Кіріспе

Статистикада қабатталған іріктеу – популяцияны ішкі топтарға бөлуге болатын жағдайда одан үлгі алу әдісі. Статистикалық зерттеулерде, егер жалпы популяция ішіндегі ішкі топтар өзгеше болса, әрбір ішкі топты (қабатты) жеке-жеке үлгілеу тиімді болуы мүмкін. Қабаттау – бұл популяция мүшелерін үлгі алу алдында біртекті кіші топтарға бөлу процесі. Қабаттар популяцияның толық бөлінуін анықтауы керек. Яғни, олардың жиынтығында толық болуы және бір-бірінен өзгеше болуы керек: популяцияның әрбір элементі бір ғана қабатқа жатқызылуы тиіс. Содан кейін әрбір қабат ішінде қарапайым кездейсоқ үлгі алу қолданылады. Мақсаты – үлгі алу қатесін азайту арқылы үлгінің дәлдігін арттыру. Ол популяцияның қарапайым кездейсоқ үлгісінің арифметикалық орташасымен салыстырғанда аз өзгергіштікке ие салмақталған орташа шығаруға мүмкіндік береді. Есептеу статистикасында қабатталған үлгі алу – белгілі популяциядан популяциялық статистиканы бағалау үшін Монте-Карло әдістері қолданылған кезде дисперсияны азайту әдісі болып табылады.

Мысал

Сайлауда әр кандидатқа түскен дауыстардың орташа санын анықтау қажет делік. Бір елде 3 қала бар делік: А қаласында 1 миллион фабрика жұмысшысы, В қаласында 2 миллион кеңсе қызметкері және С қаласында 3 миллион зейнеткер тұрады. Біз бүкіл халықтан 60 адамдық кездейсоқ үлгі ала аламыз, бірақ нәтижедегі кездейсоқ үлгі осы қалалар арасында дұрыс бөлінбеуі мүмкін, соның салдарынан бұл үлгі бұрмаланған болып саналады және бағалауда маңызды қателіктерге алып келеді (егер қызығушылық тудыратын көрсеткіштер қалалар арасында қызығушылық параметрі тұрғысынан әртүрлі таралатын болса). Керісінше, егер біз А, В және С қалаларынан сәйкесінше 10, 20 және 30 адамдық кездейсоқ үлгілер алсақ, онда бірдей жалпы үлгі көлемі үшін бағалау қателігін азайтуға болады. Бұл әдіс көбінесе популяция біртекті емес болған кезде қолданылады.

Үлгілерді алудың стратификацияланған стратегиялары

Пропорционалды бөлуде әрбір қабаттағы іріктемелік үлес жалпы популяцияның пропорционалды бөлігіне сәйкес келеді. Мысалы, егер популяцияда n адам болса, оның ішінде m еркек және f әйел (м + f = n), онда екі үлгінің салыстырмалы мөлшері (x1 = m/n еркек, x2 = f/n әйел) осы пропорцияны көрсетуі керек. Оптималды бөлу (немесе пропорционалды емес бөлу) – әрбір қабаттың іріктемелік үлесі пропорцияға (жоғарыда көрсетілгендей) және айнымалының стандартты қатесіне пропорционалды болады. Ең аз жалпы іріктемелік қателік алу үшін ең үлкен айнымалылыққа ие қабаттардан үлкен үлгілер алынады. Стратификацияланған іріктеме алуды қолданудың нақты мысалы – саяси сауалнама. Егер жауап берушілер популяцияның әртүрлілігін көрсетуі керек болса, зерттеуші нәсіл немесе дін сияқты түрлі азшылық топтарының қатысушыларын, жоғарыда айтылғандай, олардың жалпы популяцияға қатысты пропорционалдығына сүйене отырып, іріктеуге тырысады. Осылайша, стратификацияланған сауалнама қарапайым кездейсоқ немесе жүйелі іріктемеге қарағанда популяцияны көбірек көрсетеді. Стратификацияланған үлгілердің көлемін пайдалану арқылы орташа және дисперсияны пропорционалды емес іріктеме алу құнына түзетуге болады.