Кіріспе

Ацталан мемлекеттік саябағы – Висконсин штатының Джефферсон округіндегі Ацталан қаласында орналасқан мемлекеттік саябақ. 1952 жылы құрылған, ал 1964 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш деп танылды және 1966 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. Саябақ Кроуфиш өзенінің бойымен созылып жатыр. Ацталан – 10-13 ғасырларда гүлденген ежелгі Миссисипи мәдениетінің қонысы. Ондағы жергілікті тұрғындар діни және саяси мақсаттар үшін алып топырақ үйінділерін салған. Олар Миссисипи өзені аңғары мен оның салаларындағы маңызды елді мекендерді қамтитын кең таралған мәдениеттің бір бөлігі болды. Олардың сауда желісі Ұлы көлдерден Мексика шығанағына және бүгінгі АҚШ-тың оңтүстік-шығысына дейін жеткен.

Тарихқа дейінгі кезең (9001300)

Ацталанға 900 жыл шамасында Орта Миссиссипп дәстүрі деп аталатын американдық мәдениет алғаш рет қоныстанды. Орта Миссиссипп қонысының негізгі орталығы – қазіргі Иллинойс штатындағы Кахокия қаласы, ол өркендеген шағында 20 000–30 000 адамға жетеді. Солтүстік Америкада еуропалықтар осы көрсеткішті 1800 жылдан кейін ғана басып өтті. Бұл қоныстар жер үйінділерін, қоршауларды және тұрғын үйлерді салумен, әсем Миссиссипп мәдениетінің керамикасымен және егіншілікпен ерекшеленеді. Сонымен қатар, онда Орман мәдениетінің де элементтері табылады. Ацталан тұрғындары өзендерді көлік құралы ретінде пайдалана отырып, басқа елді мекендермен қашықтықтан сауда байланыстарын орнатқан. Мысалы, қоныстан табылған заттардың ішінде Мичиганның Жоғарғы түбегінен алынған мыс, Мексика шығанағының жағалауынан әкелінген қабықшалар және Орта Батыстың басқа аймақтарынан алынған Милл-Крик тасы бар. 1200 және 1300 жылдар аралығында Ацталан қонысы тасталып кетті. Археологтар мен тарихшылар олардың қоршаған ортаның ресурстарын толық пайдаланып бітірген немесе басқа мәдениеттермен соғысқа түскен болуы мүмкін деп болжайды, бірақ нақты себебі белгісіз. 1300 жылдан кейін Кіші мұз дәуірі басталды, ол ауыл шаруашылығында қиындықтар тудырып, жергілікті билікке қосымша күш түсірген болуы мүмкін.

Ацталандағы өмір

Тұрғындардың көпшілігі өзен мен шығыс қосалқы қабырға арасында салынған дөңгелек немесе төртбұрышты үйлерде тұрды. Құрылыстардың орналасуы жоспарлы салынғандығын көрсетеді. Тұрғын үйлер орталық рәсімдік алаңның айналасында салынған, ол осыған ұқсас жерлерде табылғандай, ырым-жырымдар мен қоғамдық жиналыстар үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Үйдің негіздері үшін бағаналар жеке тесіктерге немесе бағаналардан сәл тар қазылған траншеяға орналастырылды. Қабырғалар шөп пен балшықтың аралас қоспасы – ваттл мен дабпен жабылды. Шатырды ағаш қабығымен немесе сабанмен жапқан. Есік әдетте оңтүстікке қарап тұрды, қыста солтүстік желден қорғану үшін. Үйдің ішінде бір отбасы тамарық бұтақтарымен, бұғы терісімен және түлкі терісімен жабылған төсектерде ұйықтады. Кейде үйдің ортасында от жағылып, түтін шатырдағы тесіктен шығатын. Үйдің топырақ еденіне қазылған шұңқырларда жүгері, жаңғақ, тұқым сияқты азық-түліктер тоқыма қаптарға салып сақталды. Ет сияқты тез бұзылатын тағамдар пісіру алдында сыртқа шығарылған. Қалдықтар мен қоғамдық сақтау шұңқырлары үйдің сыртында орналасқан. Бұл жер әр түрлі азық-түлік пен басқа да ресурстармен қамтамасыз ету үшін жақсы таңдалған. Негізгі тағам – өсірілген жүгері, сондай-ақ жаңғақ, гиккори, жидек сияқты өсімдіктер де жиналған. Темекі тұқымы осы жерде табылғандықтан, бұл кезде темекі қасиетті рәсімдер үшін өсірілген. Ет көзінің бастысы – бұғы, әсіресе қыста. Адамдар сонымен қатар бобр, лось, түлкі, мускус егесі және еншік иттерді аулап жеген. Олар құстар мен тасбақаларға аңшылық жасап, балық аулап, осы жерге жақын орналасқан Кроуфиш өзенінен балық аулаған. Балық аулауды жеңілдету үшін, жергілікті тұрғындар маңызды жерлерге тас бөгеттер орнатып, оларды балық ұстағыштар деп атаған. Олар мысық, басс, сосаки, бизон балығы, шырша, барабан балығы және гар балығы аулаған. Жеп болған мидиялардың мыңдаған қабықтарын жинап, үйінділерге жинаған. Олардың қабаттары бірнеше метр қалыңдыққа жетеді. Жақын жердегі ағаштар үйдің қабырғалары мен қоршаулары, садақ және жебелер үшін ағаш, отын берген. Кішігірім ағаш бұтақтары мен шөптер төсек және шатыр үшін пайдаланылған. Мидия қабықтарынан әшекейлер, моншақтар, қасықтар және қазба құралдары жасалған. Өзен саз балшығынан қыш ыдыстар жасап, ыдыс-аяқ жасаған. Сәндік немесе салтанатты мақсаттарда қолданылатын сауда тауарлары сирек кездесетіндіктен, мәртебе белгісі болған. Ең үлкен үйінді үш кезеңмен салынған, басына баспалдақтармен көтеріліп, бүкіл жалпақ үстіңгі жағына құрылыс салынған. Үйіндінің сыртын балшықпен жапқан, көрінісін жақсарту үшін. Астық құрылыстың ішіндегі шұңқырларда сақталған. Ғалымдар жүгері неге сол жерде сақталғаны және құрылыстың жалпы мақсаты туралы бірнеше теория ұсынады. Бұл бүкіл ауылдың қоймасы болуы мүмкін, немесе ауылдың жоғары лауазымды шенеуліктерінің азық-түлік қоймасы болуы мүмкін; ол рәсімдер мен ырым-жырымдар үшін пайдаланылған болуы мүмкін; немесе ол ауыл шенеуліктерінің үйі болуы мүмкін. Бұл ең жоғарғы құрылым ежелгі үйіндіге үлкен саты салынған сайын қайта салынған. Салтанатты жерлеу үшін пайдаланылған солтүстік-батыс үйіндісі де үш кезеңмен салынған. Оның ұзындығы бойынша бір-бірінен тең аралықта кем дегенде 33 шаршы бастион болған, олардың пішіні мен орналасуы кейбір еуропалық бекіністерге ұқсас, бұл қорғаныс жауынгерлеріне сол аймақты жебелермен қорғауға мүмкіндік берген. Сонымен қатар, екінші қабырғаларға да басқа бастиондар салынған. Кіреберісті қорғау үшін қақпа орнатудың орнына, құрылысшылар кіреберісті екі жағындағы қабырғалармен бітесіп, көзге көрінбейтін етіп жасаған. Асталанның тұрғындары тұрған кезде екі қатар сыртқы қоршаулар салынған. Алғашқысының бағаналары шіріп, екіншісі өртеніп, қайтадан салынбаған. Қоршаудың мақсаты басып кірушілерді тоқтату ма, әлде тұрғындар оны басқа мақсатта салған ма – әлі белгісіз.

Мемлекеттік парктің құрылуы мен қайта құрылуы (1919 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1919 жылы доктор С. А. Барретт басшылығымен Ацталан қаласында археологиялық қазба жұмыстары басталды. 1920 жылы Висконсин штатының тарихи қоғамының Ескерткіштер комитеті, Публиус В. Лоусон басшылығымен, Ацталанның қалған бөлігін сақтау үшін жаңа күш-жігерді бастады, бұл жұмысты Біздің туған жеріміздің достары және Висконсин археологиялық қоғамы қолдады. Олар 1921 жылы алғашқы жерді сатып алды – қоршаудың батысындағы үш акр (12 000 м²) жерді, онда сегіз конус тәрізді оба орналасқан, және оны Висконсин археологиялық қоғамына табыс етті. Мұраны сақтау жұмыстары жалғасты. 1936 жылы штаттың археологиялық және тарихи қоғамдары қоршауды қайта жаңарту үшін федералды үкіметтен қаржы сұрады, бірақ сәттілікке жете алмады. Алайда, Ұлы депрессия кезінде АҚШ ел бойынша көптеген ежелгі орындарда археологиялық жұмыстарды және сақтау шараларын қаржыландырды. 1941 жылы жаңадан құрылған Лейк Миллс Ацталан тарихи қоғамы қоршау аймағын сақтау үшін белсенді науқан ұйымдастырды. 1945 жылы Висконсин штатының Ассамблеясы Ацталан қаласында мемлекеттік саябақ құру мүмкіндігін зерттеуді штаттық жоспарлау кеңесіне тапсырған заң қабылдады. 1947 жылы Висконсин штатының заң шығарушы органы Мемлекеттік табиғатты қорғау комиссиясынан Ацталанды сатып алуды сұраған қаулы қабылдады. Осы мақсатта 1948 жылы 120 акр (490 000 м²) жер сатып алынды, ал Висконсин археологиялық қоғамы мен Лейк Миллс Ацталан тарихи қоғамы өздерінің мүлкін сыйға берді. 1952 жылы Ацталан мемлекеттік паркі ретінде ашылды. Ацталан 1964 жылы ұлттық тарихи ескерткіш ретінде тіркелді және 1966 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. 1968 жылы штат қоршау қабырғасының бір бөлігін қайта жаңартып, бастапқы тесіктерге жаңа тіреулер орнатты. Оның бір бөлігі қамыспен және саздан жасалған қаптамамен жабылды, бірақ ол кейіннен тозып немесе алынып тасталды.