Кіріспе

Химиялық реакциялардағы реагенттер мен өнімдердің салыстырмалы салмағын есептеу

Стойхиометрия (,/s//t//ɔɪ//k//i/'/ɒ//m//ᵻ//t//r//i/) – химиялық реакцияларға дейін, олар кезінде және олардан кейін реагенттер мен өнімдердің салмақтары арасындағы қатынас. Стойхиометрия массаның сақталу заңына негізделген, онда реагенттердің жалпы массасы өнімдердің жалпы массасына тең болады, бұл реагенттер мен өнімдер арасындағы қатынастар көбінесе оң бүтін сандардың пропорциясын құрайды деген тұжырымға әкеледі. Яғни, егер жеке реагенттердің мөлшері белгілі болса, онда өнімнің мөлшерін есептеуге болады. Керісінше, егер бір реагенттің белгілі мөлшері болса және өнімдердің мөлшері эмпирикалық жолмен анықталса, онда басқа реагенттердің мөлшерін де есептеуге болады. Бұл төмендегі теңдестірілген теңдеуде көрсетілген:

CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O

Мұнда метанның бір молекуласы оттегінің екі молекуласымен реакцияласып, көмірқышқыл газының бір молекуласын және судың екі молекуласын түзетін болады. Бұл химиялық теңдеу толық жанудың мысалы. Стойхиометрия осы сандық қатынастарды өлшейді және берілген реакцияда өндірілетін немесе қажетті өнімдер мен реагенттердің мөлшерін анықтау үшін қолданылады. Химиялық реакцияларға қатысатын заттар арасындағы сандық қатынастарды сипаттау реакциялық стойхиометрия деп аталады. Жоғарыдағы мысалда реакциялық стойхиометрия көмірқышқыл газы мен судың түзілуіне қатысатын метан мен оттегінің мөлшері арасындағы қатынасты өлшейді. Мольдер мен атомдық салмақтар арасындағы белгілі байланысқа байланысты, стойхиометрия арқылы алынған пропорцияларды теңдестірілген теңдеумен сипатталған реакциядағы салмақ бойынша мөлшерді анықтау үшін пайдалануға болады. Бұл құралымдық стойхиометрия деп аталады. Газдық стойхиометрия газдарға қатысты реакцияларды қарастырады, онда газдар белгілі температурада, қысымда және көлемде болады және идеалды газдар деп есептелуі мүмкін. Газдар үшін көлемнің пропорциясы идеалды газ заңы бойынша бірдей, бірақ жеке реакцияның массалық пропорциясын реагенттер мен өнімдердің молекулалық массаларынан есептеу қажет. Іс жүзінде, изотоптардың болуына байланысты, массалық пропорцияны есептеу үшін молярлық массалар қолданылады.

Этимология

Стойхиометрия терминін алғаш рет 1792 жылы Жеремия Бенджамин Рихтер қолданған, ол Рихтердің «Стойхиометрияның негіздері, немесе химиялық элементтерді өлшеу өнері» («Anfangsgründe der Stöchyometrie, oder Messkunst chymischer Elemente») атты еңбегінің бірінші томын жариялаған кезде. Бұл термин ежелгі грек тіліндегі «stoikeion» — «элемент» және «metron» — «өлшем» сөздерінен туындаған.

Жалпы отынның ауа-отын қатынастары

Жану реакциясында оттегі отынмен әрекеттеседі, ал оттегі толығымен тұтылып, отынның барлығы жанған нүкте стехиометриялық нүкте деп анықталады. Көбірек оттегі болғанда (стехиометриялық емес жану), оның бір бөлігі әрекеттеспей қалады. Сол сияқты, егер жану жеткілікті оттегінің жетіспеуіне байланысты толық болмаса, отын әрекеттеспей қалады. (Әрекеттеспеген отынның баяу жануы немесе отын мен оттегінің жеткіліксіз араласуы салдарынан да қалуы мүмкін – бұл стехиометрияға байланысты емес.) Әртүрлі көмірсутекті отындардың құрамында көміртегі, сутегі және басқа элементтердің мөлшері әртүрлі болады, сондықтан олардың стехиометриясы да әртүрлі болады. Оттегі ауа көлемінің тек 20,95%-ын және массасының тек 23,20%-ын құрайды. Төменде көрсетілген ауа-отын қатынастары, ауадағы инертті газдардың көп болуына байланысты, оттегі-отын қатынастарынан әлдеқайда жоғары.

| Отынның түрі | Масса бойынша қатынас | Көлем бойынша қатынас | Масса бойынша отынның пайыздық үлесі | Басты реакция |
|---|---|---|---|---|
| Бензин | 14,7 : 1 | 6,8% | 2 C8H18 + 25 O2 → 16 CO2 + 18 H2O |
| Табиғи газ | 17,2 : 1 | 9,7 : 1 | 5,8% | CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O |
| Пропан (LP) | 15,67 : 1 | 23,9 : 1 | 6,45% | C3H8 + 5 O2 → 3 CO2 + 4 H2O |
| Этанол | 9 : 1 | 11,1% | C2H6O + 3 O2 → 2 CO2 + 3 H2O |
| Метанол | 6,47 : 1 | 15,6% | 2 CH4O + 3 O2 → 2 CO2 + 4 H2O |
| n-Бутанол | 11,2 : 1 | 8,2% | C4H10O + 6 O2 → 4 CO2 + 5 H2O |
| Сутек | 34,3 : 1 | 2,39 : 1 | 2,9% | 2 H2 + O2 → 2 H2O |
| Дизель | 14,5 : 1 | 6,8% | 2 C12H26 + 37 O2 → 24 CO2 + 26 H2O |
| Метан | 17,19 : 1 | 9,52 : 1 | 5,5% | CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O |
| Ацетилен | 13,26 : 1 | 11,92 : 1 | 7,0% | 2 C2H2 + 5 O2 → 4 CO2 + 2 H2O |
| Этан | 16,07 : 1 | 16,68 : 1 | 5,9% | 2 C2H6 + 7 O2 → 4 CO2 + 6 H2O |
| Бутан | 15,44 : 1 | 30,98 : 1 | 6,1% | 2 C4H10 + 13 O2 → 8 CO2 + 10 H2O |
| Пентан | 15,31 : 1 | 38,13 : 1 | 6,1% | C5H12 + 8 O2 → 5 CO2 + 6 H2O |

Бензин қозғалтқыштары стехиометриялық ауа-отын қатынасында жұмыс істей алады, себебі бензин өте ұшқыш және жандыру алдында ауамен араластырылады (шашыратылады немесе карбюратор арқылы). Ал дизель қозғалтқыштары керісінше, «азырақ» отынмен жұмыс істейді, яғни қарапайым стехиометрия талап еткеннен артық ауа болады. Дизель отыны аз ұшқыш және инъекцияланған кезде тиімді жағады.