Жон Толанд: Ирландиялық Ағартушыл философ және ойшыл

Кіріспе

Ирландия ағартушы философы (1670–1722)
ағартушы философ

Джон Толанд (30 қараша 1670 – 11 наурыз 1722) – ирландиялық рационалистік философ, еркін ойшыл және кейде сатирик. Ол саяси философия мен дін философиясы туралы көптеген кітаптар мен памфлеттер жазды, олар Ағарту дәуірінің философиясының ерте көріністері болып табылады. Ирландияда туған ол Глазго, Эдинбург, Лейден және Оксфорд университеттерінде білім алды және Джон Локк философиясының ықпалына түсті. Оның алғашқы және ең танымал еңбегі – «Христианство мистикалық емес» (1696), ол шіркеу мен мемлекеттегі иерархияға қарсы болды. Ирландияда оның кітаптары жанып, ол елден қашып кетуге мәжбүр болды және ешқашан оралмады.

Өмірбаян

Толандтың ерте өмірі туралы өте аз мәлімет белгілі. Ол Ирландияның солтүстік-батысындағы, көбінесе католик және ирланд тілінде сөйлейтін аймақта, Инишовен түбегіндегі Ардаг қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы белгісіз. Кейін ол өзінің Жанус Юний деп крещение алғанын жазды, бұл оның есімімен ойнау болды және римдік екі бетті құдай Янус пен Рим Республикасының негізін қалаушы ретінде танымал Юний Брутты еске түсірді. Оның өмірбаянын жазған Пьер де Мейзеоның айтуынша, ол мектепте оқығанда мұғалімінің ынтасымен Джон есімін қабылдаған. 16 жасында католицизмнен протестантизмге ресми түрде өткен Толанд Глазго университетіне теологияны оқуға стипендия алды. 1690 жылы, 19 жасында, Эдинбург университеті оған магистр дәрежесін берді. Содан кейін ол Голландиядағы Лейден университетінде екі жыл оқуға стипендия алды, содан кейін Англиядағы Оксфордта шамамен екі жыл оқыды (1694–95), онда ол зор біліммен және "аз дінмен" танылды. Лейден стипендиясын бай ағылшын диссиденттері берді, олар Толандтың диссиденттер үшін пастор болатынына үміттенді. Оксфордта жазылған "Christianity not Mysterious" (1696) атты алғашқы кітабында Толанд Киелі кітаптың құдайлық аяндында ешқандай нағыз құпиялар жоқ екенін, керісінше, сенімнің барлық догмаларын дұрыс тәрбиеленген ақыл-ойымен және табиғи принциптерден түсінуге және дәлелдеуге болатынын айтты. Оның аргументі бірден көптеген қарсылықтарды тудырды және ол Лондондағы үлкен қазылар алдында сотталды. Ол Ирландия Корольдігінің азаматы болғандықтан, Ирландия Парламентінің мүшелері оны тірідей өртеуді ұсынды, ал ол болмаған кезде – 1697 жылы сапарды қысқартқаннан кейін елден қашып кетті – кітабының үш данасы Дублинде қоғамдық дарғасымен өртеліп, мазмұны Ирландия Шіркеуінің негізгі догмаларына қайшы келді. Толанд ашумен протестант заң шығарушыларды "кітапты жазалаған Папа инквизиторларымен" теңеді, өйткені олар Авторды ұстай алмады, оны отқа жіберуге ниеттенген еді. Оксфордтан кеткеннен кейін Толанд өмірінің көп бөлігін Лондонда өткізді, бірақ сонымен қатар Еуропа құрлығына, әсіресе Германия мен Нидерландыға да жиі сапар шекті. Ол 1707 жылдан 1710 жылға дейін құрлықта тұрды. Толанд 1722 жылдың 10 наурызында Путниде қайтыс болды. "Encyclopædia Britannica" Eleventh Edition (1911) оның өлімі туралы былай дейді: "Ол 51 жасында Лондонда, өмір сүргеніндей, үлкен кедейлікте, кітаптарының арасында, қолында қаламымен қайтыс болды". Өлер алдында ол өзінің эпитафиясын жазды, оның бір бөлігінде былай делінген: "Ол еркіндікті қорғаған, барлық түрлі білімді жақсы көрген, бірақ ешкімнің ізбасары немесе тәуелдісі болмаған. Оның таңдаған жолынан бұруға ниеттері де, бақыты да кедергі бола алмады". Өзінің өмірбаяндарын жазған болса да, ол оны "Егер сіз оның туралы көбірек білгіңіз келсе, оның жазбаларын іздеңіз" деп аяқтады. Оның қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Пьер де Мейзео Толандтың толық өмірбаянын жазды.

Very little is known of Toland's early life. He was born in Ardagh on the Inishowen Peninsula, a predominantly Catholic and Irish speaking region in northwestern Ireland. His parents are unknown. He would later write that he had been baptised Janus Junius, a play on his name that recalled both the Roman two faced god Janus and Junius Brutus, reputed founder of the Roman Republic. According to his biographer Pierre des Maizeaux, he adopted the name John as a schoolboy with the encouragement of his school teacher. Having formally converted from Catholicism to Protestantism at the age of 16, Toland got a scholarship to study theology at the University of Glasgow. In 1690, at age 19, the University of Edinburgh conferred a master's degree on him. He then got a scholarship to spend two years studying at University of Leiden in Holland, and subsequently nearly two years at Oxford in England (1694–95), where he acquired a reputation for great learning and "little religion." The Leiden scholarship had been provided by wealthy English Dissenters, who hoped Toland would go on to become a minister for Dissenters. In Toland's first book Christianity not Mysterious (1696), begun at Oxford, he argued that the divine revelation of the Bible contains no true mysteries; rather, all the dogmas of the faith can be understood and demonstrated by properly trained reason from natural principles. His argument immediately attracted several rebuttals, and he was prosecuted by a grand jury in London. As he was a subject of the Kingdom of Ireland, members of the Parliament of Ireland proposed that he should be burnt at the stake, and in his absence—curtailing a visit in 1697, he fled the country—16 three copies of the book were burnt by the public hangman in Dublin as the content was contrary to the core doctrines of the Church of Ireland. Toland bitterly compared the Protestant legislators to "Popish Inquisitors who performed that Execution on the Book, when they could not seize the Author, whom they had destined to the Flames". After his departure from Oxford Toland resided in London for most of the rest of his life, but was also a somewhat frequent visitor to the European continent, particularly Germany and the Netherlands. He lived on the Continent from 1707 to 1710. Toland died in Putney on 10 March 1722. The Encyclopædia Britannica Eleventh Edition (1911) says of him that at his death in London at age 51 "he died as he had lived, in great poverty, in the midst of his books, with his pen in his hand." Just before he died, he composed his own epitaph, part of which reads: "He was an assertor of liberty, a lover of all sorts of learning but no man's follower or dependent. Nor could frowns or fortune bend him to decline from the ways he had chosen." Although he himself had written biographies in his career, it concludes, tellingly: "If you would know more of him, search his writings." Very shortly after his death a lengthy biography of Toland was written by Pierre des Maizeaux.

Саяси ой

Джон Толанд алғаш рет «еркін ойшыл» деп аталды (епископ Беркли тарапынан) және әртүрлі салаларда жүзден астам кітап жазды, бірақ көбінесе шіркеу институттарын сынауға арналған. Оның зияткерлік қызметінің көп бөлігі Виг партиясын қолдау үшін саяси трактаттар жазуға бағышталды. Көптеген ғалымдар оны 17 ғасырдың ортасындағы Джеймс Харрингтон, Алгернон Сидни және Джон Милтон сияқты көрнекті республикашылдардың өмірбаянын жазушы немесе редакторы ретінде біледі. Оның «Англия Либера» және «Мемлекеттік анатомия» атты еңбектері – конституциялық монархиямен үйлесетін ағылшын республикашылдығының қарапайым көрінісі. 1701 жылы Ганноверге жасаған қысқа сапарында ол электросс Софиямен қабылдасты, себебі «Anglia Libera» Ганноверлік мұрагерлікті қорғады. «Христиандық құпия емес» еңбегінен кейін Толандтың көзқарастары біртіндеп радикалданды. Шіркеудегі иерархияға қарсылығы мемлекеттегі иерархияға қарсылыққа әкелді; басқаша айтқанда, епископтар мен патшалар бірдей жаман, ал монархия үкімет түрі ретінде Құдайдан берілген санкцияға ие емес еді. 1704 жылғы Серенаға жазған хаттарында ол «пантеизм» терминін қолданды, сондай-ақ шындыққа қалай жету керектігін және адамдардың «жалған сананың» түрлеріне неге бейім екенін мұқият талдады. Саясатта оның ең радикалды ұсынысы – бостандық адам болудің мәнін анықтайтын ерекшелік екендігі болды. Саяси институттар тәртіп орнату үшін ғана емес, еркіндікті қамтамасыз ету үшін құрылуы керек. Толанд үшін ақыл мен төзімділік – жақсы қоғамның екі тірегі еді. Бұл – Уиггізмнің ең интеллектуалды деңгейде тазартылған түрі, шіркеу мен мемлекеттегі қасиетті билікке торилердің сеніміне толық қарсылық білдірді. Толандтың еркін туған азаматтар арасындағы толық теңдікке сенімі 18 ғасырдың басында Англияда толерантты болғанымен, әлі де шетте қалған еврей қауымына да қатысты. 1714 жылғы «Еврейлерді натурализациялау себептері» еңбегінде ол алғаш рет еврей халқының толық азаматтығын және тең құқықтарын жақтады. Бірақ Толандтың әлемі тек ақыл-оймен шектелмеді. Оның саяси памфлеттерінде де тұтандырғыш элементтер болды, және ол якобиттерге шабуыл жасағанда сол кездегі католиктерге қарсы қарапайым сезімдерді қоздырудан тартынбады.

John Toland was the first person called a freethinker (by Bishop Berkeley) and went on to write over a hundred books in various domains but mostly dedicated to criticising ecclesiastical institutions. A great deal of his intellectual activity was dedicated to writing political tracts in support of the Whig cause. Many scholars know him for his role as either the biographer or editor of notable republicans from the mid 17th century such as James Harrington, Algernon Sidney and John Milton. His works Anglia Libera and State Anatomy are prosaic expressions of an English republicanism which reconciles itself with constitutional monarchy. During a brief visit to Hanover in 1701, he was received by the electress Sophia, as Anglia Libera contained a defence of the Hanoverian succession. After Christianity Not Mysterious, Toland's views became gradually more radical. His opposition to hierarchy in the church also led to opposition to hierarchy in the state; bishops and kings, in other words, were as bad as each other, and monarchy had no God given sanction as a form of government. In his 1704 Letters to Serena—in which he used the expression "pantheism"—he carefully analysed the manner by which truth is arrived at, and why people are prone to forms of "false consciousness." In politics his most radical proposition was that liberty was a defining characteristic of what it means to be human. Political institutions should be designed to guarantee freedom, not simply to establish order. For Toland, reason and tolerance were the twin pillars of the good society. This was Whiggism at its most intellectually refined, the very antithesis of the Tory belief in sacred authority in both church and state. Toland's belief in the need for perfect equality among free born citizens was extended to the Jewish community, tolerated, but still outsiders in early 18th century England. In his 1714 Reasons for Naturalising the Jews he was the first to advocate full citizenship and equal rights for Jewish people. Toland's world was not all detached intellectual speculation, though. There was also an incendiary element to his political pamphleteering, and he was not beyond whipping up some of the baser anti Catholic sentiments of the day in his attacks on the Jacobites.

"Үш алаяқ туралы трактат" әдеби қалпы

Ол сондай-ақ өте даулы poleмикалық жазбаларды, оның ішінде христиандық, иудаизм және исламды үш үлкен саяси алаяқтық ретінде айыптайтын "Үш алаяқ туралы трактат" сияқты қауесеттерді таратты. "Үш алаяқ туралы трактат" орта ғасырлардан бері қолжазба түрінде бар деген әңгіме тарады және бүкіл Еуропа бойынша қатты сыналып келді. Қазіргі кезде бұл еңбек мүлдем болмаған деп есептеледі. Толанд өзінде осы қолжазбаның жеке данасы бар екенін айтты және оны Франциядағы Жан Руссе айналымына тапсырды. Оның француз тіліне аударылғаны туралы қауесеттер кейбіреулер тарапынан қабылданып, бірақ Вольтер оны сатиралық жауап арқылы жоққа шығарды.

1650-ші жылдардағы республикалық радикалды басылымдар

Оның республикалық көзқарастары 1650-ші жылдардағы Джеймс Харрингтон, Алгернон Сидней, Эдмунд Лудлоу және Джон Милтон сияқты көрнекті радикалдардың еңбектерін өңдеуінен де көрінді. Ганновер монархиясын қолдауы оның республикалық сезімдерін біршама жұмсартты; алайда, оның идеалдаған билігі – азаматтық қадір-қасиет пен қоғамдық үйлесімділікке, "әділ бостандыққа" және "біздің санамызды сақтау мен дамытуға" ұмтылатын билік еді. Бірақ I Георг және Уолполдың артындағы олигархия Толандтың идеалдарынан ең алыс болды.

Табиғи философияға қосқан үлесі

Толанд барон д’Холбахтың физикалық қозғалыс туралы ойларына ықпал етті. «Серенаға хаттар» еңбегінде Толанд тыныштық, немесе қозғалыстың болмауы, тек салыстырмалы емес екенін мәлімдеді. Ақиқатында, Толанд үшін тыныштық – қозғалыстың ерекше түрі. Күштердің қақтығысуы кезінде, сырттай тыныш тұрған дене, қозғалғандағыдай белсенділік пен пассивтілікке ұшырайды.

Діни ой

Христиандық құпия емес, Локктың 1695 жылғы «Христиандықтың негізділігі» сияқты атауы мен принциптеріндегі ұқсастық Локктың пікірлердің бірдейлігін тез жоққа шығаруына және кейіннен Эдвард Стиллингфлит пен Локк арасындағы дауға әкелді. Толандтың келесі маңызды еңбегі «Милтонның өмірі» (1698) «Христос пен оның елшілері және басқа да ұлы тұлғалардың атынан жазылған көптеген жалған шығармаларға» сілтеме жасап, Жаңа өсиет жазбаларының түпнұсқалығына күмән келтірген деген айыптамаға себеп болды. Ол өзінің «Аминтор немесе Милтонның өмірін қорғау» (1699) еңбегінде жауап берді, онда Киелі кітаптың канонының тарихына қатысты маңызды мәселені көтерді. 1705 жылы Толанд «Социнизм шын мәнінде түсіндірілген» жарияланымда өзін пантеист ретінде таныстырды. «Христиандық құпия емес» еңбегін жазған кезде ол скептик атеистерден де, дәстүрлі дін өкілдерінен де өзін ажыратуға тырысты. Локктың эпистемологиялық рационализмінің қатаң нұсқасын жасағаннан кейін, Толанд Киелі кітапта ақылға сыймайтын, түсініксіз немесе ақылға қайшы келетін фактілер мен ілімдердің жоқ екенін көрсетті. Барлық аян – адам аяны; түсіндірілмейтін нәрселер бекер сөз ретінде қабылдануы керек. Алайда, Дэвид Берман Толандты атеисттік тұрғысынан қарастырып, «Христиандық құпия емес» пен Толандтың «Екі эссесі» (Лондон, 1695) арасындағы қайшылықтарды көрсетті. Берманның Толанд пен Чарльз Блоунтты зерттеуі Толандтың шын атеизмін қасақана жасырып, қудалаудан сақтану үшін, сондай-ақ білмейтін оқырмандарға әсер етуге тырысқанын көрсетуге бағытталған. Ол жұмысындағы қайшылықтарды тудыру арқылы, оларды шешу үшін Толандтың Құдайын пантеистік Құдайға дейін төмендету және осылайша, Блоунт, Толанд және Коллинс үшін, мұндай тағдырсыз Құдайдың «Құдай емес, немесе Құдай сияқты» екенін түсінуге ұмтылған. Қысқасы, Толанд үшін теизмнің Құдайы жоқ; тек пантеизмнің белгілі бір материалдық Құдайы ғана бар, және ол (немесе ол) шын мәнінде Құдай емес. «Христиандық құпия емес» еңбегінен кейін Толандтың «Серенаға хаттар» философияға қосқан маңызды үлесі болып табылады. Алғашқы үш хатында ол ырым-жырымдардың пайда болу тарихын баяндайды және адам ақылының әбден күмәндікке толы болуы мүмкін емес екенін дәлелдейді. Соңғы екі хатында ол монистік субстанциализмді сынап, метафизикалық материализмді құрайды. Кейіннен Толанд «Назаренус» кітабында шіркеу басқаруын сынауын жалғастырады, бұл идея алғаш рет 1705 жылы жасырын түрде таратылған «Христиан шіркеуінің бастапқы конституциясы» еңбегінде толыққанды дамыды. «Назаренус» кітабының бірінші бөлімі эбиониттердің ертедегі шіркеуде орын алу құқығына назар аударады. Оның аргументінің мақсаты – канондық жазбалардың институционалдық дінді құруға қолданылу шегін максималды деңгейге дейін кеңейту болды. Кейінгі маңызды еңбектерінің ішінде «Тетрадим», онда эзотерикалық және экзотерикалық философиялар арасындағы айырмашылықты тарихи тұрғысынан зерттейтін «Клидофор» табылады. Оның «Pantheisticon, sive formula celebrandae sodalitatis socraticae» (Pantheisticon, немесе Сократтық қоғамды мерекелеу нысаны) еңбегінің, ол жеке айналым үшін бірнеше данасын ғана басып шығарды, Англия шіркеуінің литургиясын еліктеп, пұтқа табынушы авторлардың үзінділерінен тұратын литургиялық қызмет түрінде үлкен наразылық тудырды. Сол кезде тақырып та алаңдататын болды, сондай-ақ автордың мұндай пантеисттік қоғамдардың бар екендігі туралы құпиясын сақтауы да алаңдататын жайт еді. Толанд «пантеизм» терминін Спинозаның философиясын сипаттау үшін қолданды. Толанд дін туралы ашық айтылатын философияны (экзотерикалық философия) сенімді достарына айтылатын философиядан (эзотерикалық философия) ажыратуымен танымал болды. 2007 жылы Фук «Бурлеск режиміндегі философия және теология: Джон Толанд және парадокс жолы» еңбегінде Толандтың «экзотерикалық стратегиясын» – басқалар сөйлегендей сөйлеуді, бірақ басқа мағынамен жеткізуді талдады. Ол Толандтың философиясы мен теологиясының сенімдерді оң түрде білдіруге қатысы аз екенін және оның философиялық мақсаты эпистемологияны, шынайы метафизикалық жүйені, басқарудың идеалдық нысанын немесе этикалық міндеттеменің негізін әзірлеу емес, басқалардың дискурстарына қатысудың жолдарын табу, сол дискурстерді ішкі жағынан бұзу болғанын айтты. Фук Толандтың іс-әрекетін Шафтсберидің философияның күлкілі немесе «сұмдық» әдісі туралы түсінігіне сүйенеді, бұл педантизмді, алдамшылықты, догматизмді және ақымақтықты ашуға бағытталған.

The resemblance, both in title and in principles, of Christianity not Mysterious to Locke's 1695 Reasonableness of Christianity, led to a prompt disavowal on Locke's part of the supposed identity of opinions, and subsequently to the controversy between Edward Stillingfleet and Locke. Toland's next work of importance, the Life of Milton (1698) referred to "the numerous supposititious pieces under the name of Christ and His apostles and other great persons," provoked the charge that he had called in question the genuineness of the New Testament writings. Toland replied in his Amyntor, or a Defence of Milton's Life (1699), to which he added a remarkable list of what are now called New Testament apocrypha. In his remarks he really opened up the great question of the history of the Biblical canon. Toland identified himself as a pantheist in his publication Socinianism Truly Stated, by a pantheist in 1705. At the time when he wrote Christianity not Mysterious he was careful to distinguish himself from both sceptical atheists and orthodox theologians. After having formulated a stricter version of Locke's epistemological rationalism, Toland then goes on to show that there are no facts or doctrines from the Bible which are not perfectly plain, intelligible and reasonable, being neither contrary to reason nor incomprehensible to it. All revelation is human revelation; that which is not rendered understandable is to be rejected as gibberish. However, David Berman has argued for an atheistic reading of Toland, demonstrating contradictions between Christianity not Mysterious and Toland's Two Essays (London, 1695). Berman's reading of Toland and Charles Blount attempts to show that Toland deliberately obscured his real atheism so as to avoid prosecution whilst attempting to subliminally influence unknowing readers, specifically by creating contradictions in his work which can only be resolved by reducing Toland's God to a pantheistic one, and realising that such a non providential God is, for Blount, Toland and Colins, " no God, or as good as no God In short, the God of theism is blictri for Toland; only the determined material God of pantheism exists, and he (or it) is really no God." After his Christianity not Mysterious, Toland's "Letters to Serena" constitute his major contribution to philosophy. In the first three letters, he develops a historical account of the rise of superstition arguing that human reason cannot ever fully liberate itself from prejudices. In the last two letters, he founds a metaphysical materialism grounded in a critique of monist substantialism. Later on, we find Toland continuing his critique of church government in Nazarenus which was first more fully developed in his "Primitive Constitution of the Christian Church", a clandestine writing in circulation by 1705. The first book of "Nazarenus" calls attention to the right of the Ebionites to a place in the early church. The thrust of his argument was to push to the very limits the applicability of canonical scripture to establish institutionalised religion. Later works of special importance include Tetradymus wherein can be found Clidophorus, a historical study of the distinction between esoteric and exoteric philosophies. His Pantheisticon, sive formula celebrandae sodalitatis socraticae (Pantheisticon, or the Form of Celebrating the Socratic Society), of which he printed a few copies for private circulation only, gave great offence as a sort of liturgic service made up of passages from pagan authors, in imitation of the Church of England liturgy. The title also was in those days alarming, and still more so the mystery which the author threw around the question how far such societies of pantheists actually existed. The term "pantheism" was used by Toland to describe the philosophy of Spinoza. Toland was famous for distinguishing exoteric philosophy—what one says publicly about religion—from esoteric philosophy—what one confides to trusted friends. In 2007 Fouke's Philosophy and Theology in a Burlesque Mode: John Toland and the Way of Paradox presented an analysis of Toland's 'exoteric strategy' of speaking as others speak, but with a different meaning. He argues that Toland's philosophy and theology had little to do with positive expression of beliefs, and that his philosophical aim was not to develop an epistemology, a true metaphysical system, an ideal form of governance, or the basis of ethical obligation, but to find ways to participate in the discourses of others while undermining those discourses from within. Fouke traces Toland's practices to Shaftesbury's conception of a comic or 'derisory' mode of philosophising aimed at exposing pedantry, imposture, dogmatism, and folly.

Табысы мен мұрасы

Толанд өз заманынан тыс адам болды, ол міндеттемедегі ізгілік принциптерін жақтады, ал бұл принциптер Роберт Уолпол басқарған цинизм мен жеке мүддеге толы Англияда көп орын таппады. Оның интеллектуалды беделін кейін Джон Локк пен Дэвид Юм, тіпті Монтескье мен француз радикал ойшылдары басып кетті. Эдмунд Берк «Франция төңкерілісі туралы ойлар» атты еңбегінде Толанд пен оның жақтастары туралы келеңсіз пікір білдірді: «Соңғы 40 жылда дүниеге келгендердің кімдері Коллинс, Толанд, Тиндал, Чабб, Морган және өзін еркін ойшыл деп атағандардың ең болмаса бір сөзін оқыды?» Дегенмен, ол ең танымал болған «Құдайлықтың құпиясы жоқ христиандық» кітабында Толанд ғана емес, орнықты шіркеудің, сондай-ақ барлық мұрагерлік және сұрақсыз биліктің үстемдігіне де қарсы тұрды. Осылайша, ол теологиялық тұрғыдан да, саяси және философиялық тұрғыдан да радикалды болды. Оның ықпалы туралы гуманитарлық ғылымдар профессоры Роберт Паттисон былай деп жазды: «Екі ғасыр бұрын оны діннен тайып кеткен деп өртеген болар еді, ал екі ғасырдан кейін Калифорния университетінде салыстырмалы дінтану профессоры қылар еді. XVIII ғасырдың басындағы рационалды протестанттық климатта ол жай ғана назарсыз қалды». Дегенмен, Толанд өлімінен кейін табысқа жетті: 18 ғасырдың ұлы кітап жинаушысы және редакторы Томас Холлис 1760 жылы Толандтың еңбектерін де қамтитын республикалық үкіметті жақтаушылық тудыратын шығармаларды жариялау үшін Лондондық кітап сатушы Эндрю Милларға тапсырыс берді.