Кіріспе

Швецияның астанасы Стокгольмнің тарихы көп ғасырлар бойы бүгінгі Гамла-стан, Стокгольм ескі қаласының қалыптасуымен бірге жүрді. Стокгольмнің негізгі мақсаты әрқашан Швецияның астанасы болу және елдегі ең ірі қала есебінде танылу болды.

Шығу тегі

"Стокгольм" атауы екі бөлек бөлікке оңай бөлінеді – Stock holm, "Ағаш арал", бірақ атаудың нақты түсіндірмесі берілмегендіктен, әртүрлі мифтер мен аңыздар осы олқылықты толтыруға тырысты. XVII ғасырдағы аңыз бойынша, викингтердің Бирка елді мекенінің тұрғындары жаңа елді мекен құруға шешім қабылдады және оның орнын анықтау үшін Мяларен көлінде алтынмен байланған ағаш кеспесін қалқытып жіберді. Ол қазіргі Риддархолменге, қазір Бигер Ярл мұнарасы тұрған жерге жетті, бұл ғимарат нәтижесінде Стокгольмдегі ең көне ғимарат деп жиі, бірақ қате айтылады. Атаудың ең қабылданған түсіндірмесі – қазіргі ескі қаланың солтүстігінен өтетін бұғазға қадалған ағаштар, 1970 жылдардың соңындағы дендрохронологиялық зерттеулер оларды шамамен 1000 жылға жатқызды. Нақты дәлелдер болмаса да, қазіргі Стокгольм сарайының алдында болған Үш Таж сарайы осы ағаш құрылымдардан пайда болды және ортағасырлық қала 13 ғасырдың ортасында оның төңірегінде жылдам кеңейді деп жиі болжанады. Көбірек тарихи контексте, Стокгольмді Мяларен көлі аймағының астанасы деп қарастыруға болады, сондықтан оның тамыры кем дегенде екі ежелгі қалаға: Биркаға (шамамен 790–975 жж.) және Сигтунаға (қазір де бар, бірақ шамамен 1000–1240 жж. аймаққа үстемдік етті) жетеді – бірнеше рет орны ауысқан астана.

Орта ғасырлар

Стокгольм атауы алғаш рет 1252 жылы Бергер Ярл мен король Вальдемардың хаттарында тарихи жазбаларда кездеседі. Дегенмен, екі хат қаланың сыртқы келбеті туралы ешқандай ақпарат бермейді және келесі онжылдықтардағы оқиғалар шашыраңқы болып қалады. Ортағасырлық Стокгольмде тік бұрышты қала жоспарының болмауы спонтанды өсуді көрсетеді, бірақ белгілі болғандай, Бергер Ярл шақырған неміс саудагерлері қаланың негізін қалауда маңызды рөл атқарды. Қандай жағдайда болсын, 13 ғасырдың соңында Стокгольм Швецияның ең ірі қаласы ғана емес, сонымен қатар швед саяси орталығы және корольдік резиденциясы болды. Осылайша, негізінен Стокгольм Швецияның ең үлкен және маңызды қаласы болды, Швеция үкіметінен ажырамас және оған тәуелді. Алайда, 16 ғасырда король Эрик XIV және король Иоанн III билік еткен кезде, олардың швед үкіметі көбінесе олармен бірге басқа жерлерге сапар шекті (төменде қараңыз), қала әлі де қазіргі заманғы ұғымда ұлттық астана деп аталатын деңгейге жетпеген. Кальмар одағы (1397–1523) кезінде Стокгольмді бақылауда ұстау, патшалықты бақылауға ұмтылған кез келген адам үшін маңызды болды, сондықтан қала түрлі швед-даниалық топтармен бірнеше рет қоршауға алынды. 1471 жылы Стен Стуре аға Брункеберг шайқасында Данияның Кристиан I-ін жеңіп, 1497 жылы қаланы Данияның Хансына жоғалтты. 1501 жылы Стен Стур билікті қайтадан иеленді, бұл 1502–1509 жылдар аралығында даниалық блокадаға және соңында қысқа мерзімді бейбітшілікке әкелді. Ханстың ұлы Данияның Кристиан II-і оны 1520 жылы жаулап алып, Стокгольм қырғыны деп аталатын оқиғада қаланың көптеген жетекші ақсүйектері мен тұрғындарының басын шапты. Патша Густав Ваза үш жылдан кейін қаланы қоршап алып, басып алғанда, бұл Кальмар одағы мен швед орта ғасырының аяқталуын білдірді, ол қаладағы әрбір екінші ғимараттың тасталып қалғанын байқады. 15 ғасырдың соңында Стокгольм халқы 5000–7000 адамға жуық деп есептелді, бұл оны сол кездегі басқа еуропалық қалалармен салыстырғанда салыстырмалы түрде кішкентай қалаға айналдырды. Дегенмен, ол Швециядағы басқа қалалардан әлдеқайда үлкен болды. Қала тұрғындарының көп бөлігі немістер мен финдерден тұрды, ал бұрынғылары қалада саяси және экономикалық элита құрады. Орта ғасырларда экспортты негізінен қаланың оңтүстік бұрышында орналасқан Корнхамнсторг ("Астық порты" алаңы) және Жорнторгет ("Темір алаңы") алаңдарында тұратын неміс саудагерлері басқарды. Аймақтық шаруалар қаланы азық-түлікпен және шикізатпен қамтамасыз етті, ал қаладағы қолөнершілер қолөнер бұйымдарын жасады, олардың көпшілігі қаланың орталық алаңы Сторторгетте немесе Стокгольмдегі ең көне екі көшеде тұрды, олардың аттары әлі де олардың кәсібін көрсетеді: Köpmangatan ("Саудагер көшесі") және Skomakargatan ("Шоугер көшесі") қаланың орталық бөлігінде. Басқа топтар шығыс немесе батыс бағыттарында, Västerlånggatan және Österlånggatan көшелерінде қоныстанды.

Ерте Васа дәуірі

Густав Ваза Стокгольмді қоршағаннан кейін, ол қаланың құқықтарын қайта жаңартып, қала тұрғындарына пайда әкелді. Патша қаланың басшыларын сайлауды бақылау арқылы қала үстінен бақылауды сақтап тұрды. Ғасырдың ортасына қарай, қала басқаруын тиімді ету және мемлекеттік бақылаудағы сауданы қамтамасыз ету үшін лауазымды тұлғалардың саны артты. Осылайша Стокгольм орта ғасырлардағы тәуелсіздігінің көп бөлігінен айрылып, саяси және қаржылық жағынан мемлекетке тәуелді болды. Оның ұлдарының билігі кезінде (1561–1611) қалалық кеңес әрдайым патшалық өкілімен бірге жұмыс істеді, ал судьялар мен кеңесшілер патша тағайындады. Густав Ваза дін қызметкері Олаус Петриді (1493–1552) Стокгольм қалалық хатшысы қызметіне шақырды. Екеуінің бірлескен еңбегінің нәтижесінде протестанттық реформацияның жаңа идеялары жылдам енгізілді, 1525 жылдан бастап шіркеуде уағыздар швед тілінде оқылды, ал 1530 жылы латын тілі қолданудан шығарылды. Бұл өзгерістің салдарынан көптеген неміс және фин тілінде сөйлейтін азаматтарға жеке шіркеулер қажет болды, сол себепті 1530 жылдары қазіргі кезде де бар неміс және фин шіркеулері құрылды. Алайда, патша қаладағы ескі капеллалар мен шіркеулерге ықылас көрсетпеді және қаланың төңірегіндегі төбелердегі шіркеулер мен монастырларды, сондай-ақ көптеген қайырымдылық мекемелерін бұзуға бұйырды. Стокгольм қала қабырғасына ие болғандықтан, ол Швецияның басқа қалалары төлейтін салықтан босатылды. Густав Вазаның билігінде қаланың бекіністері күшейтілді, ал Стокгольм архипелагында Балтық теңізінен кіреберісті қорғау үшін Ваксгольм құрылды. 16 ғасырда Стокгольмнің орта ғасырлық құрылымы көбінесе өзгермегенімен, қаланың әлеуметтік және экономикалық маңызы соншалықты өсті, ешбір патша қаланың өзінің дінін анықтауына жол бермеді. Ең маңызды экспорт тауары темір болды, ал ең маңызды бағыты – Любек қаласы. Вазаның ұлдарының билігінде сауда көптеген шведтерді қалаға қоныстандырды, бірақ сауданы және оны басқаруға қажетті капиталды негізінен патша мен Любек және Данцигтен келген неміс саудагерлері бақылады. Бұл дәуірде Швеция қазіргі заманғы астанаға қажетті үкімет және бюрократия деңгейіне толыққанды қол жеткізе алмады, бірақ Стокгольм патшалықтың ең мықты бекінісі және патшаның негізгі резиденциясы болды. Эрик XIV-нің талаптары континенттегі Ренессанс ханзадаларының дәрежесімен тең болғандықтан, ол өзінің қаржысы көтере алатын ең үлкен сарайды ұстады, ал патша сарайы қаладағы ең ірі жұмыс беруші мекеме болды.

Халық саны және қалалар жоспары

Стокгольмді қайта құру процесі 1625 жылы қазіргі ескі қаланың оңтүстік-батыс бөлігін қиратқан үлкен өрттен басталды. Оның нәтижесінде екі жаңа бульвар тәрізді көше – Stora Nygatan және Lilla Nygatan – салынды, ал шығыс жағалау бойында ортағасырлық қабырғалардың орнына құрметті сарайлар қатары – Skeppsbron – бой көтерді. Қаланы қоршаған төбелер – Норрмальм, Остермальм, Кунгсхолмен және Сёдермальм – үшін кең және түзу магистральдық көшелер құру мақсатында жаңа қала жоспарлары жасалды. Жоба мұқият орындалды, қаланың бірнеше бөлігінде бұрынғы ортағасырлық құрылымдардың іздері қалмады. Бұл дәуірдегі көптеген көшелер әлі де сақталған, ал кейбір жоспарлар аз өзгерістермен іске асырылды. Халқы 17 ғасырдың басында 10 000-нан кем болса, 1670 жылдардың ортасында 50 000-нан асты. Қаланың кірісі 1635–1636 жылдары 18 595 далерден 1644 жылы 81 480 далерге дейін өсті. 1642 жылы осы соманың шамамен 60 пайызы құрылыс жұмыстарына жұмсалды. Швецияның басқа қалаларының барлығы өздігінен қамтамасыз етілгенімен, Стокгольм қала арқылы өтетін транзитке толығымен тәуелді болды, мысалы, оның мал саны Уппсаладағыдан бірдей болды, ал Уппсаланың халқы астананың халқының он пайызын ғана құрады. Стокгольмге әкелінген барлық тауарлар алты кеден станциясының бірінен өтуі керек еді, ал олардың шамамен үштен екісі қаладан экспортталды. Қалған тауарлардың жартысы, көбінесе балық өнімдері, Балтық теңізінен жеткізілді, ал бидай Мяларен көлі аймағынан келді. Алайда, ғасырдың екінші жартысында қарқынды өсіп келе жатқан астананы Мяларен көлі аймағы ғана қамтамасыз ете алмады, сондықтан провинциялардан әкелінетін бидайға тәуелді болды. Швеция 16 ғасырда халықаралық саудада пассивті рөл атқарды; неміс саудагерлері мен кемелері шведтік негізгі өнімдерді, мысалы, осмонд темірін, шикі мысты және майды экспорттады. Бұл экспорт көбінесе Швецияда қол жетімсіз тауарларды, мысалы, тұз, шарап және сарайда сұраныс болған сәндік заттарды импорттау құралы ретінде қарастырылды. 1620 жылы сауда-саттық доктринасы енгізілгеннен кейін сауда үкіметтік кірістің маңызды бөлігіне айналды, ал швед экономикасы шикізат емес, өңделген өнімдерді экспорттауға бағытталды. Бүкіл кезеңде (1590–1685 жж.) Стокгольмнің ұлттық экономикадағы үлесі шамамен үштен екісін құрады, бірақ 17 ғасырдың бірінші жартысында экспорт төрт есе, ал импорт бес есе өсті. Көптеген тауарлар 17 ғасырдың ортасында Нидерландыға, ал 18 ғасырдың басында Ұлыбританияға жеткізілді.

20 ғасыр

ХХ ғасырдың аяғында Стокгольм заманауи, технологиялық тұрғыдан дамыған және этникалық құрамы әртүрлі қалаға айналды. Осы ғасыр бойында көптеген өнеркәсіп салалары еңбекке көп күш жұмсалатын қызметтен жоғары технологиялық және қызмет көрсету салаларының білімге негізделген салаларына көшті. Қала кеңейе берді және жаңа аудандар құрылды, олардың кейбіреулерінде иммигранттардың үлесі жоғары болды. Осы уақытта, ішкі қала (Норрмальм) соғыстан кейінгі кезеңде сынға да, құрметке де бөленген жаңғыру толқынынан өтті, Норрмальмды қайта жаңарту қаланың географиялық орталығын болашақтағы саяси және бизнес орталығы ретінде бекітті. 1923 жылы Стокгольм қалалық әкімдігі жаңа ғимаратқа, Стокгольм қалалық үйіне көшірілді. 1930 жылы Стокгольм халықаралық көрмесі өткізілді. 1967 жылы Стокгольм қаласы Стокгольм облысының құрамына енді.