Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы Айдахо штатындағы ұлттық ескерткіш

Кэри (батыс)
| координаттар =
| ауданы акрмен = 753000
| аудан анықтамасы = Бұл Блэйн, Батт, Линкольн, Минидока және Пауэр округтерінде орналасқан. Аймақ Ұлттық саябақтар қызметі мен Жерді басқару бюросы (ЖББ) бірлесіп басқарады. Ескерткіш пен қорықта 25-тен астам жанартау конустары бар, оның ішінде шашыраңқы конустардың көрнекті мысалдары кездеседі. Ай кратері лава даласын құрайтын 60 түрлі қатып қалған лава ағынының жасы 15 000 жылдан бастап 2 000 жылға дейін жетеді. Кінгс Боул және Вапи лава далалары, екеуінің де жасы шамамен 2 200 жыл, Ұлттық қорықтың құрамына кіреді. Бұл лава даласы Жер қыртысының әлсіз жері саналатын 85 км (53 миль) оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылған Ұлы Рифт жанартау аймағынан шыққан бірнеше ірі лава төсекшелерінің ең үлкені болып табылады. Басқа жарықтардан шыққан лава далаларымен бірге олар Айдахо штатының лава төсекшелерін құрайды, ал олар өз кезегінде одан да ірі Снейк Ривер Плейн жанартау провинциясында орналасқан. Ұлы Рифт Снейк Ривер Плейн жазығының дерлік барлық бөлігіне дейін созылады. Қонақтар орталығындағы биіктік теңіз деңгейінен 1801 метр (5910 фут) жоғары. Ай кратері аймағындағы жалпы орташа жауын-шашын мөлшері жылына... Оның көп бөлігі базальттың жарықтарында жоғалып, кейін Снейк Ривер Каньонының қабырғаларындағы бұлақтар мен сіңулер арқылы пайда болады. Жазықтағы ескі лава далалары шалғынға төзімді өсімдіктерді, мысалы, ақ жусанды қолдайды, ал Ай кратері сияқты жас далалар маусымдық және өте сирек өсімдік жамылғысына ие. Алыстан қарағанда, бұл жамылғы көзден жоғалып, қараңғы, шөлді ландшафт әсерін қалдырады. Соңғы 15 000 жыл ішінде лаваның қайта-қайта ағып кетуі жер бетін көтеріп, оңтүстік-батыс желдеріне ұшыратып, аймақты құрғақ ұстауға көмектеседі. Осы жағдайлар лава даласында өмір сүруді қиындатады.

Американың түпкүллі тарихы

Бұл аймаққа палеоиндейлер шамамен 12 000 жыл бұрын келген, бірақ археологиялық жәдігерлерді көп қалдырмаған. Солтүстік Шошон тайпасы жазғы көші-қондары кезінде Йылыс өзенінен бастап, лава алаңының батысындағы Камас даласына дейін Ай кратерлерінің лава алаңы арқылы жолдар жасаған. Үндістан туннеліне жақын жерде көрінетін тас шеңберлерді жергілікті халық салған. Ешбір түпкілікті американдық тайпаның тұрақты қоныстанғанына дәлел жоқ. Аңшы-жинаушы мәдениетін ұстанған Солтүстік Шошондар жердің берекесімен күн көріскен; жеуге жарамды өсімдіктер, жаңғақтар, тамырлар мен жидектерді жинаумен қатар, көптеген жануарларға аң ауып, ет пен жабдық алу үшін, сондай-ақ тері мен түктерді жылу үшін қолданған. Айдахо штатының Салмон өзені аймағында алтын табылганан кейін, эмигранттардың бір тобы Иллинойс штатында туған Тим Гуддейл есімді аңшы және саудагерді оларды қысқа жолмен алып өтуге көндірді. 1862 жылдың шілде айында үлкен керуен жолға шығып, Ай лава алаңында басқа керуендермен қосылды. 795 ер адам, 300 әйел және баладан тұратын ерекше үлкен топ саяхаты барысында көп қиындыққа тап болмады және олардың жетекшісінің құрметіне сол жолды атады. Йылыс өзенін кесіп өту үшін паром қосу сияқты жақсартулар оны Орегон жолының танымал балама жолына айналдырды.

Барлау және ерте зерттеу

АҚШ армиясының капитаны және батыс зерттеушісі Б. Л. Е. Бонневилл 19 ғасырда АҚШ-тың батысындағы лава далалары мен басқа да жерлерді аралап, өзінің тәжірибелерін күнделіктерінде қалдырды. Вашингтон Ирвинг кейін Бонневиллдің күнделіктерін пайдаланып, «Капитан Бонневиллдің оқиғалары» атты кітап жазды. Ол бұл атаусыз лава даласын «көзге ештеңе көрінбейтін, шөл, қорқынышты кеңістік, онда шөп өспейді, су ақпайды, тек лава ғана көрінеді» деп сипаттады. 1879 жылы Арко қаласының тұрғындары Артур Феррис және Дж. В. Пауэлл лава далаларын зерттеген алғашқы еуропалық американдықтар болды. Олар мал жаю және суару үшін оны пайдалану мүмкіндігін қарастырды, бірақ аймаққа жарамсыз деп тапты және кетіп қалды. 1901 және 1903 жылдары Израиль Расселл АҚШ Геологиялық қызметі (USGS) үшін зерттеу жүргізген кезде осы аймақты зерттеген алғашқы геолог болды. 1910 жылы Сэмюэл Пейсли Расселлдің жұмысын жалғастырды және кейіннен ескерткіштің алғашқы күзетшісі атанды. Соңынан басқалар да келді, уақыт өте келе Айдахо штатының осы және басқа лава далаларына байланысты көптеген құпиялар ашылды. 19 ғасырда бұл аймаққа келген еуропалық эмигранттар оның Ай бетіне ұқсайтындығы туралы жергілікті аңыздарды таратуға себеп болды. Геолог Харольд Т. Стернс 1923 жылы Ұлттық саябақтар қызметін аймақты ұлттық ескерткіш ретінде қорғауға көндіруге тырысқанда «Ай кратерлері» деген атауды ұсынды.

Лимберттің экспедициясы

Роберт Лимберт, Бойседен шыққан таксидермист, террарист, фотограф, кинорежиссер және көрмелер дизайнері, 1918 жылы алғаш рет осы аймаққа келді, бұрынғы терішілердің "аймақты шарлағанда көрген жақсылықтары" туралы әңгімелерін естігеннен кейін. 1920 жылдардың басында ол аймақты зерттеді және картаға түсірді, оны "практикалық түрде белгісіз және зерттелмеген" деп сипаттады. Мен солтүстік бөлігіне екі рет саяхат жасадым, 1901 жылы Геологиялық зерттеу тобы өткен аймақпен шамалас жерді қамтыдым. Біріншісі – Ад Сантел (күресші), доктор Дрессер және Альберт Джонспен бірге жаяу және кемпинг сапары болды, ал екіншісі – Вес Уотсон мен Эра Мартинмен (солтүстік жиегінен шамамен төрт шақырым жерде тұратын фермерлер). Осы сапарларда көрінген ерекшеліктер мені одан да қызықты құбылыстарды табу үмітімен аймаққа үшінші рет саяхаттауға итерді. Лимберт 1920 жылдың мамырында үшінші және ең амбициялы сапарына У.Л. Коул және эйрдейл терьерімен шықты. Олар Айдахо штатындағы Минидокадан бастап, қазіргі саябақты оңтүстіктен солтүстікке қарай, Ту Пойнт Бутт, Эхо кратері, Үлкен кратерлер, Солтүстік кратер ағысынан өтіп, лава алаңынан Йеллоустоун паркі мен Линкольн тас жолы (қазіргі Олд Арко Кэри жолы) арқылы барлады. Лимберт итті алып жүру қателік болды, "себебі үш күндік сапардан кейін оның аяқтары тозып, қанға батқан еді", - деп жазды. Бұл және бұрынғы сапарлар туралы Лимберт жазған газет және журналдардағы мақалалар аймаққа деген халықтың қызығушылығын арттырды. 1927 жылы келушілердің ыңғайлылығы үшін "Кратерлер" қонақ үйі мен бірнеше кабиналар салынды. Mission 66 бағдарламасы 1956 жылы бүгінгі жол жүйесін, келушілер орталығын, кітап дүкенін, кемпингті және жайлылық станциясын салуды бастады, ал 1959 жылы ескерткішке білім беру іс-шараларында көмектесу үшін Айдың кратерлері табиғи тарих қауымдастығы құрылды. 1962 жылы Кэри Кипука деп аталатын лавамен толық қоршалған өсімдік арал қосылуы ескерткіштің ауданын ұлғайтты. 1969 жылдан 1972 жылға дейін NASA Аполлон бағдарламасы арқылы Айға сапар шекті және оның беті Айдахоның осы бөлігінен едәуір өзгеше екенін анықтады. Ай кратерлері көбінесе соқтығысудан пайда болған, ал Кратерлердегі кратерлер жанартаулық атқыштардың нәтижесінде пайда болған. Аполлонның ғарышкерлері Алан Шепард, Эдгар Митчелл, Юджин Сернан және Джо Энгл бейтаныс және қатал ортада жақсы тау жыныстары үлгілерін іздеу және жинауды үйрену арқылы Кратерлердегі лава алаңында жаттығуларының бір бөлігін өтті. Көптеген жылдар бойы геологтар, биологтар және экологтар қорғалатын аумақты кеңейтуді және оны ұлттық парке айналдыруды жақтады. Бұл мақсаттың бір бөлігі 2000 жылы ескерткіш 13 есеге кеңейтіліп, қазіргі көлеміне дейін ұлғайтылды, бұл бүкіл Ұлы Жартық аймағын және оның үш лава алаңын қамтуға мүмкіндік берді. Мүлкі иелері мен аңшылардың қарапайым кеңейту жоспарына қарсылығы 2002 жылы лава ағындарын қамтитын Ұлттық паркіңіздің бөлігі ұлттық қорыққа айналуына (бұл АҚШ-тағы ұлттық парктер мен ескерткіштерде әдетте рұқсат етілмейтін аңшылыққа мүмкіндік береді) келісімге келді. 2017 жылы DarkSky International ескерткіштің табиғи қараңғы түнгі аспанын ерекше сақтауына байланысты Халықаралық қараңғы аспан паркі деп таныды. Кратерлердің Ай ұлттық ескерткіші мен қорығы Ұлттық паркіңіз қызметі және Жерді басқару бюросы (BLM) бірлесіп басқарады, екеуі де Ішкі істер министрлігінің құрамында; BLM лава емес шөлейттерді басқарады. 2017 жылдың наурызында Айдахо Сенаты Кратерлерді ұлттық парк деп жариялау үшін Конгреске өтініш беруге жақтас дауыс берді.

Геология

Жылан өзені жазығы – шамамен 16 миллион жыл бұрын басталган қатаң жанартаулық жарылыстар нәтижесінде пайда болған жанартаулық аймақ. Бұл құбылысқа Йеллоустоун Ұлттық паркіндегі Йеллоустоун кальдерасының астындағы ыстық нүкте де қатысты. Бұл ыстық нүкте шамамен 10-11 миллион жыл бұрын Ай кратерлері аймағының астында болған, бірақ Солтүстік Америка тақтасы солтүстік-батысқа қарай жылжыған кезде «қозғалды». Ыстық нүктенің қысымы жер бетін көтеріп, жарылыс блогы тауларын жасайды. Ыстық нүктеден өткен соң қысым босап, жер төмендейді. Бұл ыстық нүктеден қалған жылу кейіннен ойыс-жартас аймағымен байланысты жарылыстар арқылы босатылды және Айдахоның лава төсектерін құрайтын көптеген жапсарлас лава ағындарын жасады. Ең үлкен жарылыс аймағы – Ұлы жарылыс, осы «Ұлы жарылыс жарылыс жүйесінен» Ай кратерлері, Корольдің тостағаны және Вапи лава алаптары пайда болды. Ұлы жарылыс – ұлттық табиғи ескерткіш. Жаңа көрінісіне қарамастан, Ай кратерлері лава алаңындағы ең көне ағындары 15 000 жыл, ал ең жасы 2100 жыл бұрын пайда болған, деп Мел Кунц және басқа да USGS геологтары мәлімдейді. Жабайы гүлдер гүлденбеген кезде өсімдіктердің көпшілігі жартылай жасырын қалталарда кездеседі және қарағай, арша және сальвия бұталарынан тұрады. Өсімдіктердің қолайсыз жағдайларға төтеп беру үшін қолданатын стратегиялары: физиологиялық бейімделу арқылы құрғақшылыққа төзімділік, мысалы, өте қатты сусызданудан аман қалу қабілеті немесе өте құрғақ топырақтан су алу қабілеті. Сальвия және антилопаның ащы шөбі – мысалдар. Ылғалдылықты жоғалтуды азайту немесе суды сақтау үшін кішкентай, түкті немесе шырынды жапырақтарымен құрғақшылықтан аулақ болу. Бұл жердің жергілікті үлгілері – шашақ түкпіршігіндегі түкпіршіктер, тікенді перәлі кактустың шырынды бөліктері және ұсақ жапырақтар. Құрғақшылықтан құтылу үшін олар кішкентай жарықтарда немесе тұрақты сумен қамтамасыз етілген жерлердің жанында өседі немесе жылдың 95% -ы бойы ұйықтап қалады. Бұл аймақтағы мос және папоротниктер табиғи шұңқырлар мен мұз үңгірлеріндегі сіңулер сияқты тұрақты су көздерінің жанында өседі. Жасырын жерлердің арасында қалың далалық пенстемон, жұлдызды таулық жапырақты жәндік және жәндікті жапырақты жәндік өседі. Шырша, бұталық рокспирея, папоротник, тіпті иілгіш қарағайлар да үлкен жарықтарда өседі. Қысқа, ылғалды кезеңде жәндік гүлдері өмір сүру циклын толықтай жүзеге асырады, ал қалған уақытта тұқым түрінде тіршілік етеді. Астық алқаптарында жиі кездесетін өсімдік – жәндік қара бидай (Eriogonum ovalifolium var. depressum), 3 фут (1 метр) ені бар тамыр жүйесі бар биік гүлді өсімдік. Тамыр жүйесі өз аймағындағы топырақ ылғалын монополиялайды, нәтижесінде жеке өсімдіктер біркелкі орналасады. Сондықтан көптеген келушілер саябақ күзетшілеріне қара бидай жүйелі түрде отырғызылған ба деп сұрайды. Жабайы гүлдер мамырдың басынан қыркүйектің соңына дейін гүлдейді, бірақ олардың көпшілігі тамыз айының соңында жоғалады. Қардың ерігенінен түсетін ылғал және көктемнің аяғында жауған жаңбыр бір жылдық өсімдіктердің, соның ішінде жабайы гүлдердің өсіп-өнуіне себепші болады. Бұл өсімдіктердің көпшілігі ылғал деңгейі жақсы болған бірнеше айда өмірлік циклін толық аяқтайды. Жаздың басталуымен жабайы гүлдер саны азаяды, ал күзге қарай тек қана сальвия мен қоян гүлдерінің кішкентай сары гүлдері қалады. Бұл аймақта өсетін жабайы гүлдердің арасында бальзам тамыр, ащы тамыр, жалындаған жұлдыз, терпентинді петрушка, жәндік маймыл гүл, үнді бояу, бұршақ, шырша, жапайы пияз бар. Құстар мен кеміргіштер Айдағы кратерлер аймағында жиі кездеседі. Бұрын бұл аймақта гризли, бизон және бигхорн қойлары мекендеген, бірақ олар көптен бері жойылып кеткен. Ай кратерлерінде жарғақтардың 11 түрі тіркелді, ал тағы бес түрі паркте болуы мүмкін. Бұл жарғақ қоңыздарының барлық түрі парк шекарасында қыстап жатқандығы туралы деректерге қол жеткізілді, әдетте бұл аймақтағы көптеген лава түтіктерін пайдаланады, бұл оны жарғақ қоңыздарының маңызды мекені етеді. Жерді басқару бюросы басқаратын шөптер мен бұталар арасында дәстүрлі мал жайылымы жалғасуда. Шөл дала жануарларының көпшілігі түнгі тіршілік етеді, яғни, негізінен түнде белсенді. Түнгі жүріс-тұрысы жыртқышқа және күндізгі ыстық температураға бейімделу болып табылады. Айдағы кратерлерде түнгі уақытта тіршілік ететін жануарларға орман сысқыры, мысық, түлкі, бобкат, тау арыстандары, жарғақтар, түнгі соқалар, құсқұстар және басқа да көптеген ұсақ шөл кеміргіштері жатады. Температура орташа күндізгі температурадан салқындаған таң мен кешкі уақытта ең белсенді болатын жануарлар крепускуляр деп аталады. Жұмсақ таңғы және кешкі жарық оларды жыртқыштар үшін көрінбейтін етеді, бірақ оларға тамақ табуға жеткілікті жарық береді. Кейбір жануарлар крепускуляр болып табылады, себебі олардың жемі тіршілік етеді. Бұл аймақтағы крепускуляр жануарларға мул бұғысы, қойқазық, тікенесті, таулық жарылқауық, жартас жарылқауық және көптеген әнші құстар жатады. Лава түтіктерінің қоңыздары және басқа да үңгірде мекендейтін жәндіктер тек Шығыс Айдахоның лава түтіктерінде ғана табылған. Зерттеулер көрсеткендей, көктем мен күзде жануарлар оңтүстік таулардың жиегімен 161 км қашықтыққа дейін өз жазғы және қысқы жайылымдарына жетеді. Археологиялық дәлелдер Шошон және Баннок сияқты жергілікті халықтар бұл маршрутты білгенін және бұл аймақта жылдық мүйізді бұғылардың қоныс аударуымен сәйкес маусымдық аң аулау жүргізгенін көрсетеді. Бұл табиғи құбылыстың тарлығына байланысты, Ұлттық паркіңің қызметкерлері 2012 жылдан бері мүйізді бұғылардың бұл аймақтан өтуін қозғалысқа сезімтал камералар арқылы бақылап келеді. Қоршау да басқа жануарларға секіруге қиын болды. 2009 жылдан 2017 жылға дейін паркіңің қызметкерлері Юта консервациялық корпусымен бірлесіп, бұл аймақтағы және солтүстік-шығысқа қарай бірнеше шақырым жердегі шекаралық қоршауды жануарларға қолайлы ету үшін қайта жаңарту жұмыстарын жүргізді. Бұған қоршаудың кейбір бөліктерін алып тастау және мүмкіндігінше қақпалар мен төмендетілген панельдерді орнату кірді. Солтүстік кратер ағыны жолы: Жеңіл, асфальтталған жол, ұзындығы 1 км-ден кем, бұл жолға атын берген лава ағынынан өтеді. Бұл лава ағыны Солтүстік кратердің күл конусынан шыққан және Ай кратерлерінің лава алаңындағы ең жас лава ағындарының бірі. Бұл жерде келушілер Көк дракон ағынын көре алады, бұл лава ағыны бетіндегі көкшіл-көк түсімен аталған. Пахоэхоэ, а'а және кейбір блок лавасының жақсы мысалдары, сондай-ақ үлкен, конус қабырғасының сынықтары, Монолиттер деп аталатын жерлерде оңай көрінеді. Монолиттер бұрын күл конусының бөлігі болған, бірақ жанартаудың лавамен толған кратері бұзылғанда қиратылған. Солтүстік кратер жолы, жеке жол, Солтүстік кратер ағынының басынан басталады. Бұл қиын, 3 км ұзындығындағы жол Солтүстік кратерге, Үлкен кратерлерге дейін жалғасады және Спаттер конусының тұрақ орнында аяқталады. Жол бойында түсіндірмелік дисплейлерді оқуға болады. Инферно конусы: Бұл тоқталымда кратердің үстіне көтерілетін қысқа, тік жол бар, ол ескерткіштің барлық аймағына көрініс ашады. Содан, Спаттер конустарын оңтүстік-батысқа қарай және Ұлы жарылыс бойындағы күл конустарының қатарын көруге болады. Алыста Ұлы күл бұтағы көрінеді. 213 метрден аса биіктігі бар, бұл әлемдегі ең үлкен, таза базальтты күл конусының бірі. Ағаш қалыптары жолы: Бұл жол лава ағыны орманның бір бөлігін басып өткен аймақ. Ағаштар өртеліп, кейбіреулері жанғанда лаваны салқындатып, із қалдырды. Бұл қалыптардың кейбіреулері жарылыстан аман қалды және лавадағы өртенген ағаштардың нақты орнын және пішінін көрсетеді. Тесіктер де, көлденең қалыптар да қалдырылды, кейбіреулері әлі де қабықтың пішінін көрсетеді. Ағаш қалыптарын Ағаш қалыптары жолының соңында, тұрақ алаңынан 2 км қашықтықта көруге болады. Жұмсақ жол да осы тұрақ алаңынан басталады және Ай кратерлерінің Жұмсақ жолына дейін шамамен 6 км қашықтыққа созылады, содан кейін бірте-бірте Сентинел күл конусының жанында жоғалады. Үшінші жол, 3 км ұзындығындағы Бұзылған төбе айналымы, осы аймақта басталады және парктегі ең жас күл конусын айналып өтеді, оны ұзақ саяхаттың бөлігі ретінде немесе жеке орындауға болады...