Джеймс Брайс: Британ ғалымы, саяхатшы және саясаткер

Кіріспе

Британдық ғалым (1838–1922)

Джеймс Брайс, 1-ші виконт Брайс (10 мамыр 1838 – 22 қаңтар 1922), британдық ғалым, құқықтанушы, тарихшы және либерал саясаткер болған. Киот Роббинстің сөзіне сәйкес, ол заң, үкімет және тарих саласында көп саяхаттаған, сарапшылығы жоғары саяси лауазымдарға жеткізген, оның ішінде 1907–1913 жылдары АҚШ-тағы елші қызметін табысты атқарған. Оның зихилық әсері ең жоғарысы "Американдық достастық" (1888) еңбегінде байқалды, ол американдық саясатты терең зерттеген және Ұлыбритания мен АҚШ-та Америка туралы түсінікті қалыптастырды.

Өмірбаян және білім

Брайс Антрим графтығындағы Белфаст қаласында, Ольстерде дүниеге келді. Оның анасы Маргарет, Джеймс Янгтың қызы, ал әкесі Джеймс Брайс, ЛЛД, Лондондерри графтығының Колрейне аймағынан шыққан. Оның өмірінің алғашқы сегіз жылы бабасының Уайтэбби резиденциясында өтті, ол көбінесе тыныш, көркем жағалауда сағаттап ойнайтын. Аннан Брайс оның кіші інісі болды. Ол ағасы Рубен Джон Брайспен Белфаст академиясында, Глазго орта мектебінде, Глазго университетінде, Гейдельберг университетінде және Оксфордтың Тринити колледжінде білім алды. 1862 жылы Оксфордтың Ориел колледжінің мүшесі болып сайланды және 1867 жылы Линкольн қонақүйінде адвокаттыққа қабылданды.

Академиялық мансап

Брайс адвокаттық практикамен айналысып, бірнеше жыл Лондон қаласында заңгерлік қызмет атқарды. 1870-1875 жылдары ол Манчестердегі Оуэнс колледжінің құқықтану профессоры болды. Оның тарихшы ретіндегі беделі 1864 жылы қалыптасты, ол Киелі Рим империясы туралы еңбегін жариялады. 1872 жылы Брайс Исландияға, исланд сагаларының туған жеріне сапар шекті, өйткені ол «Ньял сагасы»ның үлкен жанкүйері болатын. 1876 жылы ол Ресей арқылы Арарат тауына жол тартты, ағаштар өсетін шектен жоғары көтеріліп, 1 метр (4 фут) ұзындығындағы, жуандығы бар қолмен кесілген ағаш бөлігін тапты. Ол бұл дәлелдер Армян шіркеуінің Нұхтың кемесінен қалған деген сенімімен сәйкес келетінін мойындады және басқа түсіндірмелер бермеді. 1872 жылы Брайс, жоғары білімді, әсіресе әйелдер үшін қолдайтын адам ретінде, барлық топтағы әйелдердің білімін жақсарту жөніндегі ұлттық одақтың (NUIEWC) орталық комитетіне қосылды.

Парламент мүшесі

1880 жылы саясаттағы белсенді либерал Брайс Лондонның Тауэр-Хамлетс сайлау округінен Ұлыбритания парламентінің депутаты болып сайланды. 1885 жылы ол Оңтүстік Абердин округінен қайта сайланды және одан кейін де бірнеше рет сайланды. 1907 жылға дейін ол парламент мүшесі болып қызмет етті. Брайстің зияткерлік қабілеті мен саяси тәжірибесі оны Либералдық партияның бағалы мүшесіне айналдырды. 1860 жылдардың соңында ол орта білім беру жөніндегі Корольдік комиссияның төрағасы болды. 1885 жылы Уильям Эварт Гладстон басқаратын Сыртқы істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды, бірақ сол жылы өткен жалпы сайлауда либералдар жеңілгеннен кейін лауазымынан кетуге мәжбүр болды. 1892 жылы ол Гладстонның соңғы кабинетіне Ланкастер герцогтығының канцлері ретінде қосылды және сол кезде құпия кеңеске ант берді. 1894 жылы Брайс Лорд Розберидің жаңа кабинетінде Сауда кеңесінің президенті болып тағайындалды, бірақ келесі жылы барлық либералдық кабинетпен бірге осы лауазымнан кетуге мәжбүр болды. Либералдық партия келесі он жыл бойы билікте болмады. 1897 жылы Оңтүстік Африкаға сапардан оралғаннан кейін Брайс сол ел туралы әсерлерін жариялады, бұл Екінші буер соғысы талқыланған кезде либералдық саяси шеңберлерде үлкен әсер етті. "Бүгінгі күнге дейін радикалды" Брайс 1905 жылы премьер-министр сэр Генри Кэмпбелл Баннерменнің кабинетінде Ирландияның бас хатшысы болып тағайындалды және 1906 жыл бойы осы лауазымда қалды. Брайс осы либералдық үкімет ұсынған көптеген әлеуметтік реформаларды, оның ішінде қарттарға зейнетақы төлеуді, еңбек даулары туралы заңды және қайта бөлуді көздеген «Халық бюджетін» сынға алды, оны социализмге негізсіз мойынұсыну деп есептеді.

Америка Құрама Штаттары (1888)

Брайс Америкада өзінің "Американдық одақтастық" (1888) атты кітабымен кеңінен танылды, ол тарихшы және конституциялық құқық сарапшысының көзқарасынан АҚШ институттарын толыққанды зерттейді. Онда: "Білім беруге келгенде, бастауыш мектептердің көптігі халықтың білім деңгейін Еуропадан жоғары көтереді, бірақ ең жақсы университеттерде оқыған адамдардың саны артып келеді. Осы тұрғыдан алғанда, теңдік азайып, одан әрі азаятын сияқты." Бұл еңбек академиялық ортада кеңінен қолданылды, себебі Брайс Мичиган университетінің президенті Джеймс Б. Ангел, ал Гарвард университетінде Чарльз У. Элиот және Эббот Лоуренс Лоуэлл сияқты маңызды тұлғалармен жақын қарым-қатынаста болды. Сондай-ақ, бұл еңбек американдық тарихты ерекше аңглосаксондық тұрғысынан насихаттауға тырысқан американдық жазушылар үшін маңызды нұсқаулыққа айналды. "Американдық одақтастықта" Брайс американдық әйелдердің "көп бөлігі" өздерінің сайлау құқығына қарсы екенін атап көрсеткен.

АҚШ-тағы елшісі

1907 жылғы ақпанда Брайс АҚШ-тағы елші болып тағайындалды. Ол бұл лауазымды 1913 жылға дейін атқарып, ағылшын-американдық байланыстар мен достықты нығайтуда тиімді болды. Бұл тағайындау сол кезде тұрақты дипломатиялық корпустан ең қажетті лауазымның бірін алып тастады деген сындарға ұшыраса да, үлкен табысқа ие болды. Америка Құрама Штаттары Сент-Джеймс сарайына министр немесе елші ретінде өзінің көрнекті азаматтарының біреуін – Ұлыбританияда аты мен беделі белгілі мемлекет қайраткерін, әдебиетші немесе заңгерді жіберуді қалыпты жағдайға жеткізген. Ұлыбритания алғаш рет осыған ден қойды. Америкада «Американдық достастық» кітабының авторы ретінде жақсы танылған Брайс елде өзін жайлы сезінді және Англиядағы американдық министрлер мен елшілердің дәстүрі бойынша, партиялық саясаттан тыс мәселелерде белсенділікпен және табыспен қоғамдық спикер рөлін атқарды. Ол президент Теодор Рузвельт сияқты американдық саясаткерлермен көптеген жеке байланыстар жасады. Вашингтондағы неміс елшісі граф Генрих фон Бернсторф кейіннен Брайс Бірінші дүниежүзілік соғыста американдық қолдауға таласпағанына қаншалықты қуанғанын айтты, тіпті Бернсторф 1917 жылға дейін АҚШ-ты соғыс жариялаудан тоқтатқанмен. Оның қарауына түскен мәселелердің көп бөлігі АҚШ пен Канада арасындағы қарым-қатынастарға қатысты, осы орайда ол генерал-губернатормен және оның министрлерімен кеңесу үшін бірнеше рет Канадаға сапар шекті. Елшілігін аяқтағанда ол канадалықтарға Вашингтондағы британдық елшілігінің үштен екі бөлігі канадалық мәселелермен айналысатынын және ол қол қойған он бір немесе он екі келісімшарттың тоғызы Канаданың істеріне қатысты екенін айтты. «Осы тоғыз келісімшарт арқылы біз АҚШ пен Канада арасында туындауы мүмкін барлық мәселелерді – шекаралық мәселелерді, шекаралық суларды пайдалану және тарату мәселелерін, екі елдің іргелес жатқан халықаралық суларындағы балық аулауға қатысты мәселелерді, Беринг теңізіндегі тыйым салынған аң аулаудағы мүддемізді және тағы да көптеген мәселелерді шештік деп үміттенемін», – деді ол. Ол АҚШ пен Канада арасындағы қарым-қатынасты жақсы жағдайда қалдырғанымен мақтана алады. Осылайша ол 1911 жылғы Парламент Актісімен өкілеттіктері шектелген Лордтар палатасының мүшесі атанды.

In February 1907 Bryce was appointed Ambassador to the United States. He held this office until 1913, and was very efficient in strengthening Anglo American ties and friendship. The appointment, criticised at the time as withdrawing from the regular diplomatic corps one of its most coveted posts, proved a great success. The United States had been in the habit of sending, as minister or ambassador to the Court of St James's, one of its leading citizens: a statesman, a man of letters, or a lawyer whose name and reputation were already well known in Great Britain. For the first time Great Britain responded in kind. Bryce, already favourably regarded in America as the author The American Commonwealth, made himself thoroughly at home in the country; and, after the fashion of American ministers or ambassadors in England, he took up with eagerness and success the role of public orator on matters outside party politics, so far as his diplomatic duties permitted. He made many personal friends among American politicians, such as President Theodore Roosevelt. The German ambassador in Washington, Graf Heinrich von Bernstorff, later stated how relieved he felt that Bryce was not his competitor for American sympathies during the First World War, even though Bernstorff helped to keep the United States from declaring war until 1917. Most of the questions with which he had to deal related to the relations between the United States and Canada, and in this connection he paid several visits to Canada to confer with the Governor General and his ministers. At the close of his embassy he told the Canadians that probably three fourths of the business of the British embassy at Washington was Canadian, and of the eleven or twelve treaties he had signed nine had been treaties relating to the affairs of Canada. "By those nine treaties," he said, "we have, I hope, dealt with all the questions that are likely to arise between the United States and Canada questions relating to boundary; questions relating to the disposal and the use of boundary waters; questions relating to the fisheries in the international waters where the two countries adjoin one another; questions relating to the interests which we have in sealing in the Behring Sea, and many other matters." He could boast that he left the relations between the United States and Canada on an excellent footing. Thus he became a member of the House of Lords, the powers of which had been curtailed by the Parliament Act 1911.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Неміс білімімен тығыз байланыста болған басқа ағылшын ғалымдарымен бірге ол 1914 жылдың шілде айының соңғы күндері Германиямен соғыс болу мүмкіндігін ойлауға құлшынбады, бірақ Бельгияның бейтараптығын бұзу және неміс әскерлерінің Бельгияда жасаған зұлсалыстары оны ұлттық сезімге тез арада қосылуға мәжбүр етті. Брайстің мәлімдемесі Бельгиядағы американдық көмек комиссиясының директоры Вернон Лайман Келлоггпен расталды, ол «Нью-Йорк Таймс» газетіне неміс әскерлерінің жүздеген мың бельгиялық жұмысшыны құлдыққа салу және олардың көптерін зорлап, мүгедек ету фактілерін айтты. Брайс Осман империясындағы әрмен геноцидін, әсіресе 1915 жылы, қатты айыптады. Брайс 1915 жылдың шілдесінде Лордтар палатасында бұл мәселеде алғашқы болып сөз сөйледі. Кейіннен тарихшы Арнольд Тойнбидің көмегімен ол 1916 жылы британ үкіметі «Көк кітап» ретінде жариялаған жаппай қырғындар туралы құжаттық деректерді жасады. 1921 жылы Брайс әрмен геноциді Осман империясындағы ассириялықтардың жартысына жуығын да құрбан болғанын және оларға да осыған ұқсас қатыгездіктер жасалғанын жазды.

Нанымдар

Мотон Келлердің айтуынша: Брайс либерализмге, Джон Брайт пен Уильям Гладстонның 19 ғасырдың классикалық либерализміне, еркін саудаға, сөз және баспасөз бостандығына, жеке бастың бостандығына және жауапты басшылыққа сенген. Бұл өте жағымды және қоғамдық адамның жек көретін нәрселері де болды, соның ішінде либералдық емес режимдер: болгарлар мен армян халқына жасалған түріктердің зорлық-зомбылығы, содан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыста Кайзердің рейхы. Брайс өзінің «Заманауи демократия» (1921) еңбегінде де, қазіргі демократиялық тәжірибелерге күмәнмен қарады, ол әртүрлі елдердегі халық үкіметтерінің қалай жұмыс істейтінін салыстырып зерттеген еңбек болды.

Құрмет белгілері және басқа да мемлекеттік тағайындаулар

Брайс көптеген академиялық наградалар алды, олар отандық және шетелдік университеттерден табыс етілді. 1901 жылдың қыркүйегінде ол Дартмут колледжінен заң докторы (Doctor of Laws) дәрежесін алды, ал 1902 жылдың қазан айында Санкт-Эндрюс университетінен құрметті (LLD) дәрежесін, ал 1914 жылы Оксфорд университетінен құрметті дәреже алды. Өмірінің басында ол танымал таушы болған, 1876 жылы Арарат тауына шығып, 1877 жылы Транскавказия және Арарат туралы еңбек жариялаған; 1899-1901 жылдары Альпілік клубтың президенті болды. 1882 жылы Брайс Ұлттық либералдық клубты құрды, оның алғашқы үш онжылдықтағы мүшелеріне негізін қалаушы премьер-министр Гладстон, Джордж Бернард Шоу, Дэвид Ллойд Джордж, Х. Х. Асквит және Уинстон Черчилль, Бертран Рассел сияқты көптеген белгілі либерал кандидаттар мен парламент депутаттары кірді. 1893 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының халықаралық құрметті мүшесі, ал 1895 жылы Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі болып сайланды. 1907 жылы король Эдуард VII оны "Еңбегі үшін орденінің" мүшесі етіп тағайындады. Король қайтыс болғаннан кейін Брайс Вашингтонды еске алу рәсімін ұйымдастырды. Брайстың Вестминстер аббаттығындағы еске алу рәсімі кезінде оның әйелі Элизабет король Георг V-тен көңіл айту алды, ол "Лорд Брайсқа әрқашан жүгіне алатын ескі дос және сенімді кеңесші ретінде қараған". Королева Виктория Брайсты "мен кездестірген барлық мәселелер бойынша ең білімді адамдардың бірі" деп айтқан. 1918 жылы ол GCVO дәрежесіне ие болды. 1913 жылдан 1917 жылға дейін Британ академиясының президенті болды. Брайс 1917-1918 жылдары Екінші палата реформасы жөніндегі конференцияға төрағалық етті.

Жеке өмір

Брайс 1889 жылы Томас Эштонның қызы және Гайдтың 1-ші бароны Эштонның қарындасы Элизабет Марионға үйленді. Лорд және леди Брайстың балалары болмады. Брайс 1922 жылғы 22 қаңтарда 83 жасында, өмір бойы саяхаттаған соңғы сапарында, Девон графтығының Сидмут қаласындағы «Виктория» қонақ үйінде ұйықтап жатқанда жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Виконттық атағы онымен бірге тоқтатылды. Ол Голдерс Грин крематорийінде кремацияланды, содан кейін оның күлі Эдинбургтегі Гранж зиратында, ата-анасының қабіріне жақын жерленді. Леди Брайс 1939 жылы қайтыс болды. Оның құжаттары Бодлей кітапханасында сақтаулы.

Ескерткіштер

Эдинбургтегі Гранж зиратының оңтүстік-батыс бөлігінде, орталық шығыс-батыс аллеясының батыс жағында солтүстікке қарай қарап тұрған виконт Брайске арналған үлкен ескерткіш орналасқан. Оның күлі сол жерге жерленген. 2013 жылы Ольстер тарихы қоғамы Белфаст қаласындағы туған жеріне жақын жерде оған арналған еске алу тақтасын ашты. 1998 жылы Брайс дүниеге келген күнінің 160 жылдығына орай Арменияның Ереван қаласындағы Баграмян даңғылынан бұрылатын шағын көшеге "Джеймс Брайс көшесі" деген ат берілді.

Таңдалған мақалалар

"Англия университеттерінің болашағы", The Fortnightly Review, Vol. XXXIX, 1883 жыл. "Идеал университет", The Contemporary Review, Vol. XLV, 1884 жылғы маусым. "Тарих және географияның қарым-қатынасы", The Contemporary Review, Vol. XLIX, 1886 жылғы қаңтар/маусым. "Наразылық заманы", The Contemporary Review, Vol. LIX, 1891 жылғы қаңтар. "Негр мәселесі туралы ойлар", The North American Review 153, No. 421 (1891): 641–60. "Адамдардың нәсілдерінің тарихи тұрғыдан қарастырылған көші-қоны", The Contemporary Review, Vol. LXII, 1892 жылғы шілде. "Азаматтық міндетті оқыту", Educational Review, Vol. VI, 1893 жыл. "Теңдік", The Century; A Popular Quarterly, Vol. LVI, No. 3, 1898 жылғы шілде. "Прогресс деген не?", The Atlantic Monthly, Vol. C, 1907 жыл.

Танымал цитаталар

"Патриотизм – туды желбірету емес, елімізді әділ әрі күшті етуге ұмтылудан тұрады." "Ешбір үкімет демократия сияқты азаматтан көп талап етпейді, және ешқайсысы да соншалықты қайтарым бермейді." "Өмір нашар кітаптарды оқуға тым қысқа." "Адам ақымақтыққа шамадан тыс ашуланса, ол өзі де ақымақтықтың бір түрі болып табылады."