Кіріспе
Еуропалық фольклордағы рухани тұлға. Орта ғасырлар мен жаңа заманның басындағы еуропалық фольклорда, таныстар (нақтырақ айтқанда, таныс рухтар, себебі "таныс" сөзі "жақын дос" немесе серік деген мағынаны да білдіреді, және мысалы, иттің ғылыми атауында – Canis familiaris – қолданылады) құдайға жақын, басқа өлшемдегі тіршілік иелері немесе әйелдер мен шеберлерді олардың сиқыр, болжам жасау және рухани түсініктермен айналысуында қорғайтын немесе көмектесетін рухани сақшылар деп есептелді. Сол кездегі жазбаларда, таныс рухтармен байланыста болғанын айтқандар олардың түрлі нысандарда, көбінесе жануарлар түрінде, бірақ кейде адам немесе адам тәрізді бейнеде көріне алатынын, және олардың "ашық көрінетін, үш өлшемді пішіндер, жарқын түстермен, қозғалыс пен дыбыспен толы" екенін айтқан. Олардың сиқыршыларға қызмет еткенде зұлымдыққа бейім екендігі жиі айтылса, шеберлерге жұмыс істегенде игілікті деп саналды (бірақ екі жағдайда да түсініксіздік кездесетін). Алғашқылары көбінесе джендеуілдер деп саналып, екіншілері жиірек перилер ретінде ойластырылып, сипатталды. Таныстардың басты мақсаты – сиқыршыға қызмет ету, олардың жаңа күштеріне ие болғанда оларды қорғау еді. 20-шы ғасырдан бері кейбір сиқыр тәжірибешілері, соның ішінде Викка неопаган дінінің жақтастары, таныс тұжырымын, оның ескі сиқыр түрлерімен байланысы болғандықтан пайдаланады. Бұл заманғы тәжірибешілер үй жануарларын немесе жабайы жануарларды қолданады, немесе таныстардың көрінбейтін түрлері сиқырлы көмекшілер ретінде әрекет етеді деп сенеді.
In European folklore of the medieval and early modern periods, familiars (strictly familiar spirits, as "familiar" also meant just "close friend" or companion, and may be seen in the scientific name for dog, Canis familiaris) were believed to be supernatural entities, interdimensional beings, or spiritual guardians that would protect or assist witches and cunning folk in their practice of magic, divination and spiritual insight. According to records of the time, those alleging to have had contact with familiar spirits reported that they could manifest as numerous forms, usually as an animal, but sometimes as a human or humanoid figure, and were described as "clearly defined, three dimensional forms, vivid with colour and animated with movement and sound", as opposed to descriptions of ghosts with their "smoky, undefined form[s]". When they served witches, they were often thought to be malevolent, but when working for cunning folk, they were often considered benevolent (although there was some ambiguity in both cases). The former were often categorized as demons, while the latter were more commonly thought of and described as fairies. The main purpose of familiars was to serve the witch, providing protection for them as they came into their new powers. Since the 20th century some magical practitioners, including adherents of the Neopagan religion of Wicca, use the concept of familiars, due to their association with older forms of magic. These contemporary practitioners use pets or wildlife, or believe that invisible versions of familiars act as magical aides.
Сипаттамалар
Айыпталушы әйел сиқыршылар мен білгіш адамдар өздерінің таныс рухтарын сипаттағанда, көбінесе белгілі бір ортақ ерекшеліктер кездесетін. Тарихшы Эмма Уилби мұндай таныстар туралы айтылған әңгімелердің, олардың табиғаттан тыс күштермен байланысқа түскеніне қарамастан, "қалыптылығымен" және "табиғилығымен" ерекшеленетінін атап көрсетті. Таныс рухтар көбінесе кішкентай жануарлар түрінде болып келген, мысалы, мысықтар, егеуқұйрықтар, иттілер, құстар, бақалар, қоңырбақалар және қояндар. Сонымен қатар, аралар мен көбелектер, шошқалар, қойлар мен жылқылар да кездесетін. Таныс рухтарды әдетте қой жүнімен қапталған ыдыстарда немесе себеттерде сақтап, сүт, нан, ет және қан сияқты түрлі тағамдармен тамақтандыратын. Таныс рухтардың көбінесе есімдері болған, және оларға "көбінесе қарапайым, ал жиі мейірімді лақап аттар берілетін". Мысалы, Том Рид – білгіш әйел және айыпталушы сиқыршы Бесси Дунлоптың танысы болса, ал Гризель мен Гридигут – 17 ғасырдағы Хантингдоншир сиқыршысы Джейн Уоллистің таныстары еді. Агатхион – адам немесе жануар түрінде, тіпті талисман, бөтелке немесе сиқырлы сақина ішінде пайда болатын таныс рух. Ол түскі уақытта ең күшті күйге жетеді.
Сиқыршылармен қарым-қатынасы
Тарихшы Эмма Уилби ерте замана кезеңіндегі Ұлыбританиядағы колдовство мен сиқырдың рөлін зерттеуден бастап, осы кезеңдегі сиқыршылар мен білгіш адамдармен байланысты болған деп есептелетін рухтардың қарым-қатынасын қарастырды.
Жиналыс
Кем дегенде, ерте заманауи дәуірдегі британдық деректерде, сиқыршы немесе айлакер адамның алғашқы танысымен қалай танысқаны туралы үш негізгі типтегі әңгімелер кездеседі. Біріншісі – адам күнделікті істерімен айналысып жатқанда, үйде немесе сыртта рухтың кенеттен пайда болуы. Бұл туралы сол кездегі көздерде көптеген мысалдар келтірілген, мысалы, 1589 жылы Англияның Эссекс округынан Джоан Прентис сиқыршылыққа байланысты тергеу кезінде «өз бөлмесінде жалғыз отырып, төменгі орындыққа отырып, төсекке дайындалып жатқанын» айтқан. Екіншісі – сиқыршыларға Британияда таныс рухтар бұрыннан бар адамдар арқылы беріледі, бұл кейде отбасы мүшесі, ал кейде күшті рух болатын. Мысалы, 1667 жылы Ливерпульден Маргарет Лей анасы өлгенде оған таныс рух бергенін, ал 1618 жылы Лестерширден Джоан Вилломит өзінің тек «ұстазы» деп атаған құпия тұлға «аузын ашып, оған жақсылық әкелетін бір нәрсені үрлеуін» бұйырған. Ол аузын ашып, содан кейін үрлегенде, әйелдің кейпінде тұрған рух аузынан шықты. Көптеген оқиғаларда, айлакер немесе сиқыршы таныс пайда болғанға дейін қиындықтарға тап болды, ал ол оларға көмектесуді ұсынды. Тарихшы Эмма Уилби атап өткендей, «олардың проблемалары негізінен физикалық өмір сүру үшін күресте жатты – тамақ пен ақшаның жетіспеуі, қайғы, ауру, көрікпе жоғалту және т.б.», ал таныс оларға сиқырлы күш беру арқылы осы қиындықтан шығудың жолын ұсынды.
Жұмыс
Кейде сиқыршы өздерінің таныс рухымен келісім жасаған немесе олармен одақтасқан. Сиқыршының немесе шебердің таныс рухымен жұмыс істеген уақыты бірнеше аптадан ондаған жылдарға дейін созылуы мүмкін еді. Көп жағдайда сиқыршы көмек қажет болған кезде ғана таныс рухын шақыратын, бірақ оны жасаудың әртүрлі тәсілдері болды: 1589 жылы Эссекс сиқыршысы Джоан Канни дөңгелек ішінде тізе бүгіп, танысы пайда болуы үшін шайтанға дұға ету керектігін айтқан, ал Уилтширдің шебер әйелі Анна Боденхам 1653 жылы таныстарын кітаптардан үйренген әдістермен шақырғанын сипаттаған. Сирек жағдайларда таныс рухтар қаланбаған және шақырылмаған кезде пайда болатын жағдайлар да болды, мысалы, 1646 жылы Хантингдонширлік сиқыршы Элизабет Чандлер өзінің Беельзевул және Трулливул атты екі танысының өзіне пайда болатынын және олардан құтылу үшін құдайға дұға еткенін айтқан. Сондай-ақ, таныс рухтар "ауруларды диагностикалауға, әсер етудің себептерін анықтауға көмектесетін, сондай-ақ, болашақты болжауға, жоғалған заттар мен қазыналарды табуға қолданылған. Сиқыршылар оларды рәсімдерде шақырып, содан кейін бөтелкелерге, жүзіктерге және тастарға қамап қоятын. Кейде оларды ырысқа салып сататын, рухтардың құмар ойындарда, махаббатта, бизнесте немесе клиенттің қалаған нәрсесінде табысқа жеткізетінін айтатын. Мұндай таныс рухтар техникалық тұрғыдан заңсыз емес еді; Англияның 1603 жылғы Жұлдызшылық туралы заңы тек зұлым және жаман рухтарға тыйым салды".
Принс Руперттің иті
Ағылшын азамат соғысы кезінде роялист генерал Принс Руперт өзінің үлкен пудель иті Бойды өзімен бірге шайқасқа алып шығуды қалыпты жағдайға айналдырған. Соғыс бойында бұл ит парламентшіл күштердің арасында үлкен қорқыныш тудырып, оған табиғаттан тыс күштер бар деп сенген. Морганның мәлімдемесінше, ит бір түрлі серіктей қарастырылған. Соғыс аяқталғанда, ит күміс оқпен атып өлтірілді деген қауесет тарады.
Сиқыршылар соттары
Туыстар туралы көптеген мәліметтер 16-17 ғасырларда өткен ағылшын және шотланд сиқыршылар соттарының хаттамаларынан алынған. Сиқыршыларды анықтаған және соттаған сот жүйесі Эссекс деп белгілі болған. 1590 жылы Шотландияның Шығыс Лотиан аймағындағы Нетер-Киттен Агнес Сампсонға қатысты Эссекс сотында, оның туысы туралы айыптаушы тараптың куәлігі ұсынылды. Бұл іс негізінен саяси сипатта, Самсонды мемлекетке қарсы жасалған сатқындық үшін айыптады және король Джеймс VI-ға қарсы сиқыр қолданды деп айыптады. Айыптаушылар Самсонның туыс рухтарын шақырып, өзінің күмәнді мәселесін шешкенін мәлімдеді. Эссекс сотының тағы бір мысалы – 1645 жылы сотталған Хелен Кларктың ісі, онда Кларкқа шайтан иттің түрінде "туыс" ретінде пайда болғанын мәжбүрлеп айтуға мәжбүр болды. Ағылшын соттарының істері ежелгі жергілікті дәстүрлерді ұстанғандарға, соның ішінде туыс жануарлар мен рухтарға қатысты мемлекет тарапынан жасалған айыптаулардың тығыз байланысын көрсетеді. Кейбір жағдайларда туыстар аналарының ықыласына ие болу үшін балалардың орнын басады. (Қараңыз: сиқыр және балалар.) Американың отарлық дәуірінде 1692 жылы Массачусетс штатының Салем қаласында болған сиқыршылық аң ауруында жануар туыстарын көруге болады. Туыс рухтары көбінесе ауырып қалған қыздардың көріген түстерінде пайда болады. 1648 жылы "туыс рухпен байланысқан немесе онымен кеңесетін" деп анықталған заң он жыл бұрын күшінен шыққанымен, Салемдегі сот процестерінде күдікті сиқыршыларды айыптау үшін туыс рухпен байланысқандығы дәлел ретінде пайдаланылды. Сара Гудтың саусақтарының арасынан сары құс сорып тұрғаны айтылды. Энн Путнам әсіресе ауыру кезінде сары құсты жиі көргені болжанады. Титуба балаларды зорлық-зомбылыққа итермелеген таңғажайып жануарларды көргені айтылды, олардың ішінде шошқа, қара иттің, қызыл мысықтың және қара мысықтың болғаны да бар. "Салемдегі сиқыршылар соты кезінде жануар туыстарын қолдану практикасы туралы аз мәлімет бар, бірақ бір адамды сиқырлық жолмен итті шабуыл жасауға ынталандырғаны үшін айыптады. Қызықтысы, ит сотталып, айыпталды және асылып өлтірілді". Сиқыршының белгісі туыс рухқа жыныстық элемент қосып, күдікті сиқыршыны айыптау үшін сот жазбаларында жиі кездеседі. Бұл белгі көбінесе денеде табылған қосымша сүт безі болып табылады және туыс рухтарын емізу үшін пайдаланылатыны күдіктендірілді. Бұған мысал ретінде Салемдегі 1692 жылғы сиқыршылар сотын қарастыруға болады. Мысалы, Энн Путнам Марта Кориге: "Мен сіздің бармақтарыңыздың арасында сары құстың сорып тұрғанын көремін" деді.
Тарихнама
Соңғы зерттеулер үй жануарлары туралы білімді бұрынғы демондық көзқарастарда болмаған тереңдік пен құрметпен қарастырады. Үй жануарларын зерттеу фольклорлық журналдардағы академиялық тақырыптан басталып, антропология, тарих және басқа да ғылымдарды қамтитын көптеген кітаптар мен журналдардағы жалпы тақырыпқа дейін жетті. Джеймс Шарп "Солғайлық энциклопедиясы: Батыс дәстүрі" еңбегінде былай дейді: "Фолклоршылар 19 ғасырда зерттеулерін бастады [және] үй жануарларының солқындық туралы түсініктерде маңызды рөл атқаратынын анықтады". 20 ғасырдың басында үй жануарларын "ниггеттер" деп атаған, олар "солқындықпен айналысатын адамдардың үстінде сақтайтын қорқынышты жәндіктер".