамдықтағы Intel XScale технологиясына негізделген, бірақ SL C700 модельінде кемшіліктер болды және оның жұмыс жылдамдығы 206 МГц SL 5500-мен бірдей болды. SL C сериясының барлық төрт моделі экранды айналдыру мүмкіндігіне ие clamshell типті құрылғылар болып табылды. Бұл құрылғыны кілтпен пейзаж режимінде, шағын ноутбук компьютеріндей, немесе портрет режимінде PDA ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Sharp 2004 жылдың басында SL 6000 моделін ұсынды, ол clamshell құрылғыларынан мүлдем өзгеше болды; SL 6000L (тек Wi Fi, Bluetooth жоқ) Солтүстік Америкада сатылды, 5xxx сериясынан кейін Жапониядан тыс ресми түрде сатылатын соңғы және жалғыз құрылғы. Ол 5xxx сериясының слайдерлік дизайнына оралды, бірақ VGA дисплейімен жабдықталды; слайдердің үстінде бірнеше түймешікті басқару тақтасы орналасқан. IBM компаниясымен бірлескен жоба болды; 6000 моделі кең танымалдылыққа ие болмады және Amazon қалған қорларын сатты. 2004 жылдың қазан айында Sharp SL C3000 моделін жариялады – интеграцияланған қатты дискі бар (Palm Life Drive-дан бұрын) әлемдегі алғашқы PDA. Ол бұрынғы C860 моделіне ұқсас аппараттық және бағдарламалық ерекшеліктерге ие болды; негізгі айырмашылық – құрылғыда тек 16 МБ флеш-жад болды, бірақ ішкі 4 ГБ Hitachi микродискісі, USB Host порты және сериялық портты жоққа шығарды (кейбір жағдайларда компоненттер негізгі тақтаға орнатылмаған немесе стандартты сериялық адаптер кабельдерін қолдай алмады). Пернетақтаның пішіні мен орналасуы біршама өзгерді, көптеген пайдаланушылар оны 760/860 модельдерінен артық көрді. 2005 жылдың наурыз айында C3000 өніміне SL C1000 моделі қосылды, ол дәстүрлі 128 МБ флеш-жадқа оралды, бірақ ішкі микродискісіз болды. C1000 арзан, жеңіл және флеш-жадтан жұмыс істегендіктен жылдам болды, бірақ пайдаланушылар жаппай сақтау үшін SD немесе CF карта слоттарына жад картасын орнатуға мәжбүр болды; сол кезде қолдау көрсетілетін ең үлкен карта 1 ГБ болды. C1000-ді ішкі микродискімен жаңарту мүмкін емес, өйткені маңызды компоненттер болмады, бірақ орынды USB Host мүмкіндігін пайдаланып ішкі Bluetooth және Wi Fi модульдерін орнату үшін пайдалануға болады. 2005 жылдың маусымында Sharp SL C3100 моделін шығарды, ол C1000 моделінің флеш-жадына ие болды, бірақ сонымен қатар микродискісі де болды, бұл модель өте танымал болды. 1000, 3000 және 3100 модельдерін overclocking жасауға болады, бұл құрылғының бейнелерді тегіс ойнату қабілетін арттырады. 2006 жылдың наурыз айында соңғы модель – SL C3200 ұсынылды. Ол негізінен SL C3100 моделіне ұқсас, бірақ жаңа 6 ГБ Hitachi микродискісімен және корпус түсіне енгізілген шағын өзгерістермен жабдықталды. Intel PXA270 процессоры кейбір жағдайларда нашар деп есептелетін кешіккен нұсқасы болып табылады, өйткені оны жоғары overclocking жасау мүмкін емес. Ядро Sharp компаниясының SD/MMC модуліне маңызды өзгеріс енгізілді, бұл 4 ГБ SD карталарын пайдалануға мүмкіндік берді (және бұл өзгеріс 3000 және 3100 модельдерінің иелері тарапынан тез арада қабылданды). Бағдарламалық пакетке Nuance Communications компаниясынан сөздікке айналдыру бағдарламасы және жаңартылған сөздік қосылды. SL сериясының құрылғылары ұзақ уақыттан бері тек Жапонияда сатылып келсе де, оларды бүкіл әлемге экспорттаумен айналысатын компаниялар бар; кейде оларды өзгертусіз, кейде ақылы түрде ағылшын тіліне аудару қызметі ұсынылады. Барлық Zaurus модельдері Sharp компаниясынан әмбебап (100/110/240 В) қуат көзімен келмейді (Zaurus реттелген 5 В/1 А қуат көзін қабылдайды), сондықтан қосымша немесе алмастырылған қуат адаптері қажет болуы мүмкін, және барлық экспорттаушылар оны автоматты түрде ұсынбайды. АҚШ, Ұлыбритания және Германияда ресми емес дилерлер де бар; мысалы, Trisoft құрылғыны "CE" стандартымен сәйкес келуіне дайындап, сертификаттайды. Жапониядан ресми экспорт арнасы болмағандықтан, Sharp Жапониядан тыс жерде кепілдік беру немесе жөндеу қызметін ұсынбайды, сондықтан шетелдік сатып алушылар жөндеуді дилері арқылы жүзеге асыруға тәуелді, әдетте құрылғы Жапонияда меншікке ие болған және пайдаланылғандай етіп, Sharp компаниясымен жөндеу үшін жіберіледі, содан кейін иесіне қайтарылады. Zaurus құрылғылары өте берік болғанымен, олардың миниатюрленуіне байланысты кәдімгі электроника хоббишілері үшін жөндеу оңай емес. 2007 жылдың қаңтарында Sharp компаниясы 2007 жылдың ақпанынан кейін Zaurus желісін тоқтату туралы хабарлады. Кейінірек, наурыз айында, еуропалық дилер Zaurus партиясын сатып алмаққа тырысты, сұраныс әлі де жоғары болды және олардың барлығы Sharp компаниясының бастапқы тоқтату мерзімінен кейін жасалғанын байқады, бірақ Sharp өзінің жоспарларын түсіндіре алмады. Олардың соңғы құрылғылары WS003SH және WS004SH болды, олар сымсыз және ұялы телефон және деректер мүмкіндіктерін қосса да, Windows Mobile 5.0 операциялық жүйесін/қосымшалар жиынтығын қолданды.
Операциялық жүйелер
Бұл құрылғылар қауымдастықта жиі "ROM" деп аталады, өйткені Zaurus операциялық жүйесі әдетте кіріктірілген флэш-жадыда сақталады және флэш-құрал арқылы орнатылады. Сондай-ақ, 5xxx сериясынан бастап барлық Zaurus-та арнайы "қалпына келтіру" режимі бар NOR флэш (немесе жаңа модельдерде P2ROM), ол бұзылған операциялық жүйеден қалпына келтіруге мүмкіндік береді. OpenZaurus, ол OPIE немесе GPE графикалық пайдаланушы интерфейстерін қолданады және қуатты пайдаланушылар үшін жасалған. OpenZaurus Sharp дистрибутивімен бірге келетін меншік бағдарламалық қамтамасыз етуді қамтымайды. OpenZaurus-ті дамыту Ångström пайдасына тоқтатылды, ол OpenEmbedded құрастыру ортасына негізделген, бірақ Zauri-мен ғана шектелмейтін, көптеген құрылғыларды қолдайды. Ångström дистрибутиві, OpenZaurus-тың орнын басатын. OpenZaurus енді дамытылмайды, өйткені оның дамытушылары қазір Ångström дистрибутивінде жұмыс істейді. Ångström - бұл Zaurus дистрибутиві, оның қазіргі кескіндері консоль және X11 GPE негізделген ROM. pdaXrom, X графикалық жүйесі мен matchbox/openbox пайдаланушы интерфейсіне негізделген дистрибутив. Cacko, Sharp-тың бастапқы ROM-ына балама, ол Qt графикалық жүйесіне негізделген, операциялық жүйенің мүмкіндігінше көп бөлігі жаңартылған, бірақ әлі де толық үйлесімділікті сақтайды және Sharp-тың меншік бағдарламаларын іске қосуға мүмкіндік береді. 2007 жылдың тамызында Gentoo Linux порты басталды, ол үміт береді. Zubuntu, Ubuntu-ның ARM портына негізделген C3x00 және басқа да қорапша тәрізді модельдер үшін SL 6000 2008 жылы басталды. Arch Linux ARM 2015 жылы C3x00 модельдерінде портталды. Sharp және Cacko ROM-дары үшін үшінші тараптың, мысалы "Tetsu" (жапондық Zaurus сарапшысы) сияқты, тәжірибелік ядролары бар, олар ерекше аппараттық құралдар үшін қызықты оңтайландырулар мен драйверлерді ұсынады. Тек Linux ядросын ауыстыруға болады, бұл үйлесімділікті сақтай отырып, "түпкілікті" ROM-мен бірге келетін орнатылған бағдарламалық қамтамасыз етуді сақтай отырып, жақсы өнімділік бере алады. GUI таңдауынан (qt/qtopia, X11 + matchbox, X11 + E17 және т.б.) басқа, маңызды айырмашылық - ядро ARM стандарты EABI қолданып құрастырылған-жоқ па, және ол бағдарламалық немесе аппараттық қалқыма нүктелерді қолдана ма (аппараттық қалқыма нүктелерді қолданатын код шын мәнінде баяу, өйткені аппараттық қолдау көрсетпейді, сондықтан бұл нұсқаулар ерекшелікті тудырады, содан кейін оны ядромен өңдеу керек, байқалатын қосымша шығындармен). Бірнеше Zaurus модельдері үшін OpenBSD порты болды. Порт SL C3000, SL C3100 және SL C3200-де қол жетімді, C860 және C1000-ға қолдау көрсету үшін даму жалғасуда. Алайда, бұл OpenBSD порты бастапқы операциялық жүйені толықтай алмастырмайды, сонымен қатар ROM бейнесі ретінде қол жетімді емес, оның орнына бастапқы Linux орнатуын жүктеуші ретінде пайдаланады және OpenBSD-ді басқа платформаларда орнататын сияқты орнатады. Сонымен қатар, OpenBSD жұмысына негізделген NetBSD порты дамытылуда. 2016 жылдың қыркүйек айының басында OpenBSD жобасы Zaurus операциялық жүйесінің портын қолдауды тоқтатты.
recovery from a corrupted OS. OpenZaurus, which uses the OPIE or GPE graphical user interfaces and is designed for the power user. OpenZaurus does not include the proprietary software that comes with Sharp's distribution. OpenZaurus development has been dropped in favour of Ångström which is also based on the OpenEmbedded build environment, but supports a larger range of devices, not limited to Zauri. Ångström distribution, the replacement for OpenZaurus. OpenZaurus no longer is being developed for, as its developers now work on Ångström distribution. Ångström is an OpenEmbedded build system based Zaurus distribution with its current images being console and an X11 GPE based ROM. pdaXrom, a distribution based on the X graphics system and the matchbox/openbox user interface. Cacko, an alternative to the original Sharp ROM, it is based on the same Qt graphics system with as many underlying parts of the OS upgraded as possible yet still maintains full compatibility and allows the proprietary Sharp applications to be run. In August 2007 a port of Gentoo Linux was started which offers some promise. Zubuntu, based on the ARM port of Ubuntu for the clam shell models C3x00 et al., SL 6000 was started in 2008. Arch Linux ARM has been ported in 2015 on the C3x00 models. For the Sharp and Cacko ROMs, there are third party and somewhat experimental kernels such as "Tetsu's" (a Japanese Zaurus expert) which offer interesting optimisations and drivers for unusual hardware. It is possible to replace only the Linux kernel which can give better performance while maintaining compatibility and retaining installed software that comes with a "stock" ROM. As well as the choice of GUI (qt/qtopia, X11 + matchbox, X11 + E17 etc. ), one key difference is the choice of whether the kernel was built with using ARM standard EABI or not, and whether it uses software or hardware floating point (code using hardware floating point is actually slower because the hardware doesn't support it, so those instructions cause an exception which then has to be handled by the kernel, with noticeable overhead). There was a port of OpenBSD for several Zaurus models. The port is available on the SL C3000, SL C3100, and SL C3200 with development continuing in order to expand support to the C860 and C1000. This port of OpenBSD does not however replace the original operating system entirely, nor is it made available as a ROM image, instead it uses the original Linux install as a bootloader and installs the same as OpenBSD would on any other platform. There is also a NetBSD port is in development, based on the work from OpenBSD. In early September 2016, the OpenBSD Project ceased support for the Zaurus port of their operating system.
Бағдарламалық жасақтама
Linux операциялық жүйесіне көшу арқылы Zaurus әртүрлі меншік және ашық кодты бағдарламалық жасақтамалардың, соның ішінде веб және FTP серверлерінің, деректер базаларының және компиляторлардың нұсқаларын іске асыруға қабілетті болды. Дамушылар Zaurus үшін бірнеше ауыстыру Linux дистрибутивтерін жасады. Sharp компаниясы ұсынған бағдарламалық қамтамасыз етуде күнтізбе, адрес кітапшасы және істеуге тиіс жұмыстар тізімі сияқты негізгі PDA пакеттері бар. Бұл PIM қолданбалары өте күрделі емес, сондықтан бірқатар жеке тұлғалар мен топтар баламаларын әзірледі. Sharp ROM және OpenZaurus, сондай-ақ Windows және Linux жүйелерінде жұмыс істейтін танымал және тегін балама – KDE PIM/Platform тәуелсіз қосымшалар жиынтығы. KDE PIM/PI Linux үшін KDE жұмыс үстелі жиынтығының PIM қолданбаларына негізделген. KDE PIM/PI құрамында KOrganizer/Platform тәуелсіз (немесе KOPI), KAddressbook/Platform тәуелсіз (немесе KAPI), K OpieMail/pi (немесе OMPI), K Phone/pi (kppi) және PwM/PI, күшті шифрлаумен парольді басқарушы бар. Стандартты PDA қолданбаларынан басқа, үстел және ноутбук компьютерлерімен көбірек байланысты көптеген бағдарламалар қол жетімді. Олардың ішінде кеңсе бағдарламалары, веб-браузерлер, медиа қолданбалар және тағы да басқалары бар. Бірінші кезекте бизнес машинасы болғанымен, Sonic Powered компаниясы платформа үшін бірнеше ойынды жасады, сондай-ақ New Breed Software, Karl Bartel және Silvio Iaccarino сияқты компаниялар ашық кодты бейнеойындарды, сонымен қатар бейнеойындар эмуляторларын жасады. Осы әзірлеушілердің бірнешеуі бұрын Linux жүйесінде жұмыс істейтін Agenda VR3 PDA үшін ойындар шығарған.