Кіріспе

Шотландия туралы заң 1998 (c. 46) – Ұлыбритания Парламентінің салық ставкалары бойынша өзгерістер енгізу өкілеттігімен Шотландия Парламенті мен Шотландия Үкіметін (бұрынғы Шотландияның атқарушы органы) құруға қатысты заң шығарған актісі. Бұл акт 1972 жылы қабылданған Еуропалық қауымдастықтар туралы заң мен 2018 жылы қабылданған Еуропалық Одақтан шығу туралы заң аралығында Ұлыбритания Парламенті қабылдаған ең маңызды конституциялық заңдардың бірі болды. Сондай-ақ, ол 1707 жылы Одақ шартын бекіткен және Шотландия Парламентін таратуға әкелген Одақ актілерінен бері Шотландияға ең үлкен әсер еткен заң болып табылады.

Мазмұны мен тарихы

Заң 1998 жылы Лейбористік үкімет тарапынан 1997 жылғы Шотландия референдумының нәтижелерін іске асыру мақсатымен ұсынылды. Референдум Шотландияның екі сұраққа да қолдау білдіргенін көрсетті: біріншісі – Шотландия үшін парламент құру, екіншісі – осы парламентке салық салу өкілеттіктерін беру. Заң Шотландия Парламентін құрады, Шотландия Парламентінің мүшелерінің сайлану тәртібін белгілейді, Парламенттің ішкі жұмысына қатысты кейбір ережелерді жасайды (бірақ көптеген мәселелерді Парламенттің өзі реттеуіне қалдырады) және Парламенттің Шотландия Парламентінің заңдарына айналатын заң жобаларын қарастыру және қабылдау процесін анықтайды. Заң Шотландияға қатысты заң шығару құқығын сақтайды және Вестминстердің абсолютті парламенттік егемендігі принципін бекітеді. Заңда «Шотландиялық атқарушы орган» құру көзделген, бірақ 2007 жылғы сайлауда жеңіске жеткен ШҰӘ (SNP) әкімшілігінің алғашқы қадамдарының бірі – министрлер тобы мен олардың мемлекеттік қызметкерлері бұрын «Шотландиялық атқарушы орган» деп белгілі болған құрамды «Шотландия Үкіметі» деп қайта атау болды. Атауын өзгерткеніне қарамастан, «Шотландиялық атқарушы орган» әлі де бірқатар мақсаттар үшін бастапқы атауын қолданады (Шотландия туралы заңның 44-бабы органның мәнін анықтайды, бірақ атауға қатысты «деп аталады» деген сөздерді қолданбайды, бұл басқа да органдардың атауларын заңмен бекітудегі жағдайға ұқсас). Ол Бірінші министрден және Парламенттің мақұлдауымен Монарх тағайындайтын басқа министрлерден, соның ішінде Лорд-адвокаттан және Шотландияның солиситор-генералынан тұрады. Заң Шотландия Парламентінің заң шығару құзыретін анықтайды. Шотландия Парламентінің бақылайтын мәселелерін (делегатталған өкілеттіктер) тізімдеудің орнына, ол Парламенттің бақыламайтын мәселелерін (резервтелген мәселелер) нақтылайды. Бұған қоса, Парламенттің өзгертуге немесе жоюға құқығы жоқ заңдардың тізімі белгіленеді, олардың ішінде 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заң және Шотландия заңының көптеген ережелері бар. Заң Парламент өкілеттігі шегінде әрекет еткен жағдайда да, Парламенттің өкілеттіктерін Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциямен немесе Еуропалық қауымдастық заңдарымен қайшы келетін әрекеттерден аулақ тұруға мәжбүр етеді. Осындай шектеулер Шотландиялық атқарушы органның әрекеттеріне де қолданылады. Заң Шотландияның мемлекеттік хатшысына, егер ол «халықаралық міндеттемелерге қайшы келетініне» немесе «осындай міндеттемелерді орындау үшін қажет деп санайтын болса», Шотландия Үкіметіне белгілі бір әрекеттерді жасамауға нұсқау беруге құқық береді. Заң Парламент пен атқарушы биліктің заң шығару құзыретіне қатысты дауларды шешу механизмдерін де қарастырады. Мұндай мәселелердегі соңғы шағым Ұлыбританияның Жоғарғы сотына беріледі (2009 жылдың 1 қазанына дейін – Құпия кеңесінің сот комитеті). Вестминстер үкіметі, егер заң сақталған құқық мәселелеріне әсер ететініне сенсе, Шотландия Парламентінің заңына патшалық келісім беруден бір жақты бас тарта алады. Бұл ереже 2023 жылы Гендерлік тану реформасы (Шотландия) заңына вето қою үшін бір рет қолданылды. Заң сонымен қатар Шотландия Парламенті мен Шотландия Үкіметінің өкілеттіктерін екі парламент арасындағы келісім арқылы уақыт өте келе өзгертуге мүмкіндік береді. Заң 1998 жылдың 17 қарашасында қабылданды және екі күннен кейін, 19 қарашада, патшалық келісім алды. Алғашқы сайлау 1999 жылдың мамырында өтті, ал Шотландия Парламенті мен Үкіметі 1999 жылдың 1 шілдесінде толық өкілеттіктерді алды.