Стокгольм тарихы: Швеция астананың қалыптасуы, ежелгі қала Gamla stan, атының шығу тегі, викингтер қонысы және аңыз-ертегілер. Stockholm туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швецияның астанасы Стокгольмнің тарихы көп ғасырлар бойы бүгінгі Гамла-стан, Стокгольм ескі қаласының қалыптасуымен бірге жүрді. Стокгольмнің негізгі мақсаты әрқашан Швецияның астанасы болу және елдегі ең ірі қала есебінде танылу болды.
The history of Stockholm, capital of Sweden, for many centuries coincided with the development of what is today known as Gamla stan, the Stockholm Old Town. Stockholm's raison d'être always was to be the Swedish capital and by far the largest city in the country.
Шығу тегі
"Стокгольм" атауы екі бөлек бөлікке оңай бөлінеді – Stock holm, "Ағаш арал", бірақ атаудың нақты түсіндірмесі берілмегендіктен, әртүрлі мифтер мен аңыздар осы олқылықты толтыруға тырысты. XVII ғасырдағы аңыз бойынша, викингтердің Бирка елді мекенінің тұрғындары жаңа елді мекен құруға шешім қабылдады және оның орнын анықтау үшін Мяларен көлінде алтынмен байланған ағаш кеспесін қалқытып жіберді. Ол қазіргі Риддархолменге, қазір Бигер Ярл мұнарасы тұрған жерге жетті, бұл ғимарат нәтижесінде Стокгольмдегі ең көне ғимарат деп жиі, бірақ қате айтылады. Атаудың ең қабылданған түсіндірмесі – қазіргі ескі қаланың солтүстігінен өтетін бұғазға қадалған ағаштар, 1970 жылдардың соңындағы дендрохронологиялық зерттеулер оларды шамамен 1000 жылға жатқызды. Нақты дәлелдер болмаса да, қазіргі Стокгольм сарайының алдында болған Үш Таж сарайы осы ағаш құрылымдардан пайда болды және ортағасырлық қала 13 ғасырдың ортасында оның төңірегінде жылдам кеңейді деп жиі болжанады. Көбірек тарихи контексте, Стокгольмді Мяларен көлі аймағының астанасы деп қарастыруға болады, сондықтан оның тамыры кем дегенде екі ежелгі қалаға: Биркаға (шамамен 790–975 жж.) және Сигтунаға (қазір де бар, бірақ шамамен 1000–1240 жж. аймаққа үстемдік етті) жетеді – бірнеше рет орны ауысқан астана.
The name 'Stockholm' easily splits into two distinct parts – Stock holm, "Log islet", but as no serious explanation to the name has been produced, various myths and legends have attempted to fill in the gap. According to a 17th century myth the population at the viking settlement Birka decided to found a new settlement, and to determine its location had a log bound with gold drifting in Lake Mälaren. It landed on present day Riddarholmen where today the Tower of Birger Jarl stands, a building, as a consequence, still often erroneously mentioned as the oldest building in Stockholm. The most established explanation for the name are logs driven into the strait passing north of today's old town which dendrochronological examinations in the late 1970s dated to around 1000. While no solid proofs exists, it is often assumed the Three Crown Castle, which preceded the present Stockholm Palace, originated from these wooden structures, and that the medieval city quickly expanded around it in the mid 13th century. In a wider historical context, Stockholm can be thought of as the capital of the Lake Mälaren Region, and as such can trace its origin back to at least two much older cities: Birka (c. 790–975) and Sigtuna, which still exists but dominated the region c. 1000–1240 — a capital which has simply been relocated at a number of occasions.
Орта ғасырлар
Стокгольм атауы алғаш рет 1252 жылы Бергер Ярл мен король Вальдемардың хаттарында тарихи жазбаларда кездеседі. Дегенмен, екі хат қаланың сыртқы келбеті туралы ешқандай ақпарат бермейді және келесі онжылдықтардағы оқиғалар шашыраңқы болып қалады. Ортағасырлық Стокгольмде тік бұрышты қала жоспарының болмауы спонтанды өсуді көрсетеді, бірақ белгілі болғандай, Бергер Ярл шақырған неміс саудагерлері қаланың негізін қалауда маңызды рөл атқарды. Қандай жағдайда болсын, 13 ғасырдың соңында Стокгольм Швецияның ең ірі қаласы ғана емес, сонымен қатар швед саяси орталығы және корольдік резиденциясы болды. Осылайша, негізінен Стокгольм Швецияның ең үлкен және маңызды қаласы болды, Швеция үкіметінен ажырамас және оған тәуелді. Алайда, 16 ғасырда король Эрик XIV және король Иоанн III билік еткен кезде, олардың швед үкіметі көбінесе олармен бірге басқа жерлерге сапар шекті (төменде қараңыз), қала әлі де қазіргі заманғы ұғымда ұлттық астана деп аталатын деңгейге жетпеген. Кальмар одағы (1397–1523) кезінде Стокгольмді бақылауда ұстау, патшалықты бақылауға ұмтылған кез келген адам үшін маңызды болды, сондықтан қала түрлі швед-даниалық топтармен бірнеше рет қоршауға алынды. 1471 жылы Стен Стуре аға Брункеберг шайқасында Данияның Кристиан I-ін жеңіп, 1497 жылы қаланы Данияның Хансына жоғалтты. 1501 жылы Стен Стур билікті қайтадан иеленді, бұл 1502–1509 жылдар аралығында даниалық блокадаға және соңында қысқа мерзімді бейбітшілікке әкелді. Ханстың ұлы Данияның Кристиан II-і оны 1520 жылы жаулап алып, Стокгольм қырғыны деп аталатын оқиғада қаланың көптеген жетекші ақсүйектері мен тұрғындарының басын шапты. Патша Густав Ваза үш жылдан кейін қаланы қоршап алып, басып алғанда, бұл Кальмар одағы мен швед орта ғасырының аяқталуын білдірді, ол қаладағы әрбір екінші ғимараттың тасталып қалғанын байқады. 15 ғасырдың соңында Стокгольм халқы 5000–7000 адамға жуық деп есептелді, бұл оны сол кездегі басқа еуропалық қалалармен салыстырғанда салыстырмалы түрде кішкентай қалаға айналдырды. Дегенмен, ол Швециядағы басқа қалалардан әлдеқайда үлкен болды. Қала тұрғындарының көп бөлігі немістер мен финдерден тұрды, ал бұрынғылары қалада саяси және экономикалық элита құрады. Орта ғасырларда экспортты негізінен қаланың оңтүстік бұрышында орналасқан Корнхамнсторг ("Астық порты" алаңы) және Жорнторгет ("Темір алаңы") алаңдарында тұратын неміс саудагерлері басқарды. Аймақтық шаруалар қаланы азық-түлікпен және шикізатпен қамтамасыз етті, ал қаладағы қолөнершілер қолөнер бұйымдарын жасады, олардың көпшілігі қаланың орталық алаңы Сторторгетте немесе Стокгольмдегі ең көне екі көшеде тұрды, олардың аттары әлі де олардың кәсібін көрсетеді: Köpmangatan ("Саудагер көшесі") және Skomakargatan ("Шоугер көшесі") қаланың орталық бөлігінде. Басқа топтар шығыс немесе батыс бағыттарында, Västerlånggatan және Österlånggatan көшелерінде қоныстанды.
The name Stockholm first appears in historical records in letters written by Birger Jarl and King Valdemar dated 1252. However, the two letters give no information about the appearance of the city and events during the following decades remain diffuse. While the absence of a perpendicular city plan in medieval Stockholm seems to indicate a spontaneous growth, it is known German merchants invited by Birger Jarl played an important role in the foundation of the city. Under any circumstance, during the end of the 13th century, Stockholm quickly grew to become not only the largest city in Sweden, but also the de facto Swedish political centre and royal residence. Thus, from its foundation, Stockholm has been the largest and most important Swedish city, inseparable from and dependent on the Swedish government. However, as late as the 16th century, reigns of Kings Eric XIV and John III, whose Swedish government often travelled with them elsewhere (see below), the city was still not what could be called a national capital in modern terms. During the Kalmar Union (1397–1523), controlling Stockholm was crucial to anyone aspiring to control the kingdom, and the city was consequently repeatedly besieged by various Swedish Danish factions. In 1471, Sten Sture the Elder defeated Christian I of Denmark at the Battle of Brunkeberg only to lose the city to Hans of Denmark in 1497. Sten Sture managed to seize power again in 1501 which resulted in a Danish blockade lasting 1502–1509 and eventually a short peace. Hans' son Christian II of Denmark finally conquered it in 1520 and had many leading nobles and burghers of Stockholm beheaded in the so called Stockholm Bloodbath. When King Gustav Vasa finally besieged and conquered the city three years later, an event which ended the Kalmar Union and the Swedish Middle Ages, he noted every second building in the city was abandoned. By the end of the 15th century, the population in Stockholm can be estimated to 5,000–7,000 people, which made it a relatively small town compared to several other contemporary European cities. On the other hand, it was far larger than any other city in Sweden. Many of its inhabitants were Germans and Finns, with the former forming a political and economic elite in the city. During the Middle Ages, export was administered mostly by German merchants living by the squares Kornhamnstorg ("Grain Harbour Square") and Järntorget ("Iron Square") on the southern corner of the city. Regional peasantry supplied the city with food and raw materials, while the craftsmen in the city produced handicrafts, most of whom lived by the central square Stortorget or by the oldest two streets in Stockholm, the names of which still reflects their trade: Köpmangatan ("Merchant Street") and Skomakargatan ("Shoemaker Street") in the central part of the city. Other groups lived by the eastern or western thoroughfares, Västerlånggatan and Österlånggatan.
Ерте Васа дәуірі
Густав Ваза Стокгольмді қоршағаннан кейін, ол қаланың құқықтарын қайта жаңартып, қала тұрғындарына пайда әкелді. Патша қаланың басшыларын сайлауды бақылау арқылы қала үстінен бақылауды сақтап тұрды. Ғасырдың ортасына қарай, қала басқаруын тиімді ету және мемлекеттік бақылаудағы сауданы қамтамасыз ету үшін лауазымды тұлғалардың саны артты. Осылайша Стокгольм орта ғасырлардағы тәуелсіздігінің көп бөлігінен айрылып, саяси және қаржылық жағынан мемлекетке тәуелді болды. Оның ұлдарының билігі кезінде (1561–1611) қалалық кеңес әрдайым патшалық өкілімен бірге жұмыс істеді, ал судьялар мен кеңесшілер патша тағайындады. Густав Ваза дін қызметкері Олаус Петриді (1493–1552) Стокгольм қалалық хатшысы қызметіне шақырды. Екеуінің бірлескен еңбегінің нәтижесінде протестанттық реформацияның жаңа идеялары жылдам енгізілді, 1525 жылдан бастап шіркеуде уағыздар швед тілінде оқылды, ал 1530 жылы латын тілі қолданудан шығарылды. Бұл өзгерістің салдарынан көптеген неміс және фин тілінде сөйлейтін азаматтарға жеке шіркеулер қажет болды, сол себепті 1530 жылдары қазіргі кезде де бар неміс және фин шіркеулері құрылды. Алайда, патша қаладағы ескі капеллалар мен шіркеулерге ықылас көрсетпеді және қаланың төңірегіндегі төбелердегі шіркеулер мен монастырларды, сондай-ақ көптеген қайырымдылық мекемелерін бұзуға бұйырды. Стокгольм қала қабырғасына ие болғандықтан, ол Швецияның басқа қалалары төлейтін салықтан босатылды. Густав Вазаның билігінде қаланың бекіністері күшейтілді, ал Стокгольм архипелагында Балтық теңізінен кіреберісті қорғау үшін Ваксгольм құрылды. 16 ғасырда Стокгольмнің орта ғасырлық құрылымы көбінесе өзгермегенімен, қаланың әлеуметтік және экономикалық маңызы соншалықты өсті, ешбір патша қаланың өзінің дінін анықтауына жол бермеді. Ең маңызды экспорт тауары темір болды, ал ең маңызды бағыты – Любек қаласы. Вазаның ұлдарының билігінде сауда көптеген шведтерді қалаға қоныстандырды, бірақ сауданы және оны басқаруға қажетті капиталды негізінен патша мен Любек және Данцигтен келген неміс саудагерлері бақылады. Бұл дәуірде Швеция қазіргі заманғы астанаға қажетті үкімет және бюрократия деңгейіне толыққанды қол жеткізе алмады, бірақ Стокгольм патшалықтың ең мықты бекінісі және патшаның негізгі резиденциясы болды. Эрик XIV-нің талаптары континенттегі Ренессанс ханзадаларының дәрежесімен тең болғандықтан, ол өзінің қаржысы көтере алатын ең үлкен сарайды ұстады, ал патша сарайы қаладағы ең ірі жұмыс беруші мекеме болды.
After Gustav Vasa's siege of Stockholm, he restored the privileges of the city which was beneficiary to the burghers of the city. The king maintained his control over the city by controlling the elections of aldermen and magistrates. By the mid century, the numbers of officials increased in order to make the management of the city more professional and to ensure the state controlled trade. Stockholm thus lost much of the independence it had had during the Middle Ages and became politically and financially bound to the state. During the reign of his sons (1561–1611), the city council remained escorted by a royal representative and both magistrates and aldermen were appointed by the king. Gustav Vasa invited the clergyman Olaus Petri (1493–1552) to become the city secretary of Stockholm. With the two side by side, the new ideas of the Protestant Reformation could be quickly implemented, and sermons in the church were held in Swedish starting in 1525 and Latin was abolished in 1530. A consequence of this development was a need for separate churches for the numerous German and Finnish speaking citizens and during the 1530 the still existent German and Finnish parishes were created. The king was, however, not favourably disposed to older chapels and churches in the city, and he ordered churches and monasteries on the ridges surrounding the city to be demolished, together with the numerous charitable institutions. Because Stockholm had a city wall, it was exempted from the tax paid by other Swedish cities. During the reign of Gustav Vasa the city's fortifications were reinforced and in the Stockholm Archipelago, Vaxholm was created to guard the inlet from the Baltic. While the medieval structure of Stockholm remained mostly unaltered during the 16th century, the city's social and economic importance grew to the extent that no king could permit the city to determine its own faith – the most important export item being bar iron and the most important destination Lübeck. During the reign of Vasa's sons, trade led many Swedes to settle in the city, but the trade and the capital needed to control it was largely in the hands of the king and German merchants from Lübeck and Danzig. Throughout the era, Sweden could hardly claim the level of government and bureaucracy requisite to a capital in the modern sense, but Stockholm was the kingdom's strongest bastion and the king's main residence. As Eric XIV's pretensions were on par with those of Renaissance princes on the continent, he afforded himself the largest court his finances could possibly support, and the royal castle was thus the biggest employer in the city.
Халық саны және қалалар жоспары
Стокгольмді қайта құру процесі 1625 жылы қазіргі ескі қаланың оңтүстік-батыс бөлігін қиратқан үлкен өрттен басталды. Оның нәтижесінде екі жаңа бульвар тәрізді көше – Stora Nygatan және Lilla Nygatan – салынды, ал шығыс жағалау бойында ортағасырлық қабырғалардың орнына құрметті сарайлар қатары – Skeppsbron – бой көтерді. Қаланы қоршаған төбелер – Норрмальм, Остермальм, Кунгсхолмен және Сёдермальм – үшін кең және түзу магистральдық көшелер құру мақсатында жаңа қала жоспарлары жасалды. Жоба мұқият орындалды, қаланың бірнеше бөлігінде бұрынғы ортағасырлық құрылымдардың іздері қалмады. Бұл дәуірдегі көптеген көшелер әлі де сақталған, ал кейбір жоспарлар аз өзгерістермен іске асырылды. Халқы 17 ғасырдың басында 10 000-нан кем болса, 1670 жылдардың ортасында 50 000-нан асты. Қаланың кірісі 1635–1636 жылдары 18 595 далерден 1644 жылы 81 480 далерге дейін өсті. 1642 жылы осы соманың шамамен 60 пайызы құрылыс жұмыстарына жұмсалды. Швецияның басқа қалаларының барлығы өздігінен қамтамасыз етілгенімен, Стокгольм қала арқылы өтетін транзитке толығымен тәуелді болды, мысалы, оның мал саны Уппсаладағыдан бірдей болды, ал Уппсаланың халқы астананың халқының он пайызын ғана құрады. Стокгольмге әкелінген барлық тауарлар алты кеден станциясының бірінен өтуі керек еді, ал олардың шамамен үштен екісі қаладан экспортталды. Қалған тауарлардың жартысы, көбінесе балық өнімдері, Балтық теңізінен жеткізілді, ал бидай Мяларен көлі аймағынан келді. Алайда, ғасырдың екінші жартысында қарқынды өсіп келе жатқан астананы Мяларен көлі аймағы ғана қамтамасыз ете алмады, сондықтан провинциялардан әкелінетін бидайға тәуелді болды. Швеция 16 ғасырда халықаралық саудада пассивті рөл атқарды; неміс саудагерлері мен кемелері шведтік негізгі өнімдерді, мысалы, осмонд темірін, шикі мысты және майды экспорттады. Бұл экспорт көбінесе Швецияда қол жетімсіз тауарларды, мысалы, тұз, шарап және сарайда сұраныс болған сәндік заттарды импорттау құралы ретінде қарастырылды. 1620 жылы сауда-саттық доктринасы енгізілгеннен кейін сауда үкіметтік кірістің маңызды бөлігіне айналды, ал швед экономикасы шикізат емес, өңделген өнімдерді экспорттауға бағытталды. Бүкіл кезеңде (1590–1685 жж.) Стокгольмнің ұлттық экономикадағы үлесі шамамен үштен екісін құрады, бірақ 17 ғасырдың бірінші жартысында экспорт төрт есе, ал импорт бес есе өсті. Көптеген тауарлар 17 ғасырдың ортасында Нидерландыға, ал 18 ғасырдың басында Ұлыбританияға жеткізілді.
The process of reshaping Stockholm was initiated by a major fire in 1625 which destroyed the south western part of today's old town. As a result, two new boulevard like streets were created — Stora Nygatan and Lilla Nygatan — and along the eastern waterfront the medieval wall was replaced by a row of prestigious palaces — Skeppsbron. For the ridges surrounding the city – Norrmalm, Östermalm, Kungsholmen, and Södermalm – new city plans were worked out to create wide and straight artery streets. The project was implemented so thoroughly, in several parts of the city no traces exist of the previous medieval structures. Many of the streets from this era are still extant, and some of those proposed have been realised with some minor modifications. The population grew from less than 10,000 in the early 17th century to more than 50,000 in the mid 1670s. The city's income rose from 18,595 daler in 1635–36 to 81,480 daler in 1644. In 1642, approximately 60 per cent of that sum was spent on construction works. In contrast with other Swedish cities, all of which were self supporting, Stockholm was completely dependent of the transit passing through the city—it had, for example, about the same number of domestic animals as Uppsala, which only had ten per cent the population of the capital. All goods brought into Stockholm had to pass through one of six customs stations, and approximately three fourths of them were exported from the city. Half of the remaining items, mostly fishery products, were delivered from the Baltic, and corn came from the Lake Mälaren region. However, during the latter half of the century, the rapidly growing capital could not be supported by the Lake Mälaren region alone and therefore became dependent on corn imported from the provinces. Sweden had played a passive role in international trade during the 16th century; German merchants and ships managed the export of Swedish primary products such as osmond iron, raw copper, and butter. This export was largely regarded as a means of securing the import of items not available in Sweden, such as salt, wine, and luxury goods demanded at the court. With the introduction of a mercantile doctrine around 1620, trade became a keystone to governmental income and the Swedish economy subsequently focused on export, not of raw materials, but of refined products. Over the entire period (c. 1590–1685), Stockholm's share of the national economy remained stable at around two thirds, but during the first half of the 17th century, export grew fourfold and import fivefold. Most goods were delivered to the Netherlands in the mid 17th century and to the UK in the early 18th century.
20 ғасыр
ХХ ғасырдың аяғында Стокгольм заманауи, технологиялық тұрғыдан дамыған және этникалық құрамы әртүрлі қалаға айналды. Осы ғасыр бойында көптеген өнеркәсіп салалары еңбекке көп күш жұмсалатын қызметтен жоғары технологиялық және қызмет көрсету салаларының білімге негізделген салаларына көшті. Қала кеңейе берді және жаңа аудандар құрылды, олардың кейбіреулерінде иммигранттардың үлесі жоғары болды. Осы уақытта, ішкі қала (Норрмальм) соғыстан кейінгі кезеңде сынға да, құрметке де бөленген жаңғыру толқынынан өтті, Норрмальмды қайта жаңарту қаланың географиялық орталығын болашақтағы саяси және бизнес орталығы ретінде бекітті. 1923 жылы Стокгольм қалалық әкімдігі жаңа ғимаратқа, Стокгольм қалалық үйіне көшірілді. 1930 жылы Стокгольм халықаралық көрмесі өткізілді. 1967 жылы Стокгольм қаласы Стокгольм облысының құрамына енді.
In the late 20th century, Stockholm became a modern, technologically advanced and ethnically diverse city. Throughout the century, many industries shifted away from work intensive activities into more high technology and service industry knowledge based areas. The city continued to expand and new districts were created, some with high proportions of immigrants. Meanwhile, the inner city (Norrmalm) went through a criticised as well as an admired wave of modernisation in the post war period, the Redevelopment of Norrmalm, securing the city's geographical center as the political and business center for the future. In 1923 the Stockholm municipal government moved to a new building, the Stockholm City Hall. The Stockholm International Exhibition was held in 1930. In 1967 the city of Stockholm was integrated into Stockholm County.