Кіріспе
Американдық карикатурист (1948 жылы туған)
Ицхак Авраам бен Зеев Шпигельман (Itzhak Avraham ben Zeev Spiegelman; 15 ақпан 1948 жылы туған), кәсіби аты Арт Шпигельман – американдық карикатурист, редактор және комикстерді қолдайтын адам. Ол ең белгілісі «Maus» графикалық романымен танымал. «Arcade» және «Raw» комикс журналдарында редактор ретіндегі жұмысы зор ықпал етті, ал 1992 жылдан бастап он жыл бойы «The New Yorker» журналының штаттан тыс суретшісі болды. Ол дизайнер және редактор Франсуаза Мулиге үйленген және жазушы Надя Шпигельманның әкесі. 2022 жылдың қыркүйегінде Ұлттық кітап қоры оған американ әдебиетіне ерекше үлес қосқаны үшін медаль табысталатынын жариялады. Шпигельман мансабын 1960 жылдардың ортасында «Topps» (жемісті сағыз және коллекциялық карточкалар компаниясы) компаниясында бастады, бұл оның екі онжылдық бойы негізгі қаржылық көзі болды. Онда ол 1960 жылдары «Wacky Packages» және 1980 жылдары «Garbage Pail Kids» сияқты пародиялық серияларды жасады. 1970 жылдары ол қысқа, эксперименталды және көбінесе автобиографиялық туындыларымен андеграунд комикс сахнасында танымал болды. Осы туындыларының ішінен таңдаулылары 1977 жылы «Breakdowns» жинағында жарияланды, содан кейін Шпигельман Холокосттан аман қалған әкесімен қарым-қатынасы туралы «Maus» кітабына көшті. Постмодернистік кітапта немістер мысықтар, еврейлер тышқандар, этникалық поляктар шошқалар, ал АҚШ азаматтары итттер ретінде бейнеленген. Оны аяқтауға 13 жыл кетті, ал 1991 жылы жарық көрді. 1992 жылы ол арнайы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды және маңызды туынды ретінде танылды. Шпигельман мен Мули 1980 жылдан 1991 жылға дейін «Raw» журналының он бір нөмірін редакциялады. Көлемді және графикалық журнал Чарльз Бернс, Крис Уэр және Бен Катчор сияқты баламалы комикстерде танымал болған таланттарды таныстыруға көмектесті, сондай-ақ бірнеше шетелдік карикатуристерді ағылшын тіліндегі комикстер әлеміне енгізді. 1990 жылдардың басынан бастап бұл жұбайлар «The New Yorker» журналында жұмыс істеді, бірақ Шпигельман 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға қатысты өз реакциясын баяндаған «In the Shadow of No Towers» (2004) еңбегі үшін оны тастап кетті. Шпигельман комикстер сауаттылығын арттыруды қолдайды. Редактор, оқытушы және лектор ретінде Шпигельман комикстерді жақсырақ түсінуге көмектесті және жас карикатуристерге тәлімгерлік жасады.
Отбасылық тарихы
Шпигельманның ата-анасы поляк еврейлері (1906–1982) және (1912–1968) Шпигельман болды. Оның әкесі Зеев Шпигельман, ивритше Зеев бен Авраам деген атпен туған. Владыслав – оның полякша аты, ал Владек (немесе ағылшын тілінде Vladek) – осы аттың кішірек түрі. Неміс оккупациясы кезінде ол Вильгельм деп те белгілі болды, ал Америка Құрама Штаттарына көшкеннен кейін атын Уильям деп өзгертті. Оның анасы Андзия Зилберберг, ивритше Ханна деп аталды. Америка Құрама Штаттарына көшкеннен кейін ол атын Анна деп өзгертті. Шпигельманның «Маус» кітабында, олар ең танымал болған туындысында, Шпигельман «Владек» және «Аня» деп жазды, себебі американдықтарға осылай айту оңайырақ болады деп ойлады. «Шпигельман» фамилиясы неміс тілінде «көзгелек адам» деген мағынаны білдіреді. 1937 жылы Шпигельмандардың тағы бір ұлы болды – Рысио (Мауста «Ричье» деп жазылған), ол Арт туғанға дейін бес немесе алты жасында қайтыс болды. Холокост кезінде Шпигельманның ата-анасы Рысионы қауіпсіз болады деп сенген тәтесімен бірге қалдырды. 1943 жылы тәтесі өзіне у ішіп, Рысио және оның күтімінде болған тағы екі жас туысын өлтірді, сонда нацистер оларды жою лагеріне жібермейді деп ойлады. Соғыстан кейін Шпигельмандар Рысионың өлгенін қабылдай алмады және оны табу үмітімен Еуропаның барлық жесір үйлерін аралады. Шпигельман өзінің «көруге болмайтын інісімен» бәсекелес екенін айтты; ол «ешқашан ашуланбайтын немесе қиындыққа түспейтін» «үлгілі» інісімен бәсекелесе алмайтындай сезінді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде 85 Шпигельман туысының арасында Холокосттан тек 13-і ғана аман қалды.
Ерте өмір
1960 жылы карикатуралар саласында жұмыс іле бастады және «Mad» сияқты сүйікті комикстерінің стилін үлгі етті. 1960-жылдардың басында «Smudge» және Skip Williamson’ның «Squire» сияқты алғашқы фанзин журналдарына үлес қосты, ал 1962 жылы – Рассел Сейдж орта мектебінде оқып жүргенде, үздік оқушы болып саналды. Ол «Mad» комиксінен шабыттанған «Blasé» атты фанзин журналын шығарды. Жоғары мектепке жеткен кезде суреттерінен ақша табуға кірісті және түпнұсқа «Long Island Press» және басқа да тарату орындарына өнер туындыларын сатты. Оның таланты «United Features Syndicate» компаниясының назарына ілігіп, оған синдикатталған комикстер жолағын жасау мүмкіндігі ұсынылды. Өнерді өрнектей алу идеясына берілген ол бұл коммерциялық мүмкіндіктен бас тартты. 1963 жылы Манхэттендегі өнер және дизайн орта мектебіне қабылданды. «Topps Chewing Gum Company» компаниясының көркемдік директоры Вуди Гелманмен танысты, ол Шпигельманды орта мектепті бітіргеннен кейін «Topps» компаниясына жұмысқа түсуге ынталандырды. 15 жасында Шпигельман «Rego Park» газетінен еңбегі үшін төленген ақы алды. 1965 жылы мектепті бітіргеннен кейін, Шпигельманның ата-анасы оған стоматология сияқты мамандық таңдау арқылы қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуді ұсынды, бірақ ол өнер мен философияны оқу үшін «Harpur College» колледжіне түсуді жөн көрді. Колледжде оқып жүргенде «Topps» компаниясында бос жұмыс істеп, келесі 20 жылға созылған табыс көзін ашты. Шпигельман 1965 жылдан 1968 жылға дейін «Harpur College» колледжінде оқыды, онда колледж газетінде карикатурашы болып жұмыс істеді және колледждің юмор журналын редакциялады. 18 жасында жазғы стажировкадан кейін «Topps» компаниясы оны Гелманның өнімді дамыту бөліміне шығармашылық кеңесші ретінде жұмысқа алды. 1966 жылы Шпигельман өздігінен шығарған астыртын комикстерін көшелерде сата бастады. Оның карикатуралары «East Village Other» сияқты астыртын басылымдарда жарияланды және 1967 жылы бірнеше айға Сан-Францискоға сапар шекті, онда астыртын комикстер әлемі дами бастады. 1968 жылдың соңында Шпигельман ауыр нервтік күйзеліске ұшырап, университеттегі оқуын тоқтатуға мәжбүр болды. Ол сол кезде жиі ЛСД қолданғанын айтқан. «Binghamton State Mental Hospital» психикалық ауруханасында бір ай жатты, ал одан шыққаннан кейін көп ұзамай анасы жалғыз аман қалған бауырының қайтысынан кейін өз-өзіне қол жұмсады.
Жер асты комикстері (1971-1977)
1971 жылы бірнеше сапардан кейін Шпигельман Сан-Францискоға көшіп, сол жерде дамып келе жатқан контракультуралық андеграунд комикс қозғалысының бір бөлігіне айналды. Осы кезеңде жазған шығармаларының арасында «The Compleat Mr. Infinity» (1970) – он беттік ашық комикстер жинағы және С. Клей Уилсон сияқты андеграунд суретшілерінің үлгісіндегі «The Viper Vicar of Vice, Villainy and Vickedness» (1972) бар. Шпигельманның туындылары «Gothic Blimp Works», «Bijou Funnies», «Young Lust», «Real Pulp» және «Bizarre Sex» сияқты андеграунд журналдарында жарияланды және ол өзінің көркемдік дауысын іздеген кезеңде әртүрлі стильдер мен жанрларды қолданды. Сонымен қатар, ол «Cavalier», «The Dude» және «Gent» сияқты ерлер журналдары үшін көптеген карикатуралар жасады. 1972 жылы Джастин Грин Шпигельманнан «Funny» журналының бірінші саны үшін үш беттік комикс жасауды сұрады. Ол расизм туралы бір нәрсе жасағысы келді және бастапқыда афроамерикандықтарды тышқандар, ал Ку-Клукс-Кланды мысықтар етіп бейнелейтін оқиғаны қарастырды. Бірақ, оның орнына ол ата-анасы аман қалған Холокост тақырыбына бет бұрды. Комикстің атауы «Maus» болды, онда еврейлерді нацистердің мысықтар түріндегі қудалауына ұшыраған тышқандар ретінде көрсетті. Оқиғаны «Микки» есімді тышқан баяндады. Осы оқиға арқылы Шпигельман өзінің дауысын тапқандай сезімде болды. 1971 жылы Гриннің жарық көрген «Бинки Браун қасиетті Мариямен кездеседі» атты өзіндік өмірбаяндық романы Шпигельманды «Тозақтағы тұтқын» атты экспрессионистік туынды жасауға шабыттандырды. Бұл туынды 1973 жылы «Short Order Comix 1» журналында жарияланды. Шпигельманның жұмысы одан кейін формальды эксперименттер кезеңінен өтті. 1974 жылы «Apex Treasury of Underground Comics» журналында ол былай деді: «Комикстер өнер формасы ретінде әлі жаңа кезеңде. Мен де солаймын. Бәлкім, біз бірге өсеміз». 1974 жылы жиі қайта басылған «Ace Hole, Midget Detective» – бұл кубистік стильдегі, қиын қылмыстық әңгімелердің пародияс, көптеген себепсіз жағдайларға толы. 1975 жылы жарық көрген «A Day at the Circuits» – алкоголизм мен депрессия туралы рекурсивті бір беттік комикс, онда оқырман кейіпкерді аяқталмайтын көптеген жолдармен қадағалайды. 1976 жылғы «Nervous Rex: The Malpractice Suite» – «Rex Morgan, M. D.» комиксінен алынған панельдерден құралған, бірізділікке қарсы келетіндей етіп қайта жасалған туынды. 1973 жылы Шпигельман порнографиялық және психоделикалық цитаталар жинағын редакциялап, оны анасына арнады. Боб Шнайдермен бірлесіп жазған кітаптың атауы «Whole Grains: A Book of Quotations» болды. 1974–1975 жылдары Сан-Франциско өнер академиясында студиялық карикатура сабақтарын оқытты. 1970 жылдардың ортасына қарай андеграунд комикс қозғалысы баяулады. Суретшілерге қауіпсіз орын беру үшін Шпигельман 1975 және 1976 жылдары Билл Гриффитпен бірлесіп «Arcade» антологиясын редакциялады. «Arcade» басылымын «The Print Mint» баспасы шығарды және жеті нөмір жарық көрді, оның бесеуінің мұқабасын Роберт Крамб жасады. Бұл басылым ұқсас басылымдардан редакциялық жоспарымен ерекшеленді, онда Шпигельман мен Гриффит комикстердің көркемдік және әдеби мәдениеттің кең салаларымен қалай байланысатынын көрсетуге тырысты. Шпигельманның «Arcade» журналындағы жұмысы көбінесе қысқа және формальды эксперименттермен айналысты. «Arcade» сонымен қатар өткен дәуірлердің өнерін, сондай-ақ Уильям С. Берроуз және Чарльз Буковски сияқты жазушылардың қазіргі әдеби туындыларын таныстырды. 1975 жылы Шпигельман Нью-Йоркке оралды, бұл «Arcade» журналының редакциялық жұмысының көп бөлігін Гриффит пен оның суретші әйелі Дайан Нуминнің мойнына жүктеді. Бұл, тарату проблемаларымен және бөлшек саудагерлердің бейжайлығымен бірігіп, журналдың 1976 жылы жабылуына әкелді. Шпигельман енді ешқашан журналды редакцияламауға ант берді. Франсуаза Мули, Париждегі сәндік өнер академиясында оқыған кезінде біраз уақыт тынығып қалған сәулетші студент, 1974 жылы Нью-Йоркке келді. Ағылшын тілін үйрену үшін комикстер іздеп жүргенде, ол «Arcade» журналын кездестірді. Авангардтық кино режиссері Кен Джейкобс Шпигельман сапары кезінде Мули мен Шпигельманды таныстырды, бірақ олар бірден өзара қызығушылық танытпады. Шпигельман сол жылдың соңында Нью-Йоркке оралды. Кейде екеуі бір-біріне кездеседі. «Тозақтағы тұтқын» комиксін оқығаннан кейін Мули онымен байланыс орнатуды жөн көріп, сегіз сағатқа созылған телефон арқылы сөйлесу олардың қарым-қатынасын нығайтты. Шпигельман Мули Францияға архитектура курсына оралғанда оның артынша Францияға оралды. Шпигельман Мулиді комикстер әлеміне таныстырып, оған «Marvel Comics» компаниясында түс беруші ретінде жұмыс табуға көмектесті. 1977 жылы АҚШ-қа оралған Мули виза мәселесіне тап болды, оны жұбайлар үйлену арқылы шешті. Жұбайлар жыл сайын Еуропаға комикстер әлемін зерттеу үшін сапар шегіп, еуропалық комикстерді достарына көрсетті. Мули 1977 жылы Шпигельманның экспериментальді комикстер жинағы «Breakdowns» жинағын дайындауға көмектесті.
Рау және Маус (1978-1991)
Бөлінулер нашар таратылып, сатылымға түспеді, ал 30% баспа қателерге байланысты қолдануға жарамсыз болды. Бұл тәжірибе Моулиді баспа процесін қатаң бақылауға итермеледі. Ол офсеттік баспа курстарын оқып, үйіне баспа машинасы сатып алды, онда ол Шпигельменмен бірге жаңа журналдың бөліктерін басып шығаруды жоспарлады. Моули баспагер ретінде, Шпигельмен мен Моули 1980 жылдың шілдесінен бастап "Raw" журналын бірлесіп шығарды. Журналдың алғашқы саны "Кейінге шегерілген өзі өлтірулер туралы графикалық журнал" деген қосымша тақырыппен жарық көрді. Онда Крамб және Гриффит сияқты танымал андеграунд карикатуристерінің жұмыстары болғанымен, "Raw" көбінесе Шарльз Бернс, Линда Барри, Крис Уэр, Бен Катчор және Гэри Пантер сияқты жаңа және авангардтық суретшілердің туындыларын жариялауға баса назар аударды. Сондай-ақ, журнал Хосе Муньос, Шери Самба, Джост Сварте, Йошихару Цуге, Жак Тарди және тағы басқалардың шетелдік туындыларының аудармаларын ағылшын тілді оқырмандарға таныстырды. 1978 жылы Шпигельмен әкесінің Холокост туралы естеліктеріне негізделген кітап жазу ниетімен оны қайтадан сұраққа тоқтатып, 1979 жылы нацистер әкесін тұтқындаған Освенцим концлагеріне зерттеу сапары жасады. "Maus" кітабы 1980 жылдың желтоқсанында "Raw" журналының екінші санынан бастап, әр тараудан бөлек түрінде жарық көрді. Шпигельменнің әкесі кітаптың аяқталуын көре алмады, ол 1982 жылдың 18 тамызында қайтыс болды. 1985 жылы Шпигельмен Стивен Спилбергтің Шығыс Еуропада қудалаудан АҚШ-қа қашқан еврей егеуқырлары туралы анимациялық фильм түсіріп жатқанын білді. Шпигельмен фильмнің, "Америкалық құйрығының" (1986) "Maus" кітабынан шабыттанғанына сенімді болды және кинодан бұрын кітабын шығаруға асықты, себебі олардың арасында салыстырулар туындауынан қауіптенді. Ол 1986 жылы "The New York Times" газетінде жарық көрген жұмыстың мақтауға толы рецензиясынан кейін ғана баспагер таба алды, содан кейін Pantheon алғашқы алты тараудың жинағын шығаруға келісті. Кітап "Maus: Аман қалғанның әңгімесі" деп аталып, "Әкем тарихқа қан төгіп жатыр" деген қосымша тақырыппен жарық көрді. Кітап кең аудиторияға ие болды, себебі ол 1980 жылдары комикс кітаптарының басым бөлігі сатылатын тікелей нарықтағы комикс дүкендерінен гөрі кітап дүкендерінде сатылды. Шпигельмен 1978 жылы Нью-Йорктегі Бейнелеу өнері мектебінде оқытуды бастады және 1987 жылға дейін Харви Курцман мен Уилл Эйснер сияқты өзінің кумирлерімен бірге сабақ берді. Шпигельменнің "Идиосинкратикалық тарихи және эстетикалық шолу" атты эссесі "Print" журналында жарық көрді. 1990 жылы "Artforum" журналында "Жоғары өнердің жағымсыз жақтары" атты тағы бір эссе жарияланды, онда ол Қазіргі заманғы өнер мұражайындағы "Жоғары/Төмен" көрмесін сынады. "Cabbage Patch Kids" қуыршақтарының сәттілігінен кейін, Шпигельмен 1985 жылы Topps компаниясы үшін пародиалық сауда карталары сериясын, "Garbage Pail Kids" жасады. "Wacky Packages" сериясына ұқсас, карталардың жағымсыз элементтері ата-аналар тобының наразылығын тудырды және балалар арасында жағымсыз моданы бастады. Шпигельмен Topps компаниясын компаниядағы автономиясы мен қаржылық тәуелсіздігі үшін "Меценаттары" деп атады. Дегенмен, туындының авторлық құқығы және түпнұсқалық өнерге иелік ету мәселелеріне байланысты қарым-қатынас шиеленісті болды. 1989 жылы Topps Шпигельменнің жасаған өнерін оған қайтармай, аукционға шығарды, содан кейін Шпигельмен қарым-қатынасты тоқтатты. 1991 жылы "Raw" журналының 2-томы, 3-саны жарық көрді, ол соңғы саны болды. "Maus" кітабының соңғы тарауы "Raw" журналында емес, сол жылы "And Here My Troubles Began" деген қосымша тақырыппен жарық көрген графикалық романның екінші томында жарияланды. "Maus" комикс өнері үшін бұрын-соңды болмаған сыншылардың назарын аударды, оның ішінде Нью-Йорктегі Қазіргі заманғы өнер мұражайындағы көрме және 1992 жылы арнайы Пулитцер сыйлығы.
The New Yorker және қоғамдық заңдылық (19922001)
1992 жылы Тина Браун оны суретші ретінде жұмысқа алды. Шпигельман он жыл бойы The New Yorker журналында жұмыс істеді. Оның алғашқы мұқабасы 1993 жылдың 15 ақпанындағы, Әулие Валентин күніне арналған санында жарық көрді және батыс үнді әйелі мен хасид ер адамның сүйісіп тұрған суреті бейнеленді. Бұл мұқаба The New Yorker кеңсесінде қырқыс пікір-таластарға себеп болды. Шпигельман осы сурет арқылы 1991 жылы Crown Heights қаласында болған төңкеріске сілтеме жасағысы келді, онда нәсілдік шиеленістер еврей ешивасының студентінің қазасына әкелді. Шпигельманның 21 мұқабасы The New Yorker журналында жарияланды, сондай-ақ ол тым ашық деп есептелген бірнеше суреттерін ұсынды. Ол сонымен қатар Чарльз М. Шульцтің «Абстрактілі ой – жылы күшік» атты некрологын жазды. Шпигельманның тағы бір мақаласы «Формалар шегіне дейін созылған», онда Пластик Адамның авторы Джек Коул туралы жазылған. Бұл мақала Коул, Джек Коул және Пластик Адам: Формалар шегіне дейін созылған (2001) кітабының негізі болды. Сол жылы Voyager Company «The Complete Maus» атты «Maus» ромасының CD-ROM нұсқасын, кеңейтілген қосымша материалдармен бірге жариялады, ал Шпигельман Джозеф Монкур Марштың 1923 жылғы «Жабайы кеш» атты өлеңін суреттеді. Шпигельман 1997 жылдың 1 қыркүйегіндегі Mother Jones журналында «Ішкі нәсілшіліммен байланысқа түсу» атты мақала жариялады. Шпигельман 1990 жылдардың басында New York Press газетінің комикс редакторы болды. 1997 жылы ол Details журналында комикс журналистикасы бойынша бірнеше мақала жариялауды бастады, олардың авторы Джо Сакко, Питер Купер, Бен Катчор, Питер Багге, Чарльз Бернс, Каз, Ким Дич және Джей Линч болды. Журнал 1998 және 1999 жылдары комикс түріндегі осы журналистикалық материалдарды жариялады, бұл комикс түрінің халық арасындағы беделін арттыруға көмектесті. Шпигельманның Нью-Йорктегі карикатурашылар ортасындағы ықпалы мен байланыстары 1999 жылы саяси карикатурашы Тед Раллдың наразылығын тудырды. The Village Voice журналындағы «Comix патшасы» атты мақаласында Ралл Шпигельманды Нью-Йорктегі карикатурашының мансабын «жасауға немесе жоюға» қабілетті деп айыптады, сонымен қатар оны «ішінде бір ғана керемет кітабы бар адам» деп қорлады. Карикатурашы Дэнни Хеллман Раллдың атынан 30 маманға жалған электрондық хат жіберді; бұл әзіл Раллдың Хеллманға қарсы 1,5 миллион долларлық қорлау туралы талап арызын беруіне дейін күшейді. Хеллман өзінің заңдық шығындарын жабу үшін «Legal Action Comics» атты кітапты шығарды, оған Шпигельман Ралл пішіндес писсуарға зәр тастап тұрған суретін қосты. 1997 жылы Шпигельман өзінің алғашқы балалар кітабын жариялады – «Ашыңыз, мен итпін», онда баяндаушы поп-аптар мен тізбек арқылы оқырмандарын өзі ит екеніне көндіруге тырысады. 2000 жылдан 2003 жылға дейін Шпигельман мен Моули Raw түлектері мен балалар кітаптарының авторлары мен суретшілерінің еңбектерін қамтитын Little Lit балалар комикс антологиясының үш санын редакциялады.
11 қыркүйектен кейінгі (2001 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
Шпигельман 11 қыркүйек шабуылынан кейін "Нөлдік аймақ" деп аталған Дүниежүзілік сауда орталығының жанында тұрды. Шабуылдан кейін Шпигельман мен Моули қызы Наджаның мектебіне асықты, онда Шпигельманның алаңдауы қызының жағдайға қатысты үрейін одан әрі күшейтті. Шпигельман мен Моули 24 қыркүйектегі "Нью-Йоркер" журналының мұқабасын жасады, ол көз тартарлық қара түсті, бірақ жақын қарағанда Дүниежүзілік сауда орталығы мұнараларының қара түстің сәл қою түсімен бейнеленген силуеттерін көрсетеді. Моули силуеттерді солтүстік мұнараның антеннасы "Нью-Йоркер" логотипінің "w" әрпінен шығатындай етіп орналастырды. Мұнаралар стандартты төрт түсті бояулармен және үстінен жағылған мөлдір лакпен қара түсте қара фонға басылды. Кейде журналды жарыққа бұрғанда ғана көлеңкелер көрінетін. Шпигельман 11 қыркүйек шабуылына жауап беруде Буш әкімшілігі мен бұқаралық ақпарат құралдарының әрекеттерін сынады. Шпигельман 2003 жылдан кейін "Нью-Йоркер" журналымен келісімшартын жаңартпады, кейін ол сол жылы журнал Иракқа басып кіруге қарсы мақала жариялағанда наразылық білдіріп кеткеніне өкініш білдірді. Шпигельман "Нью-Йоркерден" кетуінің себебі "Буш дәуіріндегі бұқаралық ақпарат құралдарының кең таралған біркелкілігіне" деген көңілінің қалғандығы екенін айтты. 11 қыркүйек шабуылынан кейін АҚШ БАҚ-ы "консервативті және тартыншақ" болып кеткендіктен, ол өзін "ішкі жер аударылу" күйінде сезінді және оның жасауға ниеттенген провокациялық өнерді қабылдамайтындықтан, ол "ішкі жер аударылу" күйінде сезінді. Дегенмен, Шпигельман саяси келіспеушіліктерге байланысты емес, бірақ "Нью-Йоркер" журналы сериалдық жұмыстарға қызығушылық танытпағандықтан кеткенін мәлімдеді, ал ол келесі жобасында осы форматта жұмыс істегісі келді. Шпигельман 11 қыркүйек шабуылына жауап ретінде "Қоры жоқ мұнараның көлеңкесінде" атты туындысын жасады, оны неміс газеті Die Zeit тапсырыс берді және ол 2003 жыл бойы жарияланды. "The Jewish Daily Forward" журналы осы туындының бөліктерін жариялаған жалғыз американдық басылым болды. Жиналған туынды 2004 жылдың қыркүйегінде екі беттен тұратын үлкен кітап түрінде жарық көрді, оны оқу үшін ұшымен бұру қажет болды. 2006 жылғы маусымда Harper's Magazine журналында Шпигельман Jyllands Posten-нің Мұхаммед карикатураларына қатысты дау туралы мақала жариялады, онда Ислам заңдарының кейбір түсіндірмелері Мұхаммедті бейнелеуге тыйым салады. Канадалық кітап дүкендер желісі Indigo осы басылымды сатудан бас тартты. "Қанды сурет салу: ашулы карикатуралар және ашу-ызаның өнері" деп аталған мақала саяли карикатураның авторларына тигізетін кейде қайғылы әсерін қарастырды, мысалы, сатиралық туындылары үшін түрмеге түскен Оноре Домиеден бастап, эмиграцияға мәжбүр болған Георг Гросқа дейін. Indigo үшін мақала нәсілдік карикатураны насихаттайтын сияқты көрінді. Ішкі хабарламада Indigo қызметкерлеріне: "шешім жарияланбақ материалдардың бүкіл әлемде наразылық тудыруы мүмкін екендігіне байланысты қабылданды" деуге кеңес берілді. Карикатураларға жауап ретінде Иран президенті Махмуд Ахмадинежад антисемит карикатураларын іздейтін ирандық карикатуралар байқауын ұйымдастырды. Байқау ұйымдастырушылары антисемитизм және исламофобияға қатысты батыстың екіұстамалық стандартын көрсетуді көздеді. Шпигельман газ камераларына алып бара жатқан тұтқындардың тізбегін бейнелейтін карикатура жасады, онда біреу айналасындағы өліктерге қарап тұрып: "Ха! Ха! Ха! Бәрінің осылай орын алмауы ең қызықтысы!" деді. Кішкентай балалардың сауаттылығын арттыру үшін Моули баспагерлерді балаларға арналған комикстер шығаруға шақырды. Баспагерлердің жауапсыздығына көңілі қалды, ол 2008 жылдан бастап Шпигельман, Рене Френш және Руту Модан сияқты суретшілер жасаған "Тун Букс" атты оңай оқырман кітаптарын шығарды және кітаптарды оқытушылар мен кітапханашыларға олардың білім беру құндылығы үшін ұсынды. Шпигельманның "Джек және қорап" кітабы 2008 жылы жарық көрген алғашқы кітаптардың бірі болды. 2008 жылы Шпигельман "Бракдаунз" кітабын кеңейтілген басылымда қайта шығарды, соның ішінде 2005 жылы "Virginia Quarterly Review" журналында жарияланған "Рассуданың жас %@&* портреті!" атты автобиографиялық туындысы бар. 2009 жылы Шпигельманның эскиз кітапшаларынан алынған "Бей А Нос" томы пайда болды. 2011 жылы "MetaMaus" жарық көрді, ол Шпигельман мен Хиллари Чуттың "Maus" кітабының талдауы, сондай-ақ бұрынғы CD-ROM-ның DVD жаңартуы. Америка кітапханасы Шпигельманға 2010 жылы жарық көрген "Линд Уорд: Woodcuts-тағы алты роман" атты екі томдық жинақты редакциялауға тапсырыс берді, онда Уордтың сөзсіз романдарының барлығы Шпигельманның кіріспесімен және түсіндірмелерімен жинақталған. Бұл жоба 2014 жылы сөзсіз романдар туралы "Wordless!" атты кезеңдік көрмеге әкелді, онда саксофоншы Филип Джонстон тікелей музыка орындады. Арт Шпигельманның "Co Mix: A Retrospective" туындысы 2012 жылы Ангулемде дебют жасады және 2014 жылдың соңына дейін Париж, Кельн, Ванкувер, Нью-Йорк және Торонто қалаларында көрсетілді. Көрмені толықтырған "Co Mix: A Retrospective of Comics, Graphics, and Scraps" кітабы 2013 жылы жарық көрді. 2015 жылы, алты жазушы "Charlie Hebdo" француз сатиралық журналына "еркіндік сөйлеуіне батылдық сыйлығын" табыстау жоспарына қарсылық білдіргеннен кейін, Шпигельман осы іс шараның басқа ұйымдастырушыларының бірі болды, олардың арасында жазушы Neil Gaiman да болды. Шпигельман Gaiman редакциялаған "айтылмағанды айту" атты "New Statesman" журналының мұқабасын қабылдаудан бас тартты, өйткені басшылық Шпигельманның туындысын басудан бас тартты. "Бірінші поправкаға адал" деп аталатын туындыда Мұхаммед бейнеленген, Шпигельман бұл шешімді цензура деп санайды, бірақ журнал мұны басуға ниеттенбегенін мәлімдеді. 2021 жылы Literary Hub Шпигельманның автор Роберт Кувермен бірлесіп жазатын "Street Cop" атты туындысы жарық көретінін хабарлады.
Жеке өмір
Шпигельман 1977 жылғы 12 шілдеде Нью-Йорк қалалық әкімшілігінде Франсуаза Мулиге үйленді. Кейіннен, Мули Шпигельманның әкесін қуанту үшін яһудий дініне кіргеннен соң, олар сол жылы қайта үйленді. Мули мен Шпигельманның екі баласы бар: 1987 жылы туған қызы Надя Рейчел және 1992 жылы туған ұлы Дашиелл Алан.
Стиль
Шпигельманның көзі нашар көреді, сондықтан оның тереңдікті сезіну қабілеті жоқ. Оның айтуынша, оның сурет салу стилі "шынында да [оның] кемшіліктерінің нәтижесі". Оның стилі еңбектің жемісінен туған қарапайымдық, тығыз көрнекі мотивтермен толы, олар көздің алғашқы шағылысында көрінбейді. Ол комикстерді "өте тығыз ой құрылымдары" деп санайды, олар прозадан гөрі поэзияға жақын, сондықтан мұқият және уақытты қажет ететін жоспарлауды талап етеді, олардың сыртқы қарапайымдылығына қарамастан. Шпигельманның туындылары формаға деген ықыласын анық көрсетеді, сонымен қатар комикс не, не емес екенінің шекарасын кеңейтеді. Комикстердің астыртын дәуірінде Шпигельман Роберт Крамбқа былай деді: "Уақыт – комикстерде бұзылуға болатын иллюзия! Бір көріністі әртүрлі бұрыштардан көрсету оны уақытта тоқтатады, парақты диаграммаға айналдырады – орфографиялық проекцияға!". Оның комикстері уақыт, кеңістік, рекурсия және бейнелеупен тәжірибелер жүргізеді. Ол комикстерді оқу әрекетін білдіру үшін "декодтау" сөзін қолданады және комикстерді диаграммалар, белгілер немесе символдар түрінде бейнелегенде ең жақсы жұмыс істейтініне сенеді. Шпигельман өзін негізінен визуалды суретші деп санамайды, ол инстинктивті түрде эскиздер жасамайды немесе сызықтар салады. Ол өзінің графикалық дағдыларына сенімсіздігінен туындаған жазушылық жұмысына көбірек ден қояды. Ол диалогтары мен бейнелерін үнемі қайта қарап, түзетулер енгізеді – "Маус" комиксіндегі кейбір тілдік тіркестерді қырық рет қайта өңдеген. "The New Republic" журналының бір сыншысы Шпигельманның диалог жазу өнерін жас Филип Ротқа теңеді, оның "бірнеше буын еврей тілін жаңарып, сенімді етіп жеткізу" қабілетіне таң қалды. Шпигельман өз жұмысында ескі және жаңа құралдарды қолданады. Кейде ол қағаз бетіне сурет салуды ұнатады, ал кейде компьютерде электронды қалам мен электронды сурет салу тақтасын пайдаланады, немесе әдістерді араластырады, сканерлер мен принтерлерді қолданады.
Әсерлер
Харви Курцман – Шпигельманға карикатурист, редактор және жаңа таланттарды ілгерілетуші ретінде ең зор ықпал еткен. Оның алғашқы карикатуралық әсерлерінің ішінде Уилл Эйснер, Джон Стэнлидің «Кішкентай Лулу» нұсқасы, Винсор Маккейдің «Кішкентай Немо», Джордж Херриманның «Крази Кэт» және Бернард Кригштейннің «Үлкен нәсіл» атты қысқа туындысы бар. 1960 жылдары Шпигельман комикс фанзиннен Франс Мазерел сияқты ағашқа қашап сөзсіз роман жазған графикалық суретшілер туралы оқыды. Сол фанзиндегі талқылаулар кейіннен комикстерде Ұлы американдық романды жасауға оны шабыттандырды. Джастин Гриннің «Бинки Браун қасиетті Мариямен кездеседі» (1972) комиксі Шпигельманды ашық болуға және өзінің комикстеріне автобиографиялық элементтерді қосуға жетеледі. Шпигельман Франц Кафканы ертедегі әсер ретінде мойындайды, оны 12 жасынан бері оқығанын айтады, және Владимир Набоков, Уильям Фолкнер, Гертруда Штайн секілді, оның шығармалары «жадында қалған» жазушыларды атайды. Ол көп нәрсені сіңірген, сюжетсіз авангард режиссерлерін, олардың ішінде Кен Джейкобс, Стэн Бракхейдж және Эрни Гехрді, сондай-ақ Чарли Чаплин мен «Сумерек аймағы» режиссерлерін еске алады.
Нанымдар
Шпигельман комикс өнері мен комикс сауаттылығының белгілі жақтаушысы. Оның пікірінше, бұл орта адам миының ақпаратты өңдеу жолына ұқсайды. Ол АҚШ-ты "Комикс 101" атты лекциясымен аралап, оның тарихы мен мәдени маңыздылығын зерттеді. Шпигельман комикстердің 20-ғасырдың соңында 1930 және 1940 жылдардағы деңгейден төмендегенін байқайды, сол кезде комикстер "әскери қызметкерлер мен басқа ересектердің кең аудиториясына қызығушылық тудырған". 1950 жылдардың ортасында цензуралық Комикс кодексінің пайда болуынан кейін, Шпигельман комикстердің әлеуеті 1960 жылдардың соңында андерграунд комикстердің пайда болуына дейін тоқтап қалғанын айтады. Ол Нью-Йорктегі Бейнелеу өнері мектебі сияқты оқу орындарында комикстер тарихы мен эстетикасы бойынша курстар оқыды. Raw журналының редаторы ретінде ол Крис Уэр сияқты жас суретшілердің мансабын дамытуға көмектесті және Бейнелеу өнері мектебінің студенттері – Каз, Дрю Фридман және Марк Ньюгарденнің жұмыстарын жариялады. Raw журналында жарияланған кейбір жұмыстар бастапқыда оқу тапсырмалары ретінде ұсынылған. Шпигельман өзін саяси тұрғыдан "діни фундаментализмнен алшақ, сол жақта" және "Бірінші түзетуге абсолютті мойынсұнушы" деп сипаттайды. Сөз бостандығын қолдайтын Шпигельман жек көруге қатысты заңдарға қарсы. Ол 2006 жылы Jyllands Posten газетінде жарияланған Мұхаммед карикатураларына қатысты Harper's журналында сын мақала жазды; бұл мәселе Канададағы Indigo–Chapters дүкендерінен алынып тасталды. Шпигельман 2015 жылы Charlie Hebdo-ға жасалған шабуыл кезінде американдық БАҚ олар жариялаған карикатураларды қайта басып шығармағаны үшін сынады. Шпигельман дінге қатыспайтын яһуди және өзін "сионист" санайды – сионизмді қолдамайды да, қарсы да емес; ол Израильді "қасіретті, сәтсіз идея" деп атады. Ол "Peanuts" авторы Чарльз Шульцке өзінің дінге сенбейтінін, бірақ "Кафка мен Фрейдтің шеттетілген диаспора мәдениетімен, Сталиннің бұрынғыдан безген космополитизм деп атаған нәрсемен" бірдей екенін айтты.
Мұра
Маус Шпигельманның туындыларына ғана емес, комикс саласының өзіне де зор ықпал етіп тұр. Шпигельман комикстерде автобиография жазуды бастаған бірінші автор емес, алайда Джеймс Кэмпбелл сияқты сыншылар «Маус» туындысын осы жанрды танымал еткен жұмыс деп санайды. Бұл бестселлер туралы көптеген мақалалар жарық көрді, сондай-ақ академиялық зерттеулер де жүргізілді – оның сындық әдебиеттерінің саны басқа комикс туындыларынан әлдеқайда көп. Ол түрлі академиялық тұрғыдан зерттелді, бірақ көбінесе комикс тарихындағы «Маус» туындысының контексін жеткілікті білмейтін зерттеушілер осыған ден қойды. «Маус» комикстерді халықтық мәдениеттен жоғары өнер саласына көтеріп, оның беделін арттырғанымен, сыншылар оның халықтық мәдениеттегі терең тамырларын жиі назардан тыс қалдырды, ал Шпигельман осы тамырларды жақсы біліп, оларды насихаттауға көп күш жұмсады. Шпигельман комикстердің диаграммалық немесе иконографиялық стильде жақсы көрінетініне сенді, бұл сенім Крис Уэр және оның бұрынғы шәкірті Скотт МакКлауд сияқты формалистерге ерекше әсер етті. 2005 жылы 11 қыркүйек оқиғаларына арналған «Нью-Йоркер» журналының мұқабасы Америка Журнал Редакторлар Қоғамының бағалауынша, соңғы 40 жылдағы үздік журнал мұқабаларының тізімінде алтыншы орынға ие болды. Шпигельман көптеген суретшілерді, соның ішінде Маржан Сатрапиді графикалық романды өзіндік өрнектеу құралы ретінде пайдалануға шабыттандырды. 1987 жылы ZDF мен BBC бірлесіп түскен «Арт Шпигельманның Маусы» атты деректі фильмі көрсетілді. Шпигельман, Мули және көптеген «Raw» суретшілері 1988 жылы түсірілген «Comic Book Confidential» деректі фильмінде пайда болды. Шпигельманның комикс мансабы туралы 1994 жылы WNYC телеарнасы үшін Патрисия Зур түскен «Serious Comics: Art Spiegelman» атты PBS деректі фильмінде де айтылды. Шпигельман 2007 жылы «Симпсондар» мультсериалының «Husbands and Knives» атты эпизодында Дэниел Клоуз және Алан Мур сияқты комикс авторларымен бірге өзін-өзі сомдады. 2010 жылы шыққан «Art Spiegelman, Traits de Mémoire» еуропалық деректі фильмі кейіннен ағылшын тілінде «The Art of Spiegelman» деп аталып, Клара Куперберг пен Жоэль Остерлинк режиссерлік етті, онда Шпигельманмен және оның айналасындағы адамдармен сұхбаттар басты орын алды.
Пайдаланылған әдебиеттер
(Бастапқыда Oral History Journal Vol. (Көлем) 15, 1987 жылдың көктемі)