Кіріспе
Орталық Лусон провинциясы, Филиппин
Булакан провинциясы, ресми түрде Булакан провинциясы (Капампан: Лалавиган нинг Булакан) – Филиппиннің Орталық Лусон аймағында орналасқан провинция. Оның астанасы Малолос қаласы. Булакан 15 тамыз 1578 жылы құрылған және Метро Лусон қалалық белдеуінің супер аймағының бір бөлігі. Онда 20 муниципалитетте 569 баррагай және төрт құрамдас қала (Баливаг, провинциялық астана Малолос, Мейкауаян және Сан-Хосе-дель-Монте) бар. Булакан Манила қаласының солтүстігіне тікелей орналасқан. Булаканның шекарасында батыста Пампанга, солтүстікте Нуэва-Эсиха, шығыста Аврора және Кесон, оңтүстікте Метро Манила және Ризал провинциялары жатыр. Булакан Манила шығанағының солтүстік-шығыс жағалауында да орналасқан. 2020 жылғы халық санауы бойынша Булаканның халқы 3 708 890 адамды құрады, бұл Орталық Лусонның ең көп халқы және Филиппинде Себу мен Кавитеден кейін үшінші орында. Булаканның ең көп халқы бар қаласы – Сан-Хосе-дель-Монте, ең көп халқы бар муниципалитеті – Санта-Мария, ал ең азы – Дона Ремедиос Тринидад. 1899 жылы Малолостағы тарихи Барасоайн шіркеуі Азиядағы алғашқы конституциялық демократияның дүниеге келген жері болды. 2018 жылдың 7 қарашасында Булакан провинциялық үкіметі төртінші рет «Жақсы жергілікті басқару» марапатын алды. SGLG марапаты – ерекше басқару өнімділігін бағалайтын прогрессивті бағалау жүйесі. Бұл провинция Үлкен Манила аймағының бір бөлігі.
the province
Bulacan, officially the Province of Bulacan ,(Kapampangan: Lalawigan ning Bulacan), is a province in the Philippines located in the Central Luzon region. Its capital is the city of Malolos. Bulacan was established on August 15, 1578, and part of the Metro Luzon Urban Beltway Super Region. It has 569 barangays in 20 municipalities and four component cities (Baliwag, Malolos the provincial capital, Meycauayan, and San Jose del Monte). Bulacan is located immediately north of Metro Manila. Bordering Bulacan are the provinces of Pampanga to the west, Nueva Ecija to the north, Aurora and Quezon to the east, and Metro Manila and Rizal to the south. Bulacan also lies on the north eastern shore of Manila Bay. In the 2020 census, Bulacan had a population of 3,708,890 people, the most populous in Central Luzon and the third most populous in the Philippines, after Cebu and Cavite. Bulacan's most populated city is San Jose del Monte, the most populated municipality is Santa Maria while the least populated is Doña Remedios Trinidad. In 1899, the historic Barasoain Church in Malolos was the birthplace of the first constitutional democracy in Asia. On November 7, 2018, the Provincial Government of Bulacan bagged its fourth Seal of Good Local Governance award. The SGLG award is a progressive assessment system that gives distinction to remarkable governance performance. This province is a part of the Greater Manila Area.
Этимология
Булакан атауы Булакан қаласының атынан қойылған, ал ол атау тагалог тіліндегі «булак» сөзінен туындаған. «Булак» сөзі ағылшын тілінде мақта деген мағынаны білдіреді. Бұл аймақта мақта өсімдігінің көптеп өсуіне байланысты осылай аталған.
Тарих
Азиядағы алғашқы конституциялық демократия 1899 жылы Булаканның астанасы Малолос қаласындағы Барасоайн шіркеуінде жарияланды. Булакан – елдің әйгілі тұлғаларының, "Ұлы насибгер" атанған Марсело Х. дель Пиллар мен "Тирад жолының батыры" атанған генерал Грегорио дель Пиллардың туған жері. Сонымен қатар, ақын Франсиско Балагтас, әнші Никанор Абелардо және мүсінші Гильермо Толентино Булаканнан шыққан көрнекті суретшілердің қатарында.
Испанияның отарлау кезеңі
Қазіргі Булаканды қамтитын аумақты жаулап алу испандықтардың Филиппиндегі алғашқы жылдарында басталған. 1571 жылдың 3 маусымында Банкусай шайқасында Бамбалито бастаған Макабебе және Хагоной күштерінің жеңілісінен кейін Мартин де Гоити солтүстікке қарай жол тартты, алдымен 1571 жылдың қыркүйегінде Лубаоға дейін. Екі айдан кейін, 1571 жылдың 14 қарашасында Гоити Малолосқа және Калумпитке жетті, және ол туралы Филиппиннің алғашқы генерал-губернаторы Аделантадо Мигель Лопес де Легаспиге хабарланды. Адельантадо Калумпит пен Малолосты сержант Хуан Моронға (басқа құжаттарда Морон) және Дон Маркос де Эррераға сеніп тапсырылған энкоменда ретінде құрды. Бұл екі конкистадор 1565 жылы аралдарға келген Легаспимен бірге бірінші жаулап алушылар тобының бірі болды. 1572 жылдың 5 сәуірінде Калумпит пен Малолостың энкоминдалары біріктіріліп, Морон мен Эррерамен бірлесіп басқарылды. Сол жылы Алкальдия де Калумпит құрылды, онда Макабебе, Кандаба, Пампангадағы Апалит аймақтары және Мейто, Пандукот, Мейсулау және Малолос елді мекендері болды. 1575 жылдың 28 желтоқсанында генерал-губернатор Франсиско Санде Хагонойды Калумпитке қосуға бұйрық берді. 1575 жылы Булакан Тондоның визитациясы ретінде құрылды және ол Калумпиттің бөлігі емес, өйткені Тонда мен Калумпит арасындағы шекара Мамбог өзенінде белгіленіп, Визитацияның біздің ханымның (Калумпиттің қамқоршысы) мүсіні орнатылды. Ол 1997 жылы Малолостағы Презентация анамыздың Рим-католик шіркеуінің қайта құрылуымен жойылып, қайта орнатылды. 1578 жылдың 30 сәуірінде Булакан қаласын августиндіктер ресми түрде құрды, оның бірінші приоры Фрей Диего Вивар болды, ал монастырь Сан-Агустинге арналды; бұл біздің ханымның Көтерілісі деп өзгертілген кезде белгісіз. Қазіргі Булаканның батыс бөлігінде халық өте көп және бай болатын. Алкальдия де Калумпит таратылған нақты жыл мен күн туралы, сондай-ақ Булакан провинциясының нақты құрылған жылы туралы ешқандай құжат жоқ. Тек 1582 жылы Малолос (сонда 1572 жылы Калумпит қаласының бөлігі) Алкальдия де Булаканның бөлігі ретінде алғаш рет пайда болғаны туралы дерек бар. Энкомендаларды қайта ұйымдастыру 1580 және 1582 жылдар аралығында генерал-губернатор Гонсало Ронкильо де Пеньялоса кезінде болды деп болжауға болады. Сол құжатта, сонымен қатар 1582 жылы Мигель де Лоарканың Relacion de las Islas Filipinas-да, Алкальдия де Калумпит Калумпит (астанасы), Капаланган, Кабанбанган және Хагоной аудандарында юрисдикциясы бар екендігі туралы хабарланған. Содан кейін Лоарка Алкадья де Булаканның Булакан (оның астанасы), Малолос, Калуя, Гугуинто, Бинто және Катангалан (Мейкауаянның орнына) энкомиендалар ретінде болғанын атап өтті, бұрындарындарында бір алкальде (мэр) болған, бірақ Лоарка Алкадья де Булакан 1580 жылы Пеналоса кезінде құрылған деп жазды. Генерал-губернатор Луис Перес Дасмариньястың Испания королі үшін 1591 жылы 21 маусымда берілген Энкомиендалар есебінде жазылған құжатқа сәйкес, Булакан алкальдиясы Ла Пампанганың бөлігі болды, оған Малолос энкомиендасы (3600 адам), Бинто (2000 адам), Гигуинто (2000 адам), Калуя (2800 адам), Мекабаян (2800 адам) және Булакан "астана" және 4800 адаммен "алкальде мэрінің" резиденциясы ретінде анықталды. Сол 1591 жылғы құжатта "Calumpit y Hagonoy" Хуан Моронға 12,800 адам, 2 Августин монастырі және 1 өз Алкадель-мэріне тиесілі екендігі айтылған. Алайда, қазіргі Булаканның оңтүстік бөлігінің құрылуы мен дамуы бір мезгілде емес және Батыспен бірдейленбеді. 1578 жылы Хуан де Пласенсия мен Диего Оропеса бастаған Кіші Монастырлар ордені Торил (қазіргі Мейкауаянның бөлігі) деп аталатын жерге келіп, олардың штаб-пәтерлерін құрды. Сондай-ақ 1578 жылы Пласенсия Мейкауаян қаласын құрды. Оның пуэблолары Францискандар құрған Ескі Мейкауаянның алғашқы қоныстары болды. Булакан провинциясы Лусон аралында орналасқан және ең маңызды Алкадия де Терминоның бірі. Азаматтық және саяси тұрғыдан ол Audiencia y capitanía general de Filipinas-қа сәйкес келеді және рухани тұрғыдан Манила архиепискобына тиесілі. Францискан монахтары Хуан Пласенсия мен Фрай Диего де Оропеса 1578 жылы Мейкауаян қаласын құрды және бір уақыт бойы ол Мейкауаян провинциясының астанасы болды (ол Батыс Булаканнан ерекшеленеді, оны 1572 жылдан бастап Августин ордені басқарады). Мейкауаян халқы өркендеп, өте бай болды, олардың алты ұлы сол кездегі Мейкауаян провинциясының ең жақсыларынан болды. Бұл Бокауэ, Поло, Сан-Хосе-дель-Монте, Санта-Мария-де-Панди, Обандо және Марилау қалалары болды). 1762 жылы 5 қазанда Дон Симон де Анда и Салазардың жалпы сапары кезінде провинцияны Капитан Дон Хосе Пасарин, провинцияның алкальде мэрі басқарды. 1795–96 жылдары Дон Мануэль Пиньон алкальде мэрі болды. 1700 жылдардың соңына қарай Булаканта 16,586 туатын отбасы және 2,007 испан-филиппин отбасы болды. Сол жылы Маниланың британдық оккупациясы болды, және көптеген тагалогтар Маниладан және Кавитетің солтүстік аймақтарынан Булаканға және көршілес Нуэва-Эсихаға қашты, онда түпкілікті Капампан қоныс аударушылары оларды қарсы алды. Испандықтар келген кезде Булакан және Нуэва-Эсиха Капампан халқының туған жері болды. Көптеген Капампандар өз жерлерін жаңадан келген тагалогтарға сатты және басқалары тагалогтармен үйленді және оларға ассимиляцияланды, бұл Булаканды басым тагалог аймағына айналдырды. "Guia de 1839" бойынша, Филиппиндегі Лусон аралындағы Булакан провинциясы мэрмен басқарылды және 19 пуэблодан, 36,394 салық төлеушіден және 181,970 жандан тұрды. D. Felipe Gobantes, Булакан провинциясының алкальдесі, Булаканның алаңында 1 сәуірде 1845 жылы қайтыс болған Fr. Manuel Blanco O. S. A. есіміне арналған тас бағана орнатты. 1848 жылы Пампанганың шекаралары өзгертілген кезде, маңызды Сан-Мигель-де-Маюмо қаласын және бұрын Пампанганың бөлігі болған көршілес жерлерді қамтитын аймақ Булаканға берілді.
The province of Bulacan is on the island of Luzon and is one of the most important Alcadias de Termino. Civilly and politically it corresponds to the Audiencia y capitanía general de Filipinas and spiritually belongs to the Archbishop of Manila. Franciscan friars Juan Plasencia and Fray Diego de Oropesa founded Meycauayan in 1578, and for a time it was the capital of the province of Meycauayan (which differs from Western Bulacan, administered by Augustinian Order since 1572). The Meycauayan people were able to flourish and became so rich that their sons were six of the best in the then Province of Meycauayan. These were the towns of Bocaue, Polo, San Jose del Monte, Santa Maria de Pandi, Obando and Marilao). During the General Visitation of October 5, 1762, by Don Simón de Anda y Salazar, the province was headed by Capitan Don Jose Pasarin, alcalde mayor of the province. 1795–96, Don Manuel Piñon was the alcalde mayor. By the end of the 1700s, Bulacan had 16,586 native families and 2,007 Spanish Filipino families. In the same year, British occupation of Manila happened, and many Tagalog refugees from Manila & north areas of Cavite escaped to Bulacan and to neighboring Nueva Ecija, where the original Kapampangan settlers welcomed them. Bulacan, along with Nueva Ecija, was natively Kapampangan when Spaniards arrived. Majority of Kapampangans sold their lands to the newly arrived Tagalog settlers and others intermarried with and assimilated to the Tagalog, which made Bulacan dominantly Tagalog. According to the "Guia de 1839", Bulacan province on the island of Luzon, Philippines, was governed by a mayor and consisted of 19 pueblos, 36,394 tributes and 181,970 souls. D. Felipe Gobantes, Alcalde of the province of Bulacan erected a stone column in the plaza of Bulacan in Memory of Fr. Manuel Blanco O. S. A. who died on April 1, 1845. In 1848, when the boundaries of Pampanga were changed, the region, which includes the important town of San Miguel de Mayumo and neighboring places that were formerly part of Pampanga, was adjudicated to Bulacan.
Филиппин революциясы
1890 жылы Малолос либералды иллюстрадолардың, әсіресе филиппиндік профессорлардың білім беруге қысым жасаған "Малолостың 20 әйелінің" ошағы болды. Дегенмен, революцияның бірінші кезеңі 1897 жылы Сан-Мигельде Биак-на-Бато шарты қол қойылғаннан кейін аяқталды. Шарты бойынша революция жетекшілері Гонконгқа барып, онда тұруға міндетті болды. Шарттың тудырған сыртқы тыныштығында 1897 жылдың соңында филиппиндіктер революциялық күресті жалғастыруға бекінді. 1898 жылдың басында Замбалес, Илокос, Пампанга, Булакан, Лагуна, Пангасинан, Нуэва Эсия, Тарлак және Камаринес провинциялары қайтадан көтерілді. Орталық Лусонда Ла-Паздың капампан революциялық көшбасшысы генерал Франсиско Макабулос басқарған революциялық үкімет құрылды. Панди 1896-97 жылдары "Какаронг Республикасымен" революциялық құмардың алғашқы орталығы болды. Какаронг де Сили шайқасында жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Какаронг қорғаушыларының естелігі әлі де Булаканның тарихы мен мұрасының бір бөлігі ретінде, Революция дәуірінде құрылған алғашқы ұйымдасқан революциялық үкімет ретінде сақталып қалды.
Американың басып алу кезеңі
Америкалықтар 1899 жылғы 6 мамырда Баливагта елдегі алғашқы муниципалды сайлау өткізген кезде Филиппинде жергілікті филиппин үкіметін құрды. Америкалық биліктің басында, 1899–1900 жылдары Малолос Каса-Реалда Филиппиннің әскери губернаторының штаб-пәтеріне айналды. 1901 жылғы 27 ақпанда Филиппин комиссиясы үкіметтің орнын ресми түрде Малолосқа көшірді, ал Каса Реал де Малолос 1900 жылдан 1930 жылға дейін провинциялық губернатордың кеңсесі болды, Гуинхава, Малолостағы капитолий ғимараты салынысқанша.
Жапондықтардың басып алуы
1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың ең қаһарлы кезінде Жапон императорлық әскері Булаканды басып алып, Каса-Реал-де-Малолосты өздерінің штабы етті. 1945 жылы филиппин және американдық күштердің біріккен тобы мен жергілікті партизандар Жапон императорлық әскерлеріне шабуыл жасап, Булаканды азат етті. Соғыстан кейін Булакан Хукбалахап партизандарының көтерілісіне тартылды. 1945 жылдың ақпан айында 109 тәжірибелі партизаннан құралған 77-ші "Хук" эскадрильясы қоршалып, атылып, Булаканның Малолос қаласындағы жаппай қабірге жерленді.
Әскери заң дәуірі
Облыстағы аграрлық наразылық Хук көтерілісінен кейін де жалғасты. 1982 жылғы 21 маусымда Маркос диктатурасына қарсы шыққан жас белсенділер тобы шаруаларға "Альянса нг Магбубукид са Гитнанг Лусон" (АМЛГ) ұйымының жергілікті бөлімін құруға көмектесуге тырысты. Оларды 175-ші филиппин жасағының қарулы әскерлері тұтқындады және келесі күні Булакан облысының Сан-Рафаэль қаласында өлі қалпында табылған. Осы оқиғада қаза тапқандар "Булакан шейіттері" деп аталды және олардың есімі 2012 жылы "Батайоң-мга Баяни" ескерткішінің "Еске алу қабырғасына" жазылды.
География
Булакан Орталық Лусон аймағының оңтүстік-шығыс бөлігін қамтиды. Облыстың солтүстігінде Нуэва-Эсиха (Сан-Исидро, Гапан, Генерал Тинио), солтүстік-шығысында Аурора (Дингалан), шығысында Кесон (Генерал Накар), оңтүстік-шығысында Ризал (Родригес), оңтүстігінде Метро Манила (Валенсуэла қаласы, Малабон, Навотас, Калоокан және Кесон қаласы), оңтүстік-батысында Манила шығанағы және батысында Пампанга (Кандаба, Сан-Луис, Апалит, Макабебе, Масантол) жатыр. Булакан провинциясын бірнеше өзен суарып тұрады, ең ірісі – Ангат өзені. Ангат өзені Норзагарай, Ангат, Бустос, Сан-Рафаэль, Баливаг, Пларидель, Пулилан және Калумпит қалаларынан өтеді. Одан Пампанга өзеніне құйып, қайтадан шығып, Хагонойды шайып, мангр тоғайларында жоғалады. Бұл өзендердің жағалаулары өте құнарлы және ағаштармен жабылған.
Жер бедері
Булакан Орталық Лусонның құнарлы жазығының оңтүстік бөлігінде жатыр. Аймақ Ангат және Пампанга өзендерімен суға толады. Сиерра-Мадре тау жотасы Булаканның шығысындағы жоталық аймақтарын құрайды және Ангат су бассейнінің орман қоры деп белгіленген қорғалатын аймақ болып табылады. Ангат бөгетінің нәтижесінде пайда болған Ангат көлі осы аймақта орналасқан. Облыстың ең биік нүктесі – Сиерра-Мадренің бір бөлігі саналатын Ориод тауы. 2008 жылдың 19 қаңтарында Норзагарайда қоқыс салынған жаңа полигон ашылды, ол туристік орталыққа да айналуы тиіс. Waste Custodian Management Corp. президенті Рамон Анджело-младший: "Біздің жүйемізді өз орнымызда көрсеткіміз келеді, оны жек көрудің қажеті жоқ, себебі біз жаңа, соңғы үлгідегі технологияны қолданамыз".
Климат
Қарашадан сәуірге дейін ауа райы көбінесе құрғақ, ал жылдың қалған уақытында ылғалды болады. Қазаннан қаңтарға дейін солтүстік-шығыс муссоны (амихан) басым болып, орташа және жеңіл жаңбырлар әкеледі. Ақпаннан сәуірге дейін шығыстан соғатын пасат желдері үстемдік етеді, бірақ шығыстағы Сиерра-Мадре (Филиппин) тау тізбегі желдердің бағытын өзгерткендіктен құрғақ кезең пайда болады. Мамырдан қыркүйекке дейін оңтүстік-батыс муссоны (хабагат) соғады. Ең ыстық ай – мамыр, орташа температурасы – [температура], ал ең суық ай – ақпан, орташа температурасы – [температура].
Әкімшілік бөлімшелер
Булакан 20 муниципалитетке және 4 қалаға бөлінеді. Халық провинцияның оңтүстік жартысында шоғырланғандықтан, заңнамалық округтер де солай. Қала/Муниципалитет Аудан Халық саны Жер ауданы Тығыздығы Барангай (барлығы) Координаттары км2 кв. миль /км2 /кв. миль Ангат 6-шы 59,237 16 Балагтас 5-ші 73,929 9 Балиуаг ∗ 2-ші 149,954 27 Бокау 5-ші 119,675 19 Булакан 1-ші 76,565 14 Бустос 2-ші 67,039 14 Калумпит 1-ші 108,757 29 Донья Ремедиос Тринидад 3-ші 22,663 8 Гигуинто 5-ші 99,730 14 Хагоной 1-ші 129,807 26 Малолос † Бір 252,074 51 Марилао 4-ші 221,965 16 Мейяуаян ∗ 4-ші 209,083 26 Норзагарай 6-шы 111,348 13 Обандо 4-ші 59,197 11 Панди 5-ші 89,075 22 Паомбонг 1-ші 53,294 14 Пларидель 2-ші 107,805 19 Пулилан 1-ші 97,323 19 Сан-Ильдефонсо 3-ші 104,471 36 Сан-Хосе-дель-Монте ∗ SJDM 2 LD 574,089 59 Сан-Мигель 3-ші 153,882 49 Сан-Рафаэль 3-ші 94,655 34 Санта-Мария 6-шы 256,454 24 Барлығы 3,708,890 3,292,071 2,783.69 569
Демография
2020 жылғы санақта Булаканның халқы 3 708 890 адамды құрады, бұл оны елдегі ең көп халқы бар екінші провинцияға айналдырды, Лузон аймағында орналасқан Кавитеден кейін. Оның халық тығыздығы – ел бойынша провинциялар арасында 4-орында. 2010 жылдың 1 мамырында провинцияда 2 924 433 адам тұрды, ал 2000 жылдан 2010 жылға дейінгі кезеңде халық санының жылдық өсім көрсеткіші 2,73% болды. Провинцияда 588 693 үй шаруашылығы тіркелді, орташа отбасы мүшесінің саны 4,8 адамды құрады. 2007 жылы Булаканның орташа жасы 23 жасқа тең болды.
Тілдер мен ұлт
Тагалог мәдениетінің (Катагалуган) құрамында болғандықтан, тагалог тілі Булакан провинциясының басым тілі болып табылады. Булакан ауданында сөйлейтін тагалог диалекті поэзиялық стильдегі сөзге ұқсайды. Кейбір тұрғындар, әсіресе Пампанга шекарасына жақын аудандарда, капампанган тілінде сөйлейді. Булакан тагалогында капампанға тегінен алынған көптеген сөздер кездеседі. Еске сала кетейік, испандықтар келген кезде Булакан капампан тілінде болған, бірақ британдықтар Манилаға басып кірген кезде, Маниладан және Кавите провинциясының солтүстік аймақтарынан келген көптеген тагалог босқындары Булаканға қашып келді. Бұл аймақтың түпкі тұрғындары – капампан тайпасы оларды құшақ жарып қабылдап, бірге өмір сүрді. Алта-Кабулуан (Думагат халқы деп те аталады) – Булаканның алғашқы тұрғындары, олардың тілі де Алта-Кабулуан деп аталады. Олардың үш муниципалитеті (Сан-Мигель, Дона Ремедиос Тринидад және Норзагарей) мен бір қаласы (Сан-Хосе-дель-Монте) осы тайпаның отаны болып саналады. Қазіргі уақытта тагалог тілінде сөйлейтіндердің көбеюіне байланысты олардың тілі жоғалу қаупінде. Оңтүстік жағынан Манила қаласына шектес болғандықтан, алыс провинциялардан келген адамдар Булаканға қоныстанды, нәтижесінде провинцияда себуано, хилигайнон, уарай, маранао, магуинданаон, таусуг, илокано, панғасинан және биколано сияқты тумасы емес тілдердің аз, бірақ маңызды қолданысы пайда болды. Сан-Хосе-дель-Монте, Санта-Мария, Малолос, Марилао, Сан-Мигель және Норзагарей қалаларында ағылшын тілін білушілердің саны ең көп.
Католицизм
Рим католик діні (89,44%) провинцияда басым дін болып табылады. Малолос қаласы Малолос Рим католик епархиясының орталығы, оның бас шіркеуі – Кемелсіз Тұжырымның Кіші базиликасы және кафедралық соборы. 2021 жылдың 21 наурызында Рим папасы Франциск Ста. Мария шіркеуіне де Кіші базилика мәртебесін берді. Осылайша, ол Булаканның екінші Кіші базиликасы және Филиппиндегі 18-ші базилика атанды.
Басқалар
Басқа христиандық топтарға Мүшелер Құдай Чиркесі Халықаралық (МКГ), Iglesia ni Cristo (3,29%), Евангеликтер (1,53%), Ехоба куәгерлері (0,37%), Библиялық баптист шіркеуі (0,30%), мұсылмандар (0,21%), Жетіінші күн адвентистері (0,21%), Аглиапандар (0,17%) және одан басқа да аз сандағы христиандар мен христиан емес топтар да бар.
Өнеркәсіп саласы
Булакан провинциясы Метро Манилаға жақындығының арқасында қарқынды индустриялануда. Көптеген корпорациялар Булаканға өнеркәсіптік өндіріс орындары мен кәсіпорындарын ашуда. Бұл өңірдегі кәсіптер мен салалардың арасында агробизнес, аквакультура, банк ісі, бизнес-процестерді сырттан тарту, цемент қаптарын жасау, керамика, құрылыс, курьерлік қызметтер, электроника, білім беру, азық-түлік және оны өңдеу, жиһаз өндірісі, киім-кешек, сыйлықтар, үй жиһаздары мен декоративтік бұйымдар, үй техникасын құрастыру, ауруханалар, қонақүйлер, демалыс орындары мен мейрамханалар, ақпараттық және коммуникациялық технологиялар, сақтандыру, зергерлік бұйымдар, былғары және былғары өңдеу, жұмыс күшімен қамтамасыз ету, мәрмәр өндірісі, фармацевтикалық өндіріс, баспахана, пиротехника және фейерверк жасау, жылжымайтын мүлік және жылжымайтын мүлік дамыту, мектеп және кеңсе тауарларын өндіру, аяқ киім өндірісі, тоқыма, сауда, көлік қызметтері, саяхат және экскурсиялар бар.
Агробизнес және аквакультура
Ауылдық аймақтар әлі де көбінесе ауыл шаруашылығы мен аквакультураға табыс көзі ретінде тәуелді. Басты егістер – күріш, жүгері, көкөністер және манго сияқты жемістер. Сан-Рафаэль, Булакан қаласындағы Магуиано барангайында "Алтын гүл" орхидея шаруашылығы орхидея өсірумен айналысады. Булаканның балық шаруашылығы балық шарбақтары мен өзендерден бөлек, Бустос тоғаны мен су толып жатқан жерлерді де қамтиды. Көбінесе бангус, тилапия, креветка және сом өсіріледі. Ауыл шаруашылығы статистикасы бюросының (АСБ) мәліметтеріне сәйкес, бұл Булаканды бангус өндірісінде алдыңғы қатардағы провинцияға айналдырды.
Банктік және қаржы
Булакан провинциясында барлық ірі банктер қызмет көрсетеді, олардың 200-ден астамы провинцияда бизнес жүргізеді. Кәсіпкерлік мәдениеті күшті кооперативтік қозғалыспен қолдалады, оның жалпы активтері күрт өскен.
Жергілікті өнімдер
"Таттақ Булакеньо" бағдарламасы 2004 жылы іске қосылды, мақсаты – провинциядағы экономикалық белсенділікті жандандыру және кәсіпкерлікті дамыту арқылы үкіметтің кедейлікпен күресу саясатын қолдау. Бағдарламаның күтілетін нәтижесі – провинциядағы микро, шағын және орта кәсіпорындар. "Таттақ Булакеньо" өнімдеріне сабутан сөмкелер, бундалдан жасалған бас киімдер, сусындар және томат джемі сияқты түрлі тауарлар кіреді.
Көлік
Булаканды «Солтүстік Филиппинге апарар қақпа» деп атайды. Провинция негізінен Солтүстік Лусон тас жолы және Манила Солтүстік жолы (әдетте Макартур тас жолы деп аталады) арқылы Метро Маниламен байланысады. Бұл тас жол провинция арқылы Пампангаға және Солтүстік Лусонның батыс бөлігіне (Батыс Орталық Лусон, Илокос және Кордильера әкімшілік аймағы) өтеді. Гвигуинтодағы Кагаян аңғары жолымен жүргенде, жол Ньюэва Эсияға және Солтүстік Лусонның шығыс бөлігіне (Шығыс Орталық Лусон және Кагаян аңғары аймағы) жетеді. Булаканға болашақта Ризал және Кавите провинцияларын, сондай-ақ Метро Маниланың Тагуиг, Параняке және Мунтинлупа қалаларын байланыстыратын C 6 тас жолы арқылы кіруге болады. Ұсынылып отырған Солтүстік Лусон шығыс тас жолы (NLEE) – Манила және Булакан мен Ньюэва Эсия провинциялары арасындағы болашақ тас жол. Бұл Маниладан Аврора және Кагаян аңғарына барушы жүргізушілерге қосымша баламалы бағыт болады. Макартур тас жолы провинцияны солтүстіктен оңтүстікке дейін кесіп өтеді. Солтүстік Лусон тас жолы арқылы провинцияның көптеген маңызды қалаларына жетуге болады. Булакан халқының көшкен-қозғалуына көбінесе жеке меншіктегі көптеген автокөліктер көмектеседі. Провинция аумағында өтетін бес негізгі тас жолдан басқа, барлық жолдар Булаканның барлық аймақтарында таралып орналасқан. Baliwag Transit Inc., Golden Bee Transport and Logistics Corp., California Bus Line, Sampaguita Liner және Royal Eagle автобус терминалдары Baliwag, Balagtas және Hagonoy қалаларында орналасқан. Philippine Rabbit, Victory Liner, Aladdin Transit сияқты негізгі автобус бағыттары Манила, Пасай және Кесон қалаларындағы бас терминалдарынан басталып, солтүстікке қарай Пампанга, Тарлак және Замбалес қалалары мен аудандарына қатынайды және Табанг шығысы арқылы Булаканнан өтеді. Булаканға басқа автобус компанияларының қатарында ES Transport Corp. (Earth Star Transportation), Baliwag Transit, First North Luzon, Five Star, Agila Bus Transport, Sta Monica Transport Corp TSC, NSDC Buenasher Lines (Del Carmen), Shannen And Pauline Bus Co., Phil. Corinthian, Marsan, Mayamy, RJ Express кіреді. Булакан – Лусонның ең ірі автобус компанияларының бірі саналатын Baliwag Transit Inc.-тің туған жері. Оның бас кеңсесі Булаканның Баливаг қаласында орналасқан, сондықтан оның аты осылай аталады. Провинция ішіндегі қоғамдық көліктер, Филиппиннің көптеген қалаларындағы сияқты, көбінесе арзан джипнилер мен автобустар арқылы жүзеге асырылады. Ұзақ емес қашықтықтарға үш дөңгелекті велосипедтер пайдаланылады. Филиппин Ұлттық темір жолының (PNR) Солтүстік-Оңтүстік қалалық темір жолы (NSCR) жүйесінің құрылысы жоспарлы түрде жүріп жатыр, және ресми өкілдер 1892 жылы Булакан провинциясында салынған ескі PNR станцияларының қалдықтары сақталатынын мәлімдеді. Гвигуинто қаласындағы станцияның қираған жерлері сақталатын құрылыстардың қатарында болады. Қаланың және Балагтас, Гигуинто, Малолос және Калумпит қалаларындағы құрылыстар жаңа теміржол станцияларының дизайнымен үйлесімді болу үшін жаңартылады. PNR бас директоры Юнн Магно ескі станциялардан қалған 10 құрылымның қалпына келтірілетінін және PNR тарихының бір көрінісін ұсынатынын айтты. Сан-Мигель корпорациясы ұсынған Булакан әуежайы, «Жаңа Манила халықаралық әуежайы» деп аталды, жаңа халықаралық әуежай салуды қамтиды және Маниланың тығыз әуежайы NAIA-ға балама ретінде ұсынылуда. Сондай-ақ, әуежай жобасы іске асса, елге жыл сайын келетін төрт миллион турист саны үш есеге артады деп күтілуде.
Білім
Облыста бірнеше мемлекеттік және жеке білім беру мекемелері орналасқан, мысалы, Балиуаг университеті (Аймақ 3-те толық автономия алған алғашқы оқу орны), Булакан мемлекеттік университеті (Басты және спутниктік кампустар), Булакан политехникалық колледжі (Малолос, Бокау, Панди, Ангат, Сан-Мигель, Сан-Рафаэль, Обандо және Сан-Хосе-дель-Монте кампустары), Булакан ауыл шаруашылығы мемлекеттік колледжі (Сан-Ильдефонсо және ДРТ кампустары), Филиппин политехникалық университеті (Санта-Мария филиалы және Пулилан кампусы), Ла Консоласион университеті Филиппин және Centro Escolar университеті (Малолос кампусы). Ал, Манила қаласындағы діни емес Ұлттық университет Метро Маниладан тыс жерде, Баливаг қаласында алғашқы кампусын ашқан. Сондай-ақ, Баливаг қаласындағы діни емес мемлекеттік білім беру мекемесі – Баливаг политехникалық колледжі де бар.
Екіншілік
Булаканның 68 мемлекеттік орта мектебі бар, оның ішінде ұлттық және провинциялық мектептер де бар: 43-і Білім министрлігінің (DepEd) Булакан мектептері бөлімінің қарауында, 18-і Сан-Хосе-дель-Монте қалалық мектептері бөлімінің, 3-і Малолос қалалық мектептері бөлімінің және 4-і Мейкауаян қалалық мектептері бөлімінің қарауында.
Жеке мектептер
Облыста жеке меншік (жеке немесе топтық) және шіркеу басқаруындағы көптеген мектептер бар. Малолостың Пәк Концепция ұлдар мектебі мен Малолостың Пәк Концепция мектебі Малолос епархиясының қарауында, президенті ретінде Малолос епископы тағайындалған. Сондай-ақ епархияның қарауында Пәк Концепция семинариясы да бар. Басқалары діни ордендер мен қауымдастықтардың басшылығында, мысалы, Ла Консоласион Филиппин университеті (Біздің Жұбаныш Анасының Августиниан қарындастары), Әйіргіш Мартин де Поррес католик мектебі (Доминикан қарындастары), Бокауэдегі Әйіргіш Павел колледжі және Сан-Мигельдегі Әйіргіш Павел университеті (Шартрдың Әйіргіш Павел қарындастары қауымдастығы) және Малолостағы Әйіргіш Рух академиясы (Әйіргіш Рух қызметкерлері қарындастары). Әйіргіш Марияның Таза Жүрегі мектебі 1992 жылы 200-ден аз оқушымен құрылған (2016–17 жылғы мәліметтер бойынша). Бұлакан экуменикалық мектебі мен Бұлакан экуменикалық балабақшасы (Біріккен методист шіркеуі) сияқты басқа да конфессияларға қарасты мектептер де бар. Облыстағы жекеменшік мектептер Бұлакан жекеменшік мектептер қауымдастығының (BULPRISA) мүшелері, ал Сан-Хосе-дель-Монте қаласында жекеменшік мектептер Сан-Хосе-дель-Монте жекеменшік мектептер қауымдастығы (CSanPRISA) арқылы ұйымдастырылған. Малолоста жеке мектептер Малолос қалалық жеке мектептер қауымдастығы (MACIPRISA) ретінде ұйымдастырылған. Мейкауаян қаласында жекеменшік мектептер Мейкауаян қалалық жекеменшік мектептер қауымдастығы (MEYCIPRISA) ретінде ұйымдастырылған. Марилауда жекеменшік мектептер Марилаудағы жекеменшік мектептер қауымдастығы (APRISM) ретінде ұйымдастырылған.
Булакан университеті және колледждік спорттық қауымдастық
2024 жылдың 15 сәуірінде Булакан университеті мен колледждік атлетика қауымдастығының (BUCAA) төрағасы Даниэль Фернандо, Алекс Кастромен бірге Баскетбол турнирінің және Баливаг Стар Аренасындағы Cheerdance жарысының ашылу салтанатын өткізді. Турнирде 32 команда бақ сынасты. Жоко Диаз, Марк Херрас және Габ Лагман All Star жақсы ниет сапары аясындағы көрмелік ойында қонақ ретінде баскетбол ойнады.