Кіріспе

Скалярлық физикалық шамалар жүйе күйін көрсетеді

Термодинамикалық потенциал (немесе, дәлірек айтқанда, термодинамикалық потенциалдық энергия) – жүйенің термодинамикалық күйін бейнелеу үшін қолданылатын скалярлық шама. Механикада потенциалдық энергия жұмыс істеу қабілеті ретінде анықталғандай, әртүрлі потенциалдар да әртүрлі мағынаға ие. Термодинамикалық потенциалдар ұғымын 1886 жылы Пьер Духем енгізді. Джозиа Уиллард Гиббс өз еңбектерінде негізгі функциялар терминін қолданды. Физикалық түсіндірілуі бар негізгі термодинамикалық потенциалдың бірі – ішкі энергия U. Бұл консервативті күштердің берілген жүйесінің конфигурация энергиясы (сондықтан ол потенциал деп аталады) және тек белгілі анықтамаларға (немесе деректерге) қатысты мағынаға ие. Барлық басқа термодинамикалық энергия потенциалдарының өрнектері Лежандр түрлендірулері арқылы U өрнегінен туындайды. Басқаша айтқанда, әрбір термодинамикалық потенциал басқа термодинамикалық потенциалдармен эквивалентті; әрбір потенциал – басқаларының әртүрлі түрі. Термодинамикада термодинамикалық потенциалдарға емес, жалпы энергияға үлес қосатын гравитация сияқты сыртқы күштер ескеріледі. Мысалы, Эверест тауының үстінде орналасқан бу машинасының жұмыс сұйықтығы, Мариана шұңқырының түбіндегіге қарағанда, гравитация салдарынан жоғары жалпы энергияға ие, бірақ бірдей термодинамикалық потенциалға ие. Өйткені, гравитациялық потенциалдық энергия ішкі энергия сияқты термодинамикалық потенциалдарға емес, жалпы энергияға жатады.

Мемлекет теңдеулері

Жоғарыда келтірілген теңдеулерді термодинамикалық параметрлердің кейбір дифференциалдық анықтамаларын шығару үшін пайдалануға болады. Егер Φ символын термодинамикалық потенциалдардың кез келгеніне тең деп белгілесек, онда жоғарыдағы теңдеулер мынадай формада болады:

мұнда xi және yi – конъюгат жұптар, ал yi – потенциал Φ-ның табиғи айнымалылары. Тізбектік ережеден келесісі шығады:

мұнда {yi ≠ j} – yj-ден басқа, тұрақты ретінде сақталатын Φ-ның барлық табиғи айнымалыларының жиынтығы. Бұл, потенциалдардың олардың табиғи айнымалыларына қатысты туындылары арқылы әр түрлі термодинамикалық параметрлерді өрнектеуге мүмкіндік береді. Бұл теңдеулер термодинамикалық күйдің параметрлерін анықтайтындықтан, күй теңдеулері деп аталады. Егер бізді U (ішкі энергия), F (Хелмгольц энергиясы), H (энталпия) және G (Гиббс энергиясы) потенциалдарымен шектейтін болсақ, онда бізде келесі күй теңдеулері болады (тұрақты ретінде сақталатын табиғи айнымалыларды көрсететін төменгі индекстер):

мұнда соңғы теңдеуде φ – термодинамикалық потенциалдардың кез келгені (U, F, H немесе G), ал – Ni-ді қоспағанда, сол потенциал үшін табиғи айнымалылардың жиынтығы. Егер барлық термодинамикалық потенциалдарды қолдансақ, онда бізде одан да көп күй теңдеулері болады, мысалы:

және т.с.с. Егер термодинамикалық кеңістік D өлшемді болса, онда әр потенциал үшін D теңдеу болады, нәтижесінде барлығы D·2^D күй теңдеулері пайда болады, себебі 2^D термодинамикалық потенциал бар. Егер белгілі бір потенциал үшін D күй теңдеуі белгілі болса, онда сол потенциалдың негізгі теңдеуін (яғни термодинамикалық потенциалдың толық дифференциалын) анықтауға болады. Бұл жүйе туралы барлық термодинамикалық ақпарат белгілі дегенді білдіреді, өйткені кез келген басқа потенциалдың негізгі теңдеулерін Лежандр түрлендірулері арқылы табуға болады, ал әр потенциалдың тиісті күй теңдеулерін потенциалдың ішінара туындылары ретінде табуға болады.