Кіріспе

Тонаванда (ресми атауы Тонаванда қаласы) – АҚШ, Нью-Йорк штатының Эри округінде орналасқан қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 15 129 адамды құрайды. Қала Эри округінің солтүстік жиегінде, Эри каналы (Тонаванда өзені) арқылы Солтүстік Тонавандадан оңтүстікке қарай, Гранд аралынан шығысқа қарай және Буффалодан солтүстікке қарай жатыр. Бұл қала Буффало – Ниагара шарлауы қалалық аймағының бір бөлігі.

Қаз аралы

XIX ғасырдың ортасынан XX ғасырдың басына дейін Тонаванданың бір бөлігі Қаз аралы деп аталды. Қаз аралы – Ниагара өзенінде Эри каналының қазуынан пайда болған, адам жасаған арал. Қаз аралы – үшбұрышты жер, бір жағы Ниагара өзенімен, екінші жағы Тонаванда өзенімен, ал үшінші жағы Эри каналымен шектеседі. Ол кезде ол бүкіл әлемдегі теңізшілер арасында Эри каналының соңғы нүктесі және Қаз аралының қыздарымен әйгілі болды. Тонаванданың Қаз аралы аймағында арзан пансионаттар, қонақ үйлер, барлар мен жаман даңқты үйлер көп болды. Каналшылар көбінесе Қаз аралында қыстап жатты. Қаз аралы Тонаванданың жаман бөлігі ретінде танымал болды, мас болу, төбелес және ұятсыз көріністер жиі кездесетін. Қаз аралының жаңаруы Тонавандадағы ағаш порты бизнесінің төмендеуімен және аралда картон фабрикасының салынуымен басталды. Кейін каналға мотор орнатылып, қаптар мен көптеген каналшылар жұмыстан босатылды. 1918 жылы Тонавандадан Буффалоға дейінгі каналдың бөлігі пайдасыз деп танылды. Бұл каналдың бөлігі толтырылып, Қаз аралы енді арал болмады. 1920 және 1930 жылдары Тонаванданың Қаз аралындағы мекемелер қоғамдық қысымға ұшырап жабылды, ал жердің көп бөлігі картон фабрикасына берілді. 1970 жылдары картон фабрикасы жабылып, көптеген қалған Қаз аралы құрылыстарымен бірге бұзылды. Қаз аралы көшелерінің атаулары – Тонаванда, Бірінші, Клей және Каштан жоғалып кетті. Мыңжылдық басында Ниагара өзенінің жағасында жаңа тұрғын үйлер салынды, бұл аймақтың жаңаруын аяқтады.

Спайлдлеу талшығы

Spaulding Fibre былғары тақта (тері қалдықтары мен ағаш целлюлозасынан жасалған), трансформациялық тақта, вулканизацияланған талшық, бакелит (Spauldite сауда таңбасымен) және Filawound (шыны талшық) түтіктерін өндіруші болды. 1911 жылдан 1992 жылға дейін Тонаванда жұмыс істеген компания қаладағы ең ірі жұмыс берушіге айналды. Компания 1873 жылы Джонас Сполдинг пен оның бауыры Уолдоның Массачусетс штатындағы Таунсенд-Харбордағы былғары тақта фабрикасымен құрылған. Олар «Сполдинг ағайындылары» компаниясы ретінде жұмыс істеді. Джонас Сполдингтің үш ұлы болды: Леон С., Хантли Н. және Ролланд Х. Өндіріс кеңейгенімен, Джонас Милтон және Солтүстік Рочестерде (Нью-Гэмпшир) былғары тақта фабрикаларын ашты, бұл оның ұлдарына бизнеске қосылуға мүмкіндік берді. Нью-Гэмпширдегі фабрикалар J. Spaulding and Sons деген атпен жұмыс істеді. 1900 жылы Джонас Сполдинг қайтыс болғаннан кейін, оның ұлдары (осы кезде Нью-Гэмпширде тұрып, корпоративтік кеңсесі Рочестерде болған) осы фабрикаларды табысты басқарды. 1902 жылы олар Таунсенд-Харбордағы фабриканы J. Spaulding and Sons туымен біріктірді. Табысқа жеткен соң, үш Сполдинг бауыры 1911 жылы Нью-Йорк штатының Тонаванда қаласында вулканизацияланған талшық өндірісін қосты. 1913 жылы Милтон қаласында төртінші былғары тақта фабрикасын (осы қауымдастықта екіншісі) ашты. Тонаванда қаласының мэрі Чарльз Цукмайер Сполдинг бауырынан Тонаванда бизнес ашуын сұрады. Жаңа зауыттың іргетасын салу рәсімі 1911 жылдың 17 шілдесінде өтті, бұл J. Spaulding and Sons компаниясының 600 000 долларлық инвестициясы болды. 1912 жылдың 1 сәуірінде 40 қызметкермен жұмыс басталды. Ол кезде зауыттың тәуліктік қуаты бес тонна талшықты табақ және бір тонна талшықты құбырды құрады. 1924 жылы ұлдары компанияның атын Spaulding Fibre Company деп өзгертті. 1930 жылдары олар Тонаванда зауытында екінші өнімді қосты: Spauldite, бакелитпен бәсекелесу үшін жасалған «ме-ту» фенол-формальдегид шайыры. Spaulding Composites компаниясына тиесілі тауар белгісін басқа табиғи немесе синтетикалық шайырлардан жасалған ламинаттарға да қолдануға болады. 1955 жылдың қараша айында үш бауырдың соңғысы Хантли Сполдинг қайтыс болғаннан кейін, Spaulding Fibre Company Хантли мен оның жалғыз қарындасы Марион С. Поттер бұрын құрған қайырымдылық трастының бөлігіне айналды. Бұл траст соңғы туыс қайтыс болғаннан кейін 15 жыл ішінде қалған мүлікті бөлу үшін құрылған. Марион С. Поттер 1957 жылдың 27 қыркүйегінде қайтыс болды. Тонавандадағы компания жергілікті жұмысшы табынан шеберлер, инспекторлар және жұмысшылардың еңбегімен өркендеді. Сондай-ақ, жұмыс іздеп келген жаңа тұрғындарды тартты. Олардың бірі – Ричард Спенсер, ол Пенсильвания штатының Брэдфорд қаласындағы мұнай кен орындарын тастап, екі онжылдыққа бас инспектор болып жұмыс істеді. Ол компания үшін бірнеше еңбек ереуілі мен экономикалық қиындықтарды басқарып өтті. 1956 жылы Тонаванда зауыты қағаз фабрикасын және вулканизацияланған талшық өндірісінің қуатын екі есеге артқан кеңейтуді аяқтады. Сонымен қатар, Хантли Сполдинг қайтыс болғаннан кейін корпоративтік кеңселер Рочестерден (Нью-Гэмпшир) Уилер көшесіне көшірілді. 1960 жылдары Тонаванда зауыты үшінші өнім түрін қосты: Filawound (шыны талшық) түтіктерін. 1961 жылы Уилер-стрит зауытының 50 жылдығына арналған арнайы 22 беттік бөлім Тонаванда жаңалықтарында жарияланды. Бұл зауытта 1500 адам жұмыс істеді және жылдық жалақы қоры 9 миллион долларды құрады. Компания сол жылы қала салығы ретінде 153 818 доллар төледі және Тонаванданың ең ірі салық төлеушісі болды. Зауыт өзінің ең жоғары деңгейіне жақындады, бірақ одан әрі кеңейтулер күтілуде. 1966 жылы қайырымдылық трасты Spaulding Fibre Company компаниясын Monogram Industries компаниясына сатты. Тонаванда зауыты өндірістік қайта құру және өнім мен өндіріс өзгерістерінің кезеңінде баяу құлдырауға ұшырады. 1984 жылы Monogram Industries Spaulding Fibre Company компаниясын Nortek компаниясына сатты. 1988 жылы Nortek компаниясы компанияның атын Spaulding Composites деп өзгертті. Spaulding Composites компаниясы 1992 жылдың 24 тамызында Тонаванда зауытын жапты. Зауыт жабылған кезде жұмыс орындары 300-ге дейін азайды. Тонаванда зауытының жабылуынан кейін Spaulding Composites екі рет банкротқа ұшырады. Зауыт аумағының көлемі болды. Ол тозуға ұшырады және өндірістік процестердің қалдықтарына байланысты экологиялық ережелерге сәйкес қоңыр дала ретінде жіктеліп, сақталды. 2006 жылы Эри округінің даму агенттігі ескірген нысандарды бұзу туралы келісімшарт жасады. Бұл оқиға 76 метрлік (250 фут) биіктіктегі түтін шығаратын құрылымды құлатумен аяқталды. (Осы оқиға YouTube-тағы бірнеше бейнежазбаларда көрсетілген). Аумақты тазалау жұмысы 2010 жылдың тамыз айында аяқталды деп жарияланды.

География

Тонаванда (43.01119, 78.877399) координаталарында орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы – , оның ішінде құрлықтың ауданы – және судың ауданы – немесе 7,34% құрайды.

Көршіліктер мен жерлер

Гастаун – Эри каналымен шектесетін Тонаванданың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан аудан. Атауы тарихи Лонгс-Хомстед орналасқан Лонгс-Пойнтта салынған Газ Лайт компаниясынан шыққан. "The Hill" (сонымен қатар "Riverview" деп те аталады) – Тонаванда орта мектебінің төңірегіндегі аймақ, қаланың басқа бөліктерімен салыстырғанда сәл биік орналасқандығы үшін осылай аталған. Бұл аймақ Clay Hill деп те белгілі, себебі ол төбені құрайтын сазды жинаған мұздық моренадан пайда болған. Орта мектеп маңында танымал сазды теннис корттары орналасқан. Миллстрим – қаланың шығыс жағындағы аудан. Аты осы ауданнан ағып өткен, бірақ қазір көбінесе жер астына жіберілген өзеннен шыққан. Айвс – Тонаванданың ортасындағы жергілікті скейтпарк, мұз үстіндегі хоккей алаңы, футбол алаңы және теннис корты. Бұрын кішкентай көк балалар бассейні болған, кейіннен ол скейтпарк және басқа да нысандарға айналды. Делаванда – Кантон көшесінің солтүстігінде және Делавэр көшесінің шығысында орналасқан ескі тұрғын үйлер ауданы. Тонаванда қаласының көптеген тұрғындары оны "C.O.T." деп атайды, бұл "Тонаванда қаласы" дегенді білдіреді, "Тонаванда қалашығы" емес.

Негізгі автомобиль жолдары

Нью-Йорк штатының 265-ші жолы (Main St., Seymour St., River Rd.) – Тонаванда қала шекарасынан (оңтүстік) солтүстікке қала арқылы және Эри каналы/Тонаванда өзенінен Солтүстік Тонавандаға дейінгі солтүстік-оңтүстік бағытты жол. Нью-Йорк штатының 266-шы жолы (Ниагара көшесі) – Ниагара өзенімен қатар жүретін, Тонаванда қала шекарасынан (батыс) қала арқылы шығысқа қарай Сеймур көшесі/River Rd. (NY 265) қиылысына дейінгі шығыс-батыс бағытты тас жол. Нью-Йорк штатының 384-ші жолы (Делавэр көшесі) – Тонаванда қала шекарасынан (оңтүстік) солтүстікке қала арқылы және канал арқылы Main Street көшесімен Солтүстік Тонавандаға дейінгі солтүстік-оңтүстік бағытты жол. Нью-Йорк штатының 425-ші жолы (Twin Cities мемориалдық тас жолы) – қаланың шығыс бөлігі арқылы Interstate 290 магистраліндегі оңтүстік бағытынан каналдан өткеннен кейін Солтүстік Тонавандаға дейінгі солтүстік-оңтүстік бағытты магистраль. (Бұл Солтүстік Тонавандаға және одан әрі қарайғы көлік ағыны үшін маңызды көлік артериясы).

Канал фестивалі

Солтүстік Тонаванда қаласымен бірлесіп, Тонаванда қаласы Тонавандалардың жыл сайынғы канал фестивалін тойлайды. Бір апта бойы екі қаланың тұрғындары Эри каналының батыс бөлігінде орналасқан Тонаванданың тарихи маңызын атап өтеді, бұл фестиваль осы сияқты іс-шаралардың ең ірісі болып табылады. Фестиваль 1983 жылы аймақтағы франкмасондар мен бірнеше штат және аймақтық көшбасшылардың бірлескен күш-жігерімен Тонаванданың бизнесін дамыту, жергілікті коммерциялық емес ұйымдарға қаржы жинауға көмектесу және Тонаванда мен Солтүстік Тонаванданың азаматтарына ойын-сауық мүмкіндіктерін ұсыну мақсатымен басталды. Алғашқы Canal Fest 1983 жылы каналдың екі жағасында өтті. Бүгінде Canal Fest-ті «Canal Fest of the Tonawandas Inc.» атты коммерциялық емес ұйым ұйымдастырады. Жыл сайын фестивальге 150 000-нан астам адам келеді деп есептеледі, бірақ шараға кіру тегін болғандықтан және адам ағынын есептеуге турникеттер болмағандықтан нақты санды анықтау мүмкін емес. Canal Fest бүгінгі күні Эри каналы бойында өтетін ең ірі шара және Нью-Йорк штатының іс-шараларының ішінде алдыңғы қатардағылардың бірі. 2020 жылы 2019-2020 жылдардағы коронавирус пандемиясының салдарынан Canal Fest алғаш рет өткізілмеді.

Гейтвей порты

Сонымен қатар Солтүстік Тонаванда қаласымен байланыста, Тонавандада Gateway Harbor орналасқан – бұл Эри каналының Ниагара өзеніне құяр алдында бойын билейтін қоғамдық саябақ. Жаз айларында жергілікті кеме иелері саябаққа тоқтауға құқылы, ал аймақ жергілікті сауда-өнеркәсіп палатасы ұйымдастырған тегін концерттер кезінде ерекше танымал болады. Әртүрлі жергілікті кәсіпорындар парктің Тонаванда және Солтүстік Тонаванда жағында өтетін концерттер сериясын демеушілік етеді.

Көрнекті орындар

Тонаванда тарихи қоғамы бұрынғы Нью-Йорк орталық және Гудзон аңғары темір жолы станциясында музей ұстап тұрады, онда аймақтың ағаш өнеркәсібі және Эри каналы тарихын көрсететін экспонаттар бар. Лонг үйі – 1829 жылы салынған, XIX ғасырдың басындағы жиһазбен жабдықталған, қалпына келтірілген Пенсильвания неміс стиліндегі үй (Тонаванда тарихи қоғамы басшылықты экскурсиялар ұсынады). Ниагара өзеніне қарап тұрған және Гранд-Айленд аралын көрінетін Isle View паркі велосипед тебуге, жаяу серуендеуге, роликтермен сырғанауға, балық аулауға және қайықтарды суға түсіруге қолайлы. Riverwalk жолы парктің ішінде өтеді, ал жаяу өткел көпірі паркті Ниаванда паркімен байланыстырады.

NFL командасы

Тонаванда қаласы 1916-1921 жылдар аралығында өмір сүрген «Тонаванда Кардекс Ламбермен» кәсіби футбол командасының туған жері болды. Бұл команда Ұлттық Футбол Лигасында бір ойын өткізгенімен танымал.

Демография

2000 жылғы халық санағы бойынша қалада 16 136 адам, 6741 үй шаруашылығы және 4361 отбасы тұрды. Халық тығыздығы құрады. 7119 тұрғын үй болды, орташа тығыздығы құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 98,08% ақ нәсілді, 0,42% қара немесе афроамерикалық, 0,46% американдық үндістер, 0,39% азиялық, 0,01% Тынық мұхиты аралдарынан, 0,17% басқа нәсілдерден және 0,46% екі немесе одан көп нәсілділерден тұрды. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 0,89% құрады. 6741 үй шаруашылығының 28,9%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 49,9%-ы бірге тұратын жұбайлар, 10,8%-ында күйеуі жоқ әйелдер, ал 35,3%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 31,2%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 13,1%-ы 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз тұратын адамдардан құралды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,39, ал отбасының орташа мөлшері 3,01 болды. Халықтың 23,9%-ы 18 жасқа дейінгілер, 7,6%-ы 18-24 жас аралығындағылар, 29,0%-ы 25-44 жас аралығындағылар, 22,7%-ы 45-64 жас аралығындағылар, ал 16,8%-ы 65 жасқа толған немесе одан асқандарды құрады. Орташа жас 39 жасқа тең. Әр 100 әйелге 94,4 еркек шақ келді. 18 жастан асқан әр 100 әйелге 90,2 еркек шақ келді. Үй шаруашылығының орташа табысы 45 721 долларды құрады.

Танымал мәдениетте

Тонаванда өнертапқыш Филипп Луис (Фил) Перудың туған жері, ол суретші және жазушы жұп Пол Гвинан мен Анина Беннет жасаған баламалы тарих әлеміндегі ойдан шығарылған кейіпкер. «Бойлерплате» және «Фемополис» графикалық романдары үшін жасалған осы тарихта Перу 19 ғасырдың соңында «Автоматтық адам» деп аталатын электромеханикалық адамды жасайды. (Бұл мәтін жазылған кезде, 2007 жылдың ақпан айында, «Фемополис» жарық көрмеген еді.) HBO телеарнасының «Бауырлар тобы» мини-сериалында Easy Company взводының әскери қызметкері Уоррен «Скип» Мак өзінің Тонавандадан екенін және Ниагара өзенінен жүзіп өткенін айтады. Мак Бастонь шайқасында қаза тапты және Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан жауынгерлерге арналған Тонаванда қаласының ескерткіш тақтасында есімі жазылған. 1998 жылғы «Жасаған Райанды құтқару» фильміндегі рейджом Джеймс Райанды Том Хэнкстің кейіпкері құтқарады. Райан кейіпкері сержант Фрицтің (Фредерик) Ниландтың өмірінен алынған. Ниланд Нормандияға түскен шабуылда Роберт және Престон есімді екі бауырласын жоғалтты. Эдвард Ниланд (үшінші бауырлас) Тынық мұхитында қаза тапқан деп тізілген, бірақ соғыс аяқталғанда жапондық әскери тұтқын лагерінен табылды. Фриц пен Скип Мак жақын достар болды және 1942 жылы 101-ші әуеде бірге қызметке түсті. Марк Твеннің «Адам мен Хауаның күнделіктерінде», алғаш рет 1906 жылы жарық көрген және «The Apple Tree» мюзиклы арқылы танымал болған, Тонаванда Адам мен Хауаның Едем бағынан қуылғаннан кейін көшіп барған жері ретінде көрсетіледі (ол жер «Ниагара шарлауығының паркі» деп аталады).