Кіріспе

Шрирангапатна – Үндістанның Карнатака штатындағы Мандия ауданының жеті талугінің бірі және оның орталығы. Қаланың аты 984 жыл шамасында салынған Рангантасвами храмынан шыққан. Кейін, британдық билік кезінде қала Серингапатнам деп атала бастады. Мандия қаласының жанында орналасқан Шрирангапатна діни, мәдени және тарихи маңызы бар. Шрирангапатна арал қаласындағы ескерткіштер ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне енгізу үшін ұсынылған, қазіргі таңда ЮНЕСКО-ның алдын ала тізімінде қаралып жатыр.

Тарих

Шрирангапатна ежелден бері қалалық орталық және қасиетті саяхаттар орыны болып келген. Виджаянагар империясы тұсында ол маңызды вице-корольдіктің орталығына айналды, одан Майсур және Талакад сияқты империяның көптеген жақын мандатты мемлекеттері бақыланды. Виджаянагар империясының әлсірегенін сезген Майсур билеушілері тәуелсіздікке ұмтылыс жасады, ал Шрирангапатна олардың алғашқы мақсаты болды. 1610 жылы Раджа Водеяр I Шрирангапатнаның сол кездегі вице-королі Рангарайды жеңіп, сол жылы қалада Наваратри мерекесін тойлады. Көп ұзамай, Майсур патшалығына билік етуді және оның құқығын көрсету үшін екі нәрсе маңызды екені анықталды: Майсурдың қасиетті қорғаушысы Чхамундешвариге арналған 10 күндік Наваратри мерекесін сәтті өткізу және Майсур астанасына ең жақын орналасқан Срирангапатна бекінісін бақылау. Шрирангапатна 1610 жылдан бастап 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғанға дейін Майсур патшалығының құрамында болды; астанаға ең жақын бекініс болғандықтан, ол жаулап алу қаупі туғанда патшалықтың соңғы бекінісі және қорғанысы болды.

Хайдер мен Типу

Шрирангапатна Хайдер Әли мен Типу Сұлтан тұсында Майсурдың астанасы болды. Типу, Удайяр Махаражасына деген құрмет көрсету сылтауын толығымен жойғанда, ол іс жүзінде оның тұтқыны болған еді, және өзінің патшалығымен "Худадад мемлекетін" жариялады. Бірақ сол кездегі Удайяр әулетінен Чамража Удайяр IX ресми түрде Майсурдың патшасы болып қала берді. Типу Сұлтанның британдықтарға, кодаваларға және Малабар раджаларына қарсы соғыстары барысында, ол жаулап алынған аймақтардағы Найр, кодава және Мангалор католиктерінің тұтас қауымдарын жинап, Срирангапатнаға депортациялады. Олар 1799 жылы британдықтар Типуді жеңгеннен кейін ғана тұтқындықтан босатылды, сол уақытқа дейін құлдықта ұсталды.

Серенгапатам келісім-шарты, 1792

Серингапатам келісімшарты (Срирангапатна деп те аталады) 1792 жылдың 18 наурызында қол қойылып, үшінші ағылшын-майсур соғысын аяқтады. Келісімге Британдық Шығыс Үндістан компаниясының атынан Лорд Корнуоллис, Хайдарабад низамының және Маратха империясының өкілдері, сондай-ақ Майсур билеушісі Типу Сұлтан қол қойды.

Серенгапатам шайқасы, 1799 жыл

Шрирангапатна 1799 жылы Майсур билеушісі Типу Сұлтан мен Хайдарабад низамы және Шығыс Үндістан компаниясының біріккен 50 000 әскері арасындағы Төртінші англо-Майсур соғысының соңғы және шешуші шайқасының орын алған жері болды. Шайқастың қаһарлы сәтінде Типу Сұлтан Серингапатам бекінісінде өз сенімді адамдарының бірі сатқандықтан қаза тапты. Ол құлаған жерде бүгінде ескерткіш орнатылған. Жеңімпаз армияның біріккен күштері Серингапатамды тонап, Типу Сұлтанның сарайын қиратса да, шайқас болған жердің көп бөлігі, оның ішінде қамалдар, Су қақпасы, британдық тұтқындар ұсталған аудан және қираған сарайдың орны әлі де сақталған. Алтын мен ақшадан басқа, Типу Сұлтанның бай киімдері, аяқ киімдері, қылышы және қарулары сияқты көптеген құнды заттар мен өнер туындылары Англияға жіберілді. Олардың көпшілігі Британ Корольдік Жинағында және Виктория мен Альберт мұражайында сақтауда, соңғысында британдық сарбаздың үстіндегі жолбарыс автоматы – Типу Сұлтанның Жолбарысы бар. Типу Сұлтанның қылышы Карнатакалық алкоголь өндіруші Виджай Маллия аукционынан сатып алынған. Британ композиторы Харриет Уэйнрайт шайқас туралы хорға арналған "Серингапатам" атты шығарма жазды.

Орналасқан жері

Шрирангапатна Майсур қаласынан шалғайда орналасқан болса да, Мадья ауданында жатыр. Қаланың барлық аумағы Кавери өзенімен қоршалған, өзен аралды құрайды, ал сол аралдың солтүстік жартысы тікелей суретте көрсетілген. Басты өзен аралдың шығыс жағынан ағып өтсе, осы өзеннің Пашима Ваахини бөлігі батыс жағынан ағып жатыр. Қалаға Бенгалуру мен Майсурдан пойызбен оңай баруға болады, сонымен қатар автомобиль жолдары арқылы да жақсы байланыс бар, себебі ол Бангалор-Майсур 275 ұлттық тас жолының жанында орналасқан. Тас жол осы қаладан өтеді және ескерткіштерге зиян келтірмеу үшін ерекше күтім жасалды.

Демография

2011 жылғы Үндістан халық санағы мәліметтері бойынша, Шрирангапатнаның халқы 155 130 адамды құрады. Еркектер жалпы халықтың 50,06%-ын, ал әйелдер 49,93%-ын құрайды. Халықтың 9,80%-ы 6 жасқа дейінгі балалар.

География

Шрирангапатна теңіз деңгейінен орташа есеппен 2 метр биіктікте орналасқан.

Қызықты орындар

Қала Шри-Ранганаттасвамиге арналған өте көне ғибадатханасымен танымал. Бұл ғибадатхана – Вишну құдайының бір түріне арналған. Шри-Ранганаттасвами ғибадатханасының алдында Кальяни Сиддхи Винаяк ғибадатханасы орналасқан. Шрирангапатнадағы басқа ғибадатханалар: Лакшминарасимха Свами ғибадатханасы, Джоти Махасвара ғибадатханасы, Бидхотта Ганеша ғибадатханасы, Пандуранга Свами ғибадатханасы, Сатьянараяна Свами ғибадатханасы, Анжуная Свами ғибадатханасы, Айяпа ғибадатханасы, Гангадхарешвара Свами ғибадатханасы, Раганатта Нагара Ганеша ғибадатханасы, Лакшми ғибадатханасы, сондай-ақ Ескі пошта кеңсесі жолындағы Шри Рагавендра Свами Мутты және Шрирангапатна төңірегіндегі бекіністегі 8 Ганеш және Анаяджун ғибадатханалары бар. Каригхатта (Қара төбе) және оның Шриниваса құдайына арналған ғибадатханасы қаладан бірнеше шақырым қашықтықта. Бұл құдай Каригири васа деп аталады, яғни "қара төбеде мекендейтін". Әйгілі Нимишамбха ғибадатханасы қаладан шамамен 2 км қашықтықта орналасқан. Шрирангапатнада Типу Сұлтанның жазғы сарайы мен оның кесенесі де бар.

Шри Ранганатасвами ғибадатханасы

Рангантасвами ғибадатханасы – көбінесе "Шри Рангантасвами" деп аталады – Ранганатхаға, Вишнудың бір көрінісіне арналған. Бұл Кавери өзені бойындағы Ранганатхаға табынушылардың бес маңызды қасиетті саяхат орындарының бірі. Оңтүстік Үндістанда бұл бес қасиетті орын Панчаранга Кшетрам деп біріктіріледі. Шрирангапатна өзеннің бастауынан алғашқы ғибадатхана болғандықтан, құдайы Ади Ранга (яғни "алғашқы Ранга") деп белгілі, ал ғибадатхананың атымен аталған Шрирангапатна қаласы Кавери өзеніндегі аралда орналасқан.

Дария Дәулет Бағ

Дарья Даулат сарайы (Жазғы сарай) Дарья Даулат Баг деп аталатын әдемі бақтардың арасында орналасқан. Бұл сарайды 1784 жылы Типу Сұлтан салған. Сарай индо-сарацен стилінде салынған және негізінен терек ағашынан жасалған. Сарай тіктөртбұрышты жоспармен, көтеріңкі платформада орналасқан. Шрирангапатнадағы тағы бір қызықты орындарға Джама Масжид (мешіт) және Дарья Даулат бақтары жатады. Мешітте тастан қашалған арабша жазуларда құдіретті Алланың 99 есімі жазылған, ал парсыша жазуда мешіт 1782 жылы Типу Сұлтанмен салынғаны айтылған.

Типу Сұлтан Гумбаз

Гумбаз – ең ұқыпты безендірілген кесене. Оның ішінде Типу Сұлтан, оның әкесі Хайдер Әли және анасы Фатима Бегумның мәйіттері, сондай-ақ әсем күтіммен жасалған бақтар орналасқан. Гумбаздың төңірегінде оның туыстарының көптеген қабірлері бар, кейбір қабірлерде кім жерленгенін көрсететін шағын белгілер орнатылған. Гумбаздың сыртқы бағаналары амфиболиттен жасалған, ол өте қараңғы тас және қайғылы бір сәнділік сезімін береді. Қолмен жасалған есік жақтаулары терең лакпен жабылып, тек табиғи жарықпен жарықтандырылған ішкі қабірге апарады. Барлық келушілерге кіруге рұқсат етіледі, тіпті есік күзетшілері де оларды шақырып, құшақ жаяды.

Уэлсли көпірі

Уэлсли көпірі 1804 жылы Майсур патшалығының Диваны Пурнаяхтың тапсырысымен Кавери өзенінде салынды. Көпір сол кездегі генерал-губернатор, Уэлсли маркизінің құрметіне аталған. Көпір тас тіреулерден, тас консольдерден тұрғызылған және тас арқалықтармен оралып тұр. Көпір өте мықты және көп жылдар бойындағы қарсылықты қамтамасыз етті.

Қариғаттаның көрінісі

Каригхаттаның көрініс нүктесі 3000 фут биіктіктен Майсур және Шрирангапатна қалаларының әдемі панорамасын ұсынады. Каригхатта – Шрирангапатна қаласынан бірнеше шақырым жерде орналасқан төбе. Каригхатта атауы каннада тілінде "Қара төбе" деген мағынаны білдіреді. Төбеде құрғақ бұталы ормандар өседі, ал ғибадатхананың төңірегінде тамаринд және қарақұмық ағаштары көптеп кездеседі. Кавери өзенінің саласы – Локапавани өзені төбенің жанынан ағып өтеді. Ғибадатхананың үлкен ағаш есіктерінен кіре беріс кең алаңға ашылады, ол қара тастан жасалған Вайкунта Шринивасаның басты киелі орны, екі жағында жұбайы жоқ Йога Шриниваса және Бхога Шриниваса мүсіндері орналасқан. Төбеге 450 сатылы тас баспалдақпен көтерілуге болады. Көлік құралдары үшін иісті асфальтталған жол қолданылады. Тас баспалдақтар ғибадатхана тұрған тегіс төбе басына жетеді. Бұл төбеден Шрирангапатна мен Майсурдың тамаша панорамалық көрінісі ашылады. Төбеден төңіректегі әдемі ландшафтты және Кавери мен Локапавани өзендерінің қосылған жерін көруге болады.

Нимишамба ғибадатханасы

Әйгілі Нимишамба (Парвати, Шива құдайының әйелі) ғибадатханасы Локапавани өзенінің жағасында орналасқан. Бұл ғибадатхана да Қариғатта төбесінен жақсы көрінеді. Парвати өзінің құлшынып табынушыларының барлық мәселелерін мен қиындықтарын бір сәт ішінде (санскритте "нимиша") шешеді деген сенім бар, содан да осылай аталады.

Гаррисон қорымы, Шрирангапатна

Гарнизондық зират Каувери өзенінің жағасындағы Шрирангапатна қаласында, Бангалор-Майсур тас жолынан шамамен 300 метр қашықтықта орналасқан. Мұнда 1799 жылы Типу Сұлтанға жасалған соңғы шабуылда қаза тапқан еуропалық офицерлер мен олардың отбасы мүшелерінің 307 қабірі бар. Осы қабірлердің арасында швейцариялық де Мёрон полкінің 80 офицерінің қабірлері бар, ал қалғандары олардың отбасы мүшелеріне тиесілі.

Скоттың үйі, Серінгапатам

Скотс Бунгалоу Серингапатам қаласында Каувери өзенінің жағасында, Серингапатам қақпасының Майсур қақпасынан шамамен жарты мильдей қашықтықта орналасқан. Бұл бунгало 1799 жылы Серингапатамды қоршауға қатысқан Мадрас армиясының офицері полковник Скотттың тұрғын үйі болған. Скотс Бунгалоу полковник Скоттқа байланысты аңыз бен трагедиямен байланысты. Уолтер Йелдхемнің 1875 жылы жарық көрген "Талқыланған Бунгало" атты өлеңінде Скотс Бунгалосының тарихы баяндалған.

Лорд Харрис үйі

Гаррисон зираты мен Скотттың бунгалосы арасында өзен жағасындағы Лорд Харрис үйіне жол салады. Бұл үй Лорд Харрис үйі, не Доктордың бунгалосы, не Пуранианың бунгалосы деп аталады. 1799 жылы Серингапатам қамалғаннан кейін, бұл үй қысқа мерзімге генерал Харристің резиденциясы болды, содан кейін Серингапатамдағы қолбасшының штаб-пәтеріне айналды. 1809 жылы полковник Белл бастаған Мадрас армиясының офицерлері Мадрас губернаторы Сэр Джордж Барлоуға қарсы осы үйде бүлік көтерді. Пурнаях 1811 жылы қызметтен шыққаннан кейін осы үйде тұрды және 1812 жылдың 28 наурызында осы жерде қайтыс болды. Қабырғадағы тақташа Лорд Харрис пен Пуранианың үймен байланысын көрсетеді.

Шрирангапатна бекінісі

Қала аралдың батысында орналасқан және екі қабатты қабырғалармен қоршалған. Британдықтар қабырғаны бұзып, Типу Сұлтанның әскерлерін шаңқайтқан жер обелискпен белгіленген. Сондай-ақ, Типу Сұлтан британдық әскерлер тарапынан қаза болған орын да көрсетілген. Бұған қоса, Майсур билеушілері британдық әскерлерді түрмеге қамаған жер асты зинданы да бар.

Полковник Бейлидің тұмсығы

Полковник Бейлидің түрмесі – Типу Сұлтан британдық офицерлерді түрмеге қамаған орын. Ол Типу Сұлтанның қаза болған жеріне жақын және төрт жағынан бау-бақшалармен қоршалған. Бейли сол жерде қайтыс болған жалғыз британдық офицер, ол қатал жағдайға шыдамады, сондықтан кейін оның атымен аталды. Тағы бір дерек бойынша, 1780 жылғы Полилур шайқасында британдық әскердің қолбасшысы полковник Бейли Бірінші Майсур соғысында әскері жеңілгеннен кейін осы жерде тұтқындалған.

Обелиск ескерткіші

Шрирангапатнадағы обелиск – Шрирангапатна қоршауында қаза тапқан ағылшын әскерлерінің құрметіне сол кездегі Майсур үкіметі орнатқан ескерткіш. Бұл мемориал 1907 жылы Кришнараджа Вадьяр IV билік кезінде Типудің 1799 жылғы жеңілісін тойлау мақсатымен салынған. Тақтадағы жазуда: "Бұл ескерткіш 1907 жылы Майсур үкіметі генерал-лейтенант Г. Харрис (Джордж Харрис, 1-ші Харрис бароны) басқаратын британдық күштердің Серингапатамды қоршауы мен 1799 жылғы 4 мамырда шабуылмен басып алуының құрметіне орнатылды. Сондай-ақ, осы операция кезінде ерлікпен қаза тапқан офицерлердің есімдері де жазылған."

Ранганатхиттту құстар қорығы

Қалаға жақын жерде Ранганатитту құс қорығы орналасқан, онда боялған тұғыр, ашық мүңкілді тұғыр, қара басты ибис, өзен шағаласы, үлкен тасқұс және үнділік шағала сияқты бірнеше құс түрі көбейеді.

Әдебиетте

Бернард Корнуэллдің "Шарптың жолбарысы" Серенгапатам шайқасының көркемделіп баяндалған оқиғасы. Ол Ричард Шарптың ойдан шығарылған кейіпкерінің ерліктеріне және кейін Веллингтон герцогы болған тарихи Артур Уэлслиге арналған. Уилки Коллинздің "Ай тасы" романында Срирангапатна шайқасы кезінде орын алатын "Серенгапатам штурмы (1799)" атты пролог бар, онда британдық офицер романның негізгі құпиясы болатын қасиетті индуист алмасын ұрлайды. Джон Форстер "Чарльз Диккенстің өмірі" еңбегінде Ч. Диккенстің балалық шағындағы ойын алаңында "үлкен үйінді ("шаңқұрт") түріндегі Серенгапатамның түрмесінен жеңімпаз британдықтар ("қона жанындағы бала және оның екі туысы") оны құтқарған" деп жазады. 1969 жылы жарық көрген Everyman басылымының 10-бетіне қараңыз. Алғаш рет басылған: Лондон; Чапман және Холл, 1872–1874, 3 томдық жинақ.