Кіріспе

Стокгольмнің ескі қаласы Гамла стан ("Ескі қала"), 1980 жылға дейін ресми түрде Стаден меллан броарна ("Көпірлер арасындағы қала") деп аталған, Швецияның Стокгольм қаласының ескі бөлігі болып табылады. Гамла стан негізінен Стадсхолмен аралынан құралған. Ресми түрде, бірақ күнделікті сөйлеу тілінде емес, Гамла станға айналасындағы Риддархолмен, Хельгеандсхолмен және Стромсборг кіші аралдары да кіреді. Онда шамамен 3000 адам тұрады. Гамла стан швед сәулеті тарихында маңызды рөл атқарды, осы аймақты қалыптастырған Швецияның көптеген белгілі сәулетшілері болды; олардың қатарында Никодим Тессин және Карл Харлеман сияқты тұлғалар бар, олар Стокгольм сарайында жұмыс істеді, ол әлі де осы аймақта орналасқан. Ескі қаладағы тағы да бірнеше маңызды ғимараттар: Тессиннің сарайы, Стокгольм қор биржасы ғимараты, Бонде сарайы (Швеция Жоғарғы сотының орны) және Дворяндар үйі; осы ғимараттың бірінде көп жылдар бойы парламент отырды.

Шолу

Қала 13 ғасырға дейін тамыр тартады және ортағасырлық көшелерден, тас төселген жолдардан және көне сәулеттен тұрады. Солтүстік Германия сәулетінің ескі қаланың құрылысына зор ықпалы болды. Stortorget – Гамла Стан орталығындағы көрнекті алаң, ескі саудагерлер үйлерімен және Стокгольм қор биржасы ғимаратымен қоршалған. Осы алаң 1520 жылғы қарашада Дания королі Кристиан II швед ақсүйектерін қырған Стокгольм қаны төгілген орын болды. Соңынан болған көтеріліс пен азамат соғысы Кальмар одағының тарауына және король Густав I сайлануына әкелді. Гамла Стан Стокгольм соборына, Нобель мұражайына және Риддархолм шіркеуіне үй иесі болғаннан басқа, 18 ғасырда бұрынғы Тре Кронр сарайы өртенгеннен кейін салынған Швецияның барокколық Корольдік сарайы – Кунглига слоттеті де бар. Асылдар үйі (Riddarhuset) Гамла Станның солтүстік-батыс бұрышында орналасқан. "Den gyldene freden" мейрамханасы Остерлангкатан көшесінде орналасқан. Ол 1722 жылдан бері үздіксіз жұмыс істеп келеді және Гиннес рекордтарының куәлігі бойынша, өзгермеген ортасы бар және әлемдегі ең ұзақ жұмыс істеген, ең көне мейрамханалардың бірі болып саналады. Қазір ол Швед Нобель академиясына тиесілі, олар әр апта сайын "бейсенбілік түскі асқа" жиналады. Стокгольм соборында Киелі Георгий мен Аждаһаның мүсіні (Бернт Нотке салған) бар, ал Риддархолмскиркан – патшалық қабір шіркеуі. Болльхустаппан – Фин шіркеуінің артындағы Слотсбакендегі кішкентай аула, Корольдік сарайға басты жолдан оңтүстікке қарай орналасқан. Мүсіннің астындағы тақтада оның аты "Järnpojken" ("Темір ұл") деп жазылған. Оны 1967 жылы Лисс Эриксон жасаған. 19 ғасырдың ортасынан 20 ғасырдың ортасына дейін Гамла Стан шалапқы жер деп есептелді, оның көптеген тарихи ғимараттары күйреуге айналды, ал екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірнеше блоктар, бес көше бірге Риксдагты кеңейту үшін бұзылды (Брантингторгетті қараңыз). Алайда, 1970 және 80-жылдардан бастап ол туристер арасында танымал болды, өйткені ортағасырлық, Ренессанс сәулетінің тартымдылығы және кейінгі буынның қосымшалары бағаланды. Гамла Станның 370 үйінің археологиясы жеткілікті зерттелмегенімен, еріктілер жүргізген соңғы инвентаризациялаулар көптеген ғимараттардың бұрын 17 және 18 ғасырларға жататындығын, ал шындығында 300 жылға дейін көне болуы мүмкін екенін көрсетті.

"Стокгольм" және "Гамла Стан" атауларының шығу тегі

"Стокгольм" атауы бастапқыда тек Гамла Станға қатысты, бірақ қала кеңейген сайын, бұл атау қазір метро аймағына кіретін бірнеше қала маңындағы аудандарға да қатысты. "Стокгольм" швед тілінде "ағаш арал" дегенді білдіреді. Швецияның бұрынғы астанасы Сигтуна қаласында орналасқан. Мың жыл бұрын Сигтуна қаласына қарулы топтар шабуыл жасағанда қиындықтар туындады. Жағдай төзелуге келмейтін болды және астананы жаңа орынға көшіру қажеттігі туды. Аңыз бойынша, Сигтуна басшылары бір бөрені алып, оны ойып, алтынмен толтырып, суға жіберді. Бірнеше күннен кейін ол бүгінде Гамла Стан орналасқан аралға жетті. Осы жерде Швецияның жаңа астанасын құруға шешім қабылданды. Стокгольм аралының артықшылығы – бұл қалаға шабуыл жасағысы келетін қарулы топтардан қорғану оңай болатын арал екендігі. Сонымен қатар, оның Балтық теңізімен сауда жасау үшін маңызды болған Мяларен көлінің құйылысында орналасқандығы да артықшылық болды. Қалалық үйдің (Stadshuset) ішінде ежелгі бөрені бейнелейтін мүсін бар. 19 ғасырдың ортасына дейін Гамла Стан "қаланың өзі" (själva staden) деп аталды, себебі оны қоршаған аумақтар көбінесе ауылдық сипатта болды. Оларды "қалыңдықтар" (malmarna) деп атады. Бірақ 19 ғасырдың ортасынан бастап ол "көпірлер арасындағы қала" (staden mellan broarna) немесе "көпірлер ішіндегі қала" (staden inom broarna) деп атала бастады. Бұл атау 1980 жылға дейін ресми статуста сақталды, ал 1934 жылдан бастап Хельгеандсхольмен және Стромсборг аралдары да оған қосылды. Гамла Стан атауы, шамасы, 20 ғасырдың басында пайда болған, ол күнделікті тілде қолданылды. "Гамла" сөзі "(ескі)" дегенді білдіреді. "Стан" сөзі "қала" деген мағынаны беретін "стаден" ("sta'n") сөзінің қысқартылған түрі. 1957 жылы осы жерде "Гамла Стан" атты Стокгольм метросының станциясы ашылды. 1980 жылы ресми атауы Gamla stan болып өзгергеніне қарамастан, қазіргі Стокгольм кейде "көпірлер арасындағы қала" деп аталады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Стокгольмнің мифологиялық бастауы Агнефит деп аталатын мекенжайдан шығады. Екінші элементі "фит" сөзі "ылғалды шалғын" дегенді білдіреді, сондықтан бұл орын бүгінгі Штадсхолменнің батыс жағалауында орналасқан деп есептеледі (сол кезде шалғынға мүмкін болатын жалғыз орын). Бұл атаудың бірінші бөлігі, тарихшы Снорри Стурлусон (1178–1241) түсіндіргендей, шамамен 400 жылдары Финляндияға сәтті шабуыл жасағаннан кейін осы жерге ордалаған, мифологиялық Агне патшадан алынған. Ол жеңілген фин басшысының қызы Скьяльфқа үйленуді жоспарлаған. Бірақ, жас әйел оны алдап, көрнекті қонақтарды шақырып той ұйымдастырды, ол әдетте мас кештерге ұласты. Агне мас күйде ұйықтағанда, Скьяльф оны алтын мойыншеңінен дарға асып, қашып кетті. Бұл оқиғаның шындығы күмәнді болғанымен, 1978–1980 жылдары Штадсхолменнің солтүстігіндегі Хельгеандсхолменде табылған ағаштардың дендрохронологиялық зерттеулері олардың 970–1020 жылдар аралығында кесілгенін көрсетті, олардың көп бөлігі осы кезеңнің соңында кесілген. Осы ағаштар қаланың қазіргі атын – Сток Холм, "Ағаш арал" дегенді берген деп есептеледі.

Орта ғасырлар мен Васа дәуірі

Тұрғызылған қабырғамен қоршалған қала тек қазіргі ескі қаланың орталық, биік орналасқан бөлігін қамтыды, ол екі ұзын көше – Västerlånggatan және Österlånggatan (яғни «Батыс/Шығыс Ұзын Көшесі») арасында орналасқан. Шығыс қабырға екі қорғаныс мұнарасы арасында өтті; солтүстік мұнара 1697 жылы өртенген «Үш Таж» сарайының орны болды, ал оңтүстік мұнараның археологиялық іздері табылмаған, бірақ 1336 жылы король Магнус Эриксон (1316–1377) оны Blackfriars орденіне бергені белгілі, сондықтан ол Престгатанның оңтүстік жағында, Järntorget алаңының солтүстігінде орналасқан монастырь орнында болған болуы мүмкін. Алғашқы қаланың шетіндегі тік жартастар бүгінгі қалалық ландшафттағы деңгейлердің айқын айырмашылығында әлі де көрінеді: қала қабырғаларының сыртында өтетін екі ұзын көше – Västerlånggatan және Prästgatan (шамамен 5 метр) – және оларға параллель жүретін көшелер, қала қабырғаларының ішінде – Österlånggatan және Bollhusgränd Baggensgatan (10 метрге дейін). Ортағасырлық қаланың орталығы, әдетте, қала үйінің оңтүстігінде орналасқан жәрмеңке алаңы және ауылдағы жалғыз шіркеу болған. Базар алаңы бастапқыда қазіргідей үлкен болмаған, бірақ 15 ғасырдың басында болған өрттен кейін кеңейтілді, содан кейін тұрақты ғимараттармен қоршалып, қазіргі қоғамдық алаң – Stortorget («Үлкен Алаң») айналды, ол әлі күнге дейін қор биржасы мен собордың оңтүстігінде орналасқан. Стокгольмнің тез кеңейгені белгілі болса да, кеңею оңтүстік үлгілеріне (мысалы, Любек сияқты) сәйкес жоспарланған-жоспарланбағаны және тарихи дереккөздерде дәстүрлі түрде көрсетілгендей, Бергер Ярл (1210–1266) мен Магнус Ладулас (1240–1290) тікелей басқарған-басқармағаны әлі де қызу талқылауда. Дегенмен, ортағасырлық жолдар үлкен алаңнан төрт бағытта да шықты: Köpmangatan («Саудагер Көшесі») шығысқа қарай екінші алаңға дейін созылды, ал Svartmangatan («Қара Адам Көшесі», Blackfriars монастырының атымен аталған) және Skomakargatan («Шоумейкер Көшесі») оңтүстікке қарай қаланың қаржы орталығына жеткізді. Бұл базар қазіргі Järntorget («Темір Алаң») орналасқан жерде, сол кезде аралдың оңтүстік бұрышында ашық кеңістікпен бөлінген екі қону сатысынан аспады. Бұл базардың екі жағында қазіргі алаңнан әлдеқайда үлкен, шығыс жағында Коггаброн (ортағасырлық сауда кемелерінің түрімен аталған), ал батыс жағында Корнхамн («Бидай Порты») болды, ол Mälaren көлінен кемелерді қабылдады, қазіргі Kornhamnstorg алаңының жанында орналасқан. Trångsund («Тарық Бұғаз»), сол кезде қазіргідей кең емес, собордан солтүстікке қарай созылды. Қала қақпалары ортағасырлық бекіністердің ең әлсіз жері болғандықтан, қақпалардың саны аз болғаны жақсы еді. Ортағасырлық Стокгольмде қабырғаны үш немесе төрт тар қақпа ашты: шығыс қабырға арқылы бір қақпа Köpmangatan-ды жағалауға дейін өткізді, ал қалғандары, барлығы Västerlånggatan-ға шығарды, бүгінгі Storkyrkobrinken («Ұлы Шіркеудің Еңісі»), Kåkbrinken («Шалап Көшесінің Еңісі») және Tyska Brinken («Неміс Еңісі») орналасқан. Патша сарайының айналасында Санден («Құм») деп аталатын ашық аймақ болды, ол қорғаныс мақсатымен бос ұсталып, қазіргі Slottsbacken («Сарайдың Еңісі»), сарайдың оңтүстігінде және Högvaktsterrassen («Басты Күзет Террасасы»), оның батысында орналасқан. Қала ішіндегі артериялық жолдардың ені ат сүйрейтін көліктердің өтуіне мүмкіндік беру үшін сегіз елу (ал, мысалы, бес метр) болуы керек еді, ал көшелердің қиылысының еніне ешқандай шектеу қойылмады. Қала 14 ғасырда тығырыққа тірелуімен, қала қабырғасының сыртындағы жағалауларда жаңа ғимараттар салынды, ал жағалаудағы көпірлер арасындағы жер толыстары бара-бара сарайлар мен қоймаларға орын берді, олар қазіргі ескі қалаға тән тар аллеялармен бөлінген ұзын блоктарды құрады. Ескі қала орталығындағы үлкен блоктар кішірек блоктарға бөлінді, нәтижесінде Trädgårdsgatan («Бақша Көшесі») және Kindstugatan («Құлақ Көшесіндегі Қорап», тарихи, бұрмаланған) сияқты бірнеше тар көшелер пайда болды. Ортағасырлық көшелер қазіргі көшелерден шамамен үш метр төмен орналасқан. Археологиялық қазбалар ең көне көшелердің ағашпен жабылғанын көрсетті, ең көнесі – 1250–1300 жылдар шамасында Västerlånggatan-ның солтүстік жағынан табылған ағаш тас төсемдердің үш қабаты. 14 ғасырдың соңғы кезеңінде көшелер таспен қаптала бастады, ал олардың үстіндегі археологиялық шөгінділер кішкентай таптар бар кішкентай лас қабаттардан құралғандықтан, көшелерді тазалау осы дәуірде жақсарған көрінеді. Көбінесе қалдықтар мен қоқыстар тек осы мақсатта пайдаланылатын тесіктер арқылы көшелерге төгілетін. Кейбір ортағасырлық жер асты ағаш құбырлары мен көмбелі жер асты камералары табылғанмен, Стокгольмде, мысалы, Висби мен Бергендегідей күрделі кәріз жүйесінің көптеген іздері қалмады, сондықтан еңбекшілерге көшелерді тазалау жұмысын атқару жеткілікті болды. Көптеген хабарламалар суға қоқыс тастау әдетін тоқтатуға және қала қабырғаларында сақталатын жануарлардың санын шектеуге арналды, ал орта ғасырдың соңына дейін ғидроттарды аптасына екі рет тазалауға және көршілер мен жолдардың жанындағы сарқырамаларды тыйым салуға бұйрық берілді. Латриналар flugmöten («шыбықтар жиыны») деп аталатын орталық жерлерде жиналды, онда 19 ғасырдың басына дейін шыбықтардың саны көкке көтерілді. 1626 жылғы Stadsholmen картасы қазіргі Tyska Brinken және Stora Nygatan көшелерінің оңтүстік бөліктеріне сәйкес келетін екі көшенің жобасын ұсынады. Бірақ қысқа мерзім ішінде жобаның солтүстік бөлігі ешқандай маңызды ортағасырлық фасадына бағытталатыны анық болды, сондықтан көшені аралдың солтүстік жағалауына дейін ұзарту қажет деп шешілді, бұл жобаны жүзеге асыруға ондаған жылдар қажет болды. Stora Nygatan және Lilla Nygatan («Үлкен/Кішкентай Жаңа Көше») – осы екінші регламенттің нәтижесінде пайда болған екі көше, олардың құрылысы ұзаққа созылды және король Карл X-тің 1660 жылғы қоштасу рәсіміне дейін аяқталмады. Бұл амбициялық жоба жақын арада жаңа бейнеге ие болды. Stora Nygatan-ның солтүстік бөлігі Myntgatan көшесі арқылы жаңа құрылған Mynttorget алаңымен байланыстырылды, ал Storkyrkobrinken еңісі кеңейтілді. Аралдың шығыс жағында ескі ортағасырлық қабырға біртіндеп бұзылып, ғасыр соңына дейін Skeppsbroraden («Skeppsbron қатары») деп аталатын жеке сарайлар қатарымен ауыстырылды. Бұл екі жобаның жоспарланғанын және король Густав II Адольфтың бастамасымен іске асырылғанын дәлелдеуге жеткілікті мәліметтер жоқ, бірақ ол олардың іске асырылуында маңызды рөл атқарғаны сөзсіз. Бұл жобалар Riddarholmen үшін де ұқсас амбициялармен бірге жүрді, онда бірнеше жаңа сарайлар салынды, сондай-ақ қаланың айналасындағы төбелерде де, онда канцлер Аксель Оксенстьерна ортағасырлық шалапты барроко стиліндегі қаламен ауыстырды.