Кіріспе

АҚШ Кентукки штатының мемлекет және үкімет басшысы тізімі

Кентукки штатының губернаторы Кентукки штатының үкімет басшысы болып табылады. Кентукки штатының губернаторы лауазымында 62 ер адам және бір әйел қызмет еткен. Губернатордың өкілеттігі төрт жылға созылады; 1992 жылдан бері, бұрынғы губернаторлар төрт жылдан кейін қайта сайлануға құқығын жояды. Штат тарихында төрт адам губернатор болып екі рет қатарынан емес мерзімге сайланды, ал тағы төрт адам екі рет қатарынан қызмет етті, соңғысы – қазіргі губернатор Энди Бешир, ол 2023 жылдың 7 қарашасында екінші мерзімге қайта сайланды. Кентукки – губернатор сайлауын тақ жылдары өткізетін бес АҚШ штатының бірі. Губернатордың өкілеттіктері штат конституциясында егжей-тегжейлі сипатталған. Кентуккиде 1792, 1799, 1850 және 1891 жылдары қабылданған төрт конституция болды, олардың әрқайсысы губернатордың өкілеттігін кеңейтті. Конституцияда губернаторға кешірім беру, заңдарға вето қою және заң шығарушы органы сессияға шақыру сияқты биліктер берілген. Губернатор штаттың әскери күштерінің бас қолбасшысы болып табылады және штаттың барлық заңдарын орындауға уәкілді. Лауазым иесіне атқарушы биліктің түрлі кабинеттері мен департаменттеріне тағайындау үшін кең өкілеттік берілген, бірақ 1960 жылы мемлекеттік қызметкерлерге арналған біліктілік жүйесі қабылданғаннан кейін бұл өкілеттік біршама шектелді. Кентукки губернаторы комиссияларға көптеген тағайындамаларды бақылайтындықтан, бұл лауазым тарихи тұрғыдан АҚШ-тағы ең ықпалды мемлекеттік атқарушы лауазымдардың бірі саналады. Сонымен қатар, губернатордың ықпалы мемлекеттік келісімшарттарды берудегі кең дискрециялық өкілеттіктермен және заң шығарушы органға айтарлықтай ықпал етуімен күшейді, бірақ соңғысы 1970 жылдардың ортасынан бері азайып келеді. Губернатор лауазымының тарихы көбінесе бір партияның ұзақ мерзімді үстемдігімен сипатталады, бірақ әртүрлі дәуірлерде әртүрлі партиялар басым болды. Бірінші партиялық жүйе кезінде федералистер Кентуккиде сирек кездесетін, ал демократиялық-республикалықтар 1828 жылға дейін штаттағы барлық губернаторлық сайлауда жеңіске жетті. Екінші партиялық жүйе демократиялық-республикалықтардың Джексондық демократтарға (қазіргі Демократиялық партияның алдағысы) және Ұлттық республикашылдарға (кейін вигтерге айналды) бөлінуімен басталды. 1828 жылы Томас Меткалфтың сайлануынан бастап вигтер 1851 жылға дейін губернаторлық лауазымды басқарды, Джон Брейдит сол кезеңде сайланған жалғыз демократ болды. 1850 жылдары вигтер партиясының құлдырауымен демократтар үшінші партиялық жүйе кезінде губернаторлық лауазымын өздеріне қайтарды, бірақ Know Nothing партиясының өкілі Чарльз С. Морхед осы үрдістегі жалғыз ерекшелік болды. 1895 жылы республикашыл Уильям О'Коннелл Брэдлидің сайлануы губернаторлық лауазым үшін екі партиялық бәсекелестіктің жалғыз кезеңін ашты; Брэдлидің сайлануынан бастап 1931 жылға дейін бес республикашыл және алты демократ Кентукки губернаторы лауазымын атқарды. 1931 жылдан бері Кентукки штатының губернаторы болып тек төрт республикашыл қызмет етті, және ешбір республикашыл губернатор қайта сайланған емес; соңғы губернатор Мэтт Бевин қайта сайлануға үміткер болғанда жеңіліске ұшырады.

Құзыреті мен міндеттері

Кентуккидің төрт конституциясында да губернаторға берілген бірінші билік – штаттың милициясы мен әскери күштерінің бас қолбасшысы болып қызмет ету. 1799 жылы, егер Бас Ассамблеяның қарарымен кеңес берілмесе, губернатордың әскерлерді жеке өзі шайқас алаңына жетекшілік етуіне тыйым салатын шарт қосылды. Өзінің қызметі үшін Шелби Конгресс алғысын және Конгресс Алтын медалін алды. Төрт конституцияда да көрсетілген губернатордың басқа да өкілеттіктері мен міндеттері – барлық заңдарды орындау, Бас Ассамблеяның келесі отырысына дейін сайланған лауазымдардағы бос орындарды толтыру, айыппұлдарды жеңілдету және кешірім беру. Импичмент жағдайларында кешіру құқығы қолданылмайды, ал мемлекетке опасыздық жасаған жағдайларда губернатордың кешірімі тек Бас Ассамблеяның келесі сессиясының соңына дейін ғана күшіне енеді, ол мемлекетке опасыздық үшін толық кешірім беруге құқылы. 1891 жылғы конституция сондай-ақ, кешірім туралы әрбір өтінішпен бірге губернатор "өз шешімінің себептерін жазбаға түсіріп, оны әрқашан жұртшылықтың қарауына ашық етуге тиіс" екенін талап етті. Бұл талап алғаш рет 1850 жылғы конституциялық конвенцияға қатысушы делегат ұсынған, бірақ сол кезде қабылданбады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Кентуккинің атқарушы билігі вице-губернатор, бас прокурор, мемлекеттік есептерді тексеруші, қазынашы және бірнеше комиссарлар сияқты әртүрлі сайланған лауазымдар арасында бөліскен, бірақ 20-шы ғасырдың соңында саяси билік губернатор кеңсесінде шоғырландырылды.

Заң шығарушы органды шақыру және оның отырысын тоқтату

Егер екі палата таралу уақыты туралы келіспесе, губернатордың Бас Ассамблеяны төрт айға дейін кешіктіру өкілеттігі барлық төрт конституцияда да көзделген. Губернаторға сондай-ақ "ерекше жағдайларда" Бас Ассамблеяны шақыру өкілеттігі берілген. Бұл Комонвелт құрылған алғашқы жылдары маңызды ереже болды, осы кезде шешек сияқты жұқпалы аурулар халыққа қауіп төндірді. Осы өкілеттікті қолдануға жасалған бір айқын әрекет 1900 жылы болды, онда республикалық губернатор Уильям С. Тейлор Уильям Гобельге жасалған шабуылдан кейін заң шығарушы органы таратуға және оны республикашылдар көп шоғырланған Кентукки штатының Лондон қаласында қайта шақыруға тырысты. 1891 жылғы конституция губернатордың арнайы шақырылған заң шығару сессиясының себебін міндетті түрде көрсетуі және сессия барысында басқа да мәселелерді қарастыруға болмайтынын қосты. Дегенмен, заң шығарушы орган шақырылған сессияда қандай да бір мәселені қарастыруға міндетті емес. 2007 жылы республикалық губернатор Эрни Флетчер көптеген мәселелерді қарау үшін Ассамблеяны сессияға шақырды. Демократтар бақылауындағы Өкілдер палатасы ешбір мәселе кезекті сессияға дейін күте алмайтындай шұғыл емес екенін мәлімдеді, ал Флетчердің алдағы сайлаудағы төмендеген рейтингін көтеру үшін ғана сессияны шақырып отырғанын айтты, онда ол демократ Стив Беширден бәсекелестік күткен. 1799 жылғы конституцияда алғаш рет губернатордың заңдарға вето қою құқығы бекітілді; бұл өкілеттік 1792 жылғы Нью-Гэмпшир конституциясында және 1798 жылғы Джорджия конституциясындағыдан ұқсас және оларға негізделген болуы мүмкін. Басқа көптеген штаттарда ветоны жою үшін қажетті дауыс саны көп болуы керек.

Бюджет

Көптеген штаттарда мемлекеттік бюджетті белгілеу заңнамалық функция болғанымен, Кентукки губернаторлары заң бойынша екіжылдық бюджетті Бас Ассамблеяға оның жұп жылдық сессиясы басталғаннан кейін жақын уақытта бекітуге ұсынуға міндетті. Губернатордың бюджеті көбінесе аз өзгерістермен мақұлдалады, бірақ республикашылар 1999 жылы алғаш рет штат Сенатын бақылауға алғаннан бері мақұлдау процесі күрт шиеленісті болды. Бас Ассамблея 2002 және 2004 жылдары сессия аяқталар кезде бюджетті қабылдауға үлкермеді. Екі жағдайда да штат губернатор дайындаған атқарушы шығындар жоспары бойынша жұмыс істеді, оған дейін заң шығарушы орган қайта жиналып, бюджетті қабылдағанша. Мемлекеттің бірінші Конституциясы губернаторға барлық конституциялық лауазым иелерін тағайындау құқығын бергенімен, кейінгі Конституцияларда бұл өкілеттік азайды, өйткені осы лауазымдардың көпшілігі сайланатын болды. Конституция губернаторға мемлекеттік басқару үшін қажетті көптеген функцияларды жүзеге асыруға тікелей рұқсат бермегендіктен, ол Бас Ассамблея қабылдаған қабылдаушы заңдарға сүйенуге мәжбүр болды. 1934 жылға қарай атқарушы билік конституциялық лауазым иелерінен басқа, алпыс тоғыз кеңес, комиссия және агенттіктерден тұрды, бірақ осы комиссиялардың мүшелері көбінесе конституциялық лауазым иелері болды. Губернатор Руби Лаффун 1934 жылғы Әкімшілік қайта ұйымдастыру туралы заңды ұсынды, ол осы кеңестер мен комиссияларды он жеті атқарушы департаментке және жеті тәуелсіз агенттікке біріктірді. Бас Ассамблея бұл заңды қабылдап, атқарушы билікке алғаш рет белгілі бір құрылым берді. Лаффунның ізбасары Хэппи Чандлер 1936 жылы тағы бір қайта ұйымдастыру заңын қабылдау үшін арнайы заң шығару сессиясын шақырды. Заң сонымен қатар конституциялық лауазым иелерінен және он заңдық департаменттің басшыларынан тұратын Атқарушы Кабинетін құрды. Чандлердің қайта ұйымдастыруының нәтижесінде пайда болған тиімділік оған мемлекеттің 28,5 миллион долларлық қарызының үштен екі бөлігінен астамын төлеуге мүмкіндік берді. 1936 жылғы қайта ұйымдастыру туралы заң атқарушы билікті қайта ұйымдастырумен қатар, губернаторға атқарушы департамент басшыларын тағайындауға және қажет болған жағдайда департаменттерді құруға, біріктіруге немесе бөлуге өкілеттік берді. Кейінгі заңдар губернаторға қайта ұйымдастыру жөніндегі консультативтік комитеттерді тағайындауға, бөлімдер басшыларының орынбасарларын тағайындауға, қызметкерлерді ауыстыруға және олардың міндеттерін өзгерткенге, сондай-ақ атқарушы билік мүшелері үшін мінез-құлық ережелерін белгілеуге құқық берді. 2002 жылға қарай атқарушы билік тағы да он төрт кабинетке дейін өсті, бірақ қосымша департаменттер болған жоқ. 2003 жылы сайланғаннан кейін көп ұзамай губернатор Эрни Флетчер атқарушы биліктің соңғы ірі қайта ұйымдастырылуын жүзеге асырды, кабинеттер санын тоғызға дейін қысқартты: Әділет және қоғамдық қауіпсіздік, Білім беру және еңбек күшін дамыту, Қоршаған ортаны және қоғамдық қорғау, Көлік, Экономикалық даму, Денсаулық сақтау және отбасылық қызметтер, Қаржы және әкімшілік, Туризм, өнер және мұра және Персонал. Губернатор комиссияларға тағайындалғандардың көп бөлігін бақылайтындықтан (1992 жылғы бағалау бойынша шамамен 2000 адам), бұл лауазым тарихи тұрғыдан АҚШ-тағы ең қуатты мемлекеттік атқарушы лауазымдарының бірі саналады. Лайықтылық жүйесіне қарамастан, көптеген губернаторлар тағайындау өкілеттігін теріс пайдаланғаны үшін сынға ұшырады. 2005 жылы Эрни Флетчер және оның әкімшілігінің бірнеше мүшелері жұмысқа алу практикасында лайықтылық жүйесін бұзғаны үшін айыпталды; айыптамалар кейін прокурор, Бас прокурор Грег Стумбомен жасалған келісімнің бір бөлігі ретінде алынып тасталды.

Бейресми өкілеттіктер

Кентукки энциклопедиясында Шығыс Кентукки университетінің профессоры Пол Бланшард былай деп жазады: "Көптеген сарапшылар губернатордың ресми емес өкілеттіктерін – дәстүрге, әдет-ғұрыпқа және прецедентке негізделгенін – ресми өкілеттіктермен бірдей маңызды деп санайды". 20 ғасырдың соңғы тоқсанында, әсіресе 1979 жылдан 1983 жылға дейін губернатор Джон Я. Браун әкімдігі кезінде тәуелсіз заң шығарушы органға қадам жасау басталды. Браунның екі тікелей ізбасары – Марта Лейн Коллинз бен Уоллес Уилкинсонның басшылығымен заң шығарушы органмен тең дәрежеде болу тенденциясы жалғасты. Бұл жыл сайын дәстүрлі түрде жасалатын үндеу көбінесе заң шығарушы органға қарағанда, немесе одан да көп штат азаматтарына бағытталған. Губернатор мен федералдық лауазымды бір мезгілде атқаруға тыйым салатын ереже алғашқы үш штаттық конституцияда бар, бірақ штаттың қазіргі заңнамасында жоқ. Сонымен қатар, 1799 жылғы конституция "кез келген діни ұйымның пасторының" осы лауазымды иеленуіне тыйым салады. Бұл тіл сол кездегі губернатор Джеймс Гаррардқа, баптист пасторы болған және заң шығарушы органмен жиі келіспеген адамға бағытталған болуы мүмкін. Пасторлардың осы лауазымды иеленуіне тыйым салу 1850 жылғы конституцияда сақталды, бірақ 1891 жылғы конституциядан алынып тасталды. 1891 жылғы конституцияда "кез келген адамға, тікелей немесе жанама түрде, осы штаттағы азаматтармен, штат ішінде немесе одан тыс жерде, қару-жарақпен жекпе-жекке түсуге шақыруға келісім берген немесе білген жағдайда, мемлекеттік лауазымды, оның ішінде губернатор лауазымын иеленуіне тыйым салатын бөлім қосылды". Бұл ереже сол кездегі Оңтүстікте дуэльдің кең таралғанын көрсетеді. Губернатордың қызметке кірісу кезіндегі ант: Губернатордың мерзімі барлық төрт штаттық конституцияда төрт жылды құрады. 1792 жылғы конституцияда губернатордың мерзімі шектеулі емес еді, бірақ 1799 жылғы конституцияда губернатордың мерзімі аяқталғаннан кейін жеті жыл бойы қайта сайлануға құқығы болмады. Бұл ереже сол кездегі губернатор Джеймс Гаррардқа қолданылмады, ол 1799 жылы қайта сайланды. 1850 жылғы конституцияда губернатордың мерзімі аяқталғаннан кейін қайта сайлануға құқығы болмау мерзімі төрт жылға қысқартылды және 1891 жылғы конституцияда да солай болды. Губернатордың мерзімін шектеуді алып тастау туралы идея алғаш рет 1850 жылғы конституциялық конвенцияда ұсынылды, бірақ сол кездегі ең танымал мемлекет қайраткерлері, соның ішінде Арчибальд Диксон, Гаррет Дэвис, Бенджамин Хардин және Чарльз А. Уиклиффе оған қарсы шықты. Пол Э. Паттон 1995 және 1999 жылғы сайлауларда жеңіске жетіп, 1992 жылғы түзетуден кейін қатарынан сайланған алғашқы губернатор болды. 2000 жылдың қараша айында қабылданған тағы бір конституциялық түзетуте тақ жылдары 30 күндік заң шығару сессиясын өткізу, ал жұп жылдары 60 күндік сессиялар арасында өткізу көзделді. 1795 жылғы губернаторлық сайлауда Бенджамин Логан 21 дауыс, Джеймс Гаррард 17, Томас Тодд 14, ал Джон Браун 1 дауыс алды. Конституцияда сайлауда көпшілік дауыс қажет пе, әлде көпшілік дауыс жеткілікті ме екендігі нақты көрсетілмеген; ешқандай нұсқау болмағандықтан, сайлаушылар екінші тур өткізді, онда Тоддтың көптеген сайлаушылары Гаррардқа дауыс беріп, оған көпшілік дауыс берді. Бұл ереже 1799 жылдан бері сақталып келеді. 1931 жылы сайланған губернатор Руби Лаффун Кентуккиде конвенциямен тағайындалған соңғы губернатор болды. Лаффунның вице-губернаторы Хэппи Чендлер партиялық праймериздерді міндетті ету үшін заң шығарушы органға қысым жасады, олар 1935 жылы осыны істеді. Партиялық праймериздер бүгін де заңмен міндетті. 1992 жылы штат конституциясына өзгертулер енгізіліп, губернатор мен вице-губернаторға кандидаттарды бір тізімде ұсыну және сайлау қажеттігі қойылды. Кентукки АҚШ-тың губернатор сайлауын тақ жылдары өткізетін бес штатының бірі болып табылады, бұл әдетте "сайлаусыз жыл" деп аталады. Луизиана, Миссисипи, Вирджиния және Нью-Джерси де губернатор сайлауын сайлаусыз жылдары өткізеді. Губернатор мен вице-губернатор сайлаудан кейінгі бесінші сейсенбіде қызметке кіріседі. Бұл 1850 жылғы конституциямен сайлаудан кейінгі төртінші сейсенбіден өзгертілді.

Өтемақы және тұрғын үй

Кентукки конституциясының әрбір нұсқасында губернатордың жалақы алуы қарастырылған. Алғашқы үш конституция бойынша губернатордың жалақысы оның өкілеттік мерзімі ішінде арттырылуы немесе азайтылуы мүмкін емес еді; бұл талап қазіргі конституцияда барлық мемлекеттік қызметкерлерге таратылды. Губернатордың жалақысы заңмен белгіленеді және 1984 жылдың 1 қаңтарынан бастап ағымдағы күнтізбенің басына дейінгі кезеңде тұтыну бағасы индексінің өсуіне 60 000 доллар көбейтілген сомаға тең. 2014 жылы губернатордың жалақысы 186 730 долларды құрады. Кентукки губернаторының резиденциясы – Кентукки губернаторының ресми тұрағы. Қазіргі губернатор резиденциясы 1914 жылы салынды және 1972 жылы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді. Ол штат астанасы Франкфурт қаласындағы Капитолий даңғылы, 704 нөмірде орналасқан. Бұл Кентукки губернаторының ресми резиденциясы болып табылатын екінші ғимарат. Штаттың алғашқы губернатор резиденциясы Джеймс Гаррардтың губернаторлық қызметі кезінде салынған. Дәстүр бойынша, болашақ губернаторлар Томас Меткалф (тас қалаушы) және Роберт П. Летчер (әкесінің кірпіш зауытында жұмыс істеген) бірінші губернатор резиденциясын салуға қатысқан.

Кеңсе тарихы

АҚШ-та Кентукки штаты құрылғанға дейін саяси партиялар қалыптасқан. Кентуккидің алғашқы тұрғындарының көпшілігі Вирджиниялықтар болғандықтан, олар табиғи түрде Томас Джефферсон мен Джеймс Мэдисонның партиясы – Демократиялық Республикашылармен одақтасты; соңғысы штаттың алтыншы губернаторы Джордж Мэдисонның туысы еді. Кентуккиде Федералистердің саяси жеңістері сирек болды, және Кентуккидің ешбір губернаторы Федералистік партияның мүшесі болған жоқ. 1832 жылы Кентуккидің он бірінші губернаторы болып сайланған Джон Брейтхитт – әскери қызметте болмаған Кентуккидің алғашқы губернаторы болды. Федералистік партия 1820 жылы ұлттық деңгейде жойылды, бірақ Кентуккиде жаңа партиялық топтар пайда болды. 1819 жылғы экономикалық дағдарыс Кентуккидің көптеген тұрғындарын қарызға батып, кредиторларын төлей алмайтын жағдайға жеткізді. Қарыз мәселесі бойынша екі фракция пайда болды. Қарыздарға қолайлы заңдарды жақтағандар "Көмек партиясы" деп аталды, ал кредиторларды қорғау заңдарын жақтағандар "Көмекке қарсы партия" деп аталды. Бұл партиялар ресми саяси партиялар болмаса да, олардың мүшелері өздерін Демократиялық Республикашылар деп есептеді. Осы фракциялар Кентуккидегі 1820-ші жылдардағы саяси диалогты анықтады. Қарыз мәселесі Анти-Көмек партиясымен байланысты Габриэль Слотчердің кезінде басталды, бірақ Слотчердің екі тікелей ізбасары – Джон Адейр мен Джозеф Деша Көмек партиясының мүшелері болды. Екі партия арасындағы күрес "Ескі сот" – "Жаңа сот" дауларына әкеп соқты, онда сот Апелляциялық сотты таратуға тырысты, себебі сот кейбір қарызды өтеу шараларын конституцияға қайшы деп таныды. Дау 1826 жылдың соңында Дешаның ветосын күштен шығару арқылы аяқталды. Көптеген "Ескі сот" жақтастары – әдетте штаттың бай аристократиясы – 1820-ші жылдары құрылған Ұлттық Республикалық партияға (кейін Вигтер деп аталды) тартылса да, Анти-Көмек партиясының толығымен Ұлттық Республикалық партияға, ал Көмек партиясының Демократтарға айналғанын айту дұрыс емес. Кентукки тұрғындарының қай партияға қосылғанын анықтаудағы басты фактор – Виг партиясының негізін қалаушы және туған жерінің перзенті Генри Клейге деген сенімі болды. 1850-ші жылдардың басында Виг партиясының құлауынан кейін көптеген бұрынғы Вигтер "Біле алмаушылар" немесе Америка партиясына қосылды, ал Чарльз С. Морхед 1855 жылы осы партиядан губернатор болып сайланды. Азамат соғысына дейін штатты сектанттық шиеленістер қамтыды, және Кентукки тұрғындарының көпшілігі Одақты сақтауды барлық нәрседен жоғары қойды, бірақ Конфедерацияға жақтас өзіндік топ Расселвиллде бас қосып, штат үшін Конфедерация үкіметін құрды. Бұл уақытша үкімет Франкфурттағы сайланған үкіметті ешқашан алмастырмаса да, екі адам Кентуккидің Конфедерациялық губернаторлары болып қызмет етті. Азамат соғысы аяқталғаннан бастап 1895 жылға дейін Кентукки тұрғындары Конфедерация әскерінде қызмет еткен Джеймс Б. МакКрири мен Саймон Боливар Бакнерді қоса алғанда, Конфедерацияға жақтас Бурбон Демократтарын губернатор етіп сайлады. Демократиялық үстемдік 1895 жылы штаттың алғашқы Республикалық губернаторы болып сайланған Уильям О'Коннелл Брэдлимен бұзылды. Брэдлидің сайлануы штаттың губернаторлығы үшін нақты екі партиялық бәсекелестіктің күшін басып, отыз жылдық кезеңнің бастамасы болды. 1895-1931 жылдар аралығында губернатор лауазымына 5 республикашыл және 6 демократ келді. Алайда 1931 жылдан бері республикашылар бұл деңгейдегі теңдікті сақтай алмады, және осы кезеңде сайланған жиырма губернатордың тек төртеуі ғана Республикалық партиядан болды.