Уильям Джонс: Британиялық филолог және Индия зерттеушісі

Кіріспе

Британдық филолог және ғалым (1746–1794)

Сэр Уильям Джонс (28 қыркүйек 1746 – 27 сәуір 1794) – британдық филолог, шығыстанушы және Бенгалиядағы Форт-Уильям Жоғарғы Сотының судьясы, сондай-ақ ежелгі Үндістанды зерттеуші ғалым. Ол еуропалық және үнді-арий тілдерінің туыстығын айқындаған, кейіннен үнді-еуропа тілдері деп аталатын теориялық ұсынысымен ең көп танылды. Джонс 1784 жылы Бенгалия Азия қоғамын құрғанмен де белгілі.

Ерте өмір

Уильям Джонс Лондонда дүниеге келді; оның әкесі Уильям Джонс (1675–1749) Уэльстегі Англсиден шыққан математик, π символын енгізгенімен белгілі. Жас Уильям Джонс тілдік дарынды бала болды, ол ана тілі – ағылшын және уэльс тілдерінен өзге, грек, латын, парсы, араб, иврит тілдерін және қытай жазуының негіздерін ерте жасында үйренді. Өмірінің соңына дейін ол сегіз тілді терең білді. Джонстың әкесі үш жасында қайтыс болды, оны анасы Мэри Никс Джонс тәрбиеледі. 1753 жылдың қыркүйегінде ол Харроу мектебіне жіберілді, содан кейін Оксфорд университетінің колледжінде білім алды. 1768 жылы бітіріп, 1773 жылы магистр дәрежесін алды. Қаржылық қиындықтарға тап болғандықтан, ол граф Спенсердің ұлы, жеті жасар Лорд Альторпқа сабақ берді. Келесі алты жыл бойы ол мұғалім және аудармашы болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол 1770 жылы «Надир шаһ тарихы» деген еңбегін жариялады, бұл парсы тіліндегі Мирза Мехди Хан Астарабадидің шығармасының француз тіліне аудармасы еді. Бұл Дания королі Кристиан VII-нің өтініші бойынша жасалды: ол 23 жасында шығыстанушы ретінде танылған Джонсқа келді, оның еңбегін бағалап, Дания Корольдік ғылым және әдебиет академиясының мүшелігімен марапаттады. Бұл Персия, Анатолия және жалпы Таяу Шығысқа қатысты көптеген еңбектердің бастауы болды.

Англиядағы заң және саясат

1770 жылы Джонс Орта ғибадатханаға қабылданып, үш жыл заңды оқыды, бұл оның Үндістандағы өмірлік еңбегіне дайындық болды. Ол 30 сәуірде 1772 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1773 жылы ол "Клуб" мүшесі болып сайланды және 1780 жылы оның президенті болды. Джонс Уэльсте аймақтық судья болып қызмет еткен соң, саясатқа қатысты: ол Парижде Бенджамин Франклинмен бірлесіп Америка революциясын бейбіт жолмен шешуге тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 1780 жылғы жалпы сайлауда Оксфордтан Парламент мүшелігіне кандидат болды, бірақ жеңіліске ұшырады. Джонс радикалды саяси ойшыл және Америка тәуелсіздігін қолдаушы болды. Оның "Үкімет принциптері; ғалым мен шаруа арасындағы әңгіме" (1783) атты еңбегі, оның інісі Уильям Дэвис Шипли қайта басылым жасағаннан кейін, бүлікшіл жала жайттары бойынша сотқа берілді (Декан Сент-Асаф ісі ретінде белгілі).

Үндістанның билік ету мерзімі

1783 жылғы 4 наурызда Калькуттадағы Жоғарғы сотқа судья болып тағайындалды. 1783 жылғы 20 наурызда ол рыцарь дәрежесіне ие болды. 1783 жылғы сәуірде ол Анна Мария Шиплиге, доктор Джонатан Шиплидің үлкен қызы, Лландафф епискобы және Сент-Асаф епискобының қызына үйленді. Анна Мария өзінің суретшілік қабілетін Джонсқа Үндістандағы өмірді құжаттауға көмектесу үшін пайдаланды. 1783 жылғы 25 қыркүйекте ол Калькуттаға келді. Субконтинентте ол Еуропалық ғылымда әлі зерттелмеген Үндістан мәдениетіне қызығушылық танытты. 1784 жылғы 15 қаңтарда ол Калькуттада Азиялық қоғамды құрды. Надия индуистік университетінде пандт ретінде сабақ берген Рамалоканадан Ведаларды оқып, шебер санскритші болды. Джонс әріптесі, шығыстанушы Сэмюэл Дэвиспен джотиша, яғни индуистік астрономия тақырыбында он жыл бойы хат алмасып жүрді. Ол индуистік заңдардың ежелгі тұжырымдамасын Пандит Джаганнат Тарка Панчананнан үйренді. Келесі он жылда ол Үндістан туралы көптеген еңбектер жазды, нәтижесінде субконтиненттің барлық әлеуметтік ғылымдар саласындағы қазіргі заманғы зерттеулері басталды. Ол сонымен қатар жергілікті заңдар, музыка, әдебиет, ботаника және география туралы жазды, сондай-ақ бірнеше маңызды үнді әдебиеттерінің алғашқы ағылшын тіліне аудармаларын жасады. Сэр Уильям Джонс кейде Youns Uksfardi (یونس اوکسفردی, "Оксфордтық Джонс") деген псевдониммен де танымал болды. Бұл псевдоним оның 1771 жылы жарық көрген (және келесі басылымдарда) Парсы грамматикасының ішкі мұқабасында кездеседі. Ол 1794 жылғы 27 сәуірде 47 жасында Калькуттада қайтыс болды және Оңтүстік Парк көшесіндегі зиратқа жерленді.

Ғылыми еңбектер

Джонс қазіргі кезде үнді-еуропа тілдері арасындағы қарым-қатынас туралы өз ұсыныстарымен танымал. Азия қоғамына арналған үшінші жылдық баяндамасында (1786) ол санскрит, грек және латын тілдерінің ортақ тамыры бар екенін және олардың бәрі, өз кезегінде, гот және кельт тілдерімен, сондай-ақ парсы тілдерімен байланысты болуы мүмкін екенін айтты. Оның есімі осы байқаумен байланысты болса да, бұл сөзді алғаш айтқан адам емес еді. 16 ғасырда Үндістанға келген еуропалық саяхатшылар үнді және еуропа тілдерінің ұқсастығын байқады. 1653 жылы голландиялық ғалым Маркус Зуэриус ван Бокхорн герман, роман, грек, балтық, славян, кельт және иран тілдері үшін прототілді ("скиф") ұсынды. Соңында, 1767 жылы француз ғылым академиясына жіберілген естеліктерінде Г.Лоран Кёурду, өмір бойы Үндістанда өмір сүрген француз иезуиті, санскрит пен еуропа тілдерінің арасындағы ұқсастықты нақты көрсетті. 1786 жылы Джонс санскрит, иран, грек, латын, герман және кельт тілдерін біріктіретін прототілді ұсынды, бірақ оның жұмысы көптеген жағынан оның алдыңғыларына қарағанда дәл емес еді, өйткені ол египет, жапон және қытай тілдерін индоевропа тілдеріне қате енгізді, ал хиндустаниді тастап кетті. Дегенмен Джонстың Азия қоғамы алдындағы үшінші жылдық баяндамасы индустар тарихы мен мәдениеті туралы (2 ақпан 1786 жылы оқылған және 1788 жылы жарияланған), атақты "филолог" бөлігімен салыстырмалы тіл білімі мен үнді-еуропалық зерттеулердің бастамасы ретінде жиі сілтеме жасалады. Санскрит тілі, оның көнелігі қандай болмасын, таңғажайып құрылымға ие; грек тілінен гөрі кемелді, латын тілінен гөрі бай, және екеуінен де жақсырақ жетілдірілген, бірақ екеуіне де күшті туыстық бар, сондай-ақ етістік түбірлерінде де, грамматикалық формаларында да, бұл жай ғана оқиғамен туындауы мүмкін емес; шын мәнінде, ешбір тіл білгірі оларды барлығын зерттемей, олардың ортақ бастаудан шыққандығына сенбес еді, бұл бастау, мүмкін, енді жоқ; гот және кельт тілдерінің екеуі де, өте әртүрлі диалектімен араластырылған болса да, санскритпен бірдей текті болуы мүмкін дегенге ұқсас себеп бар, бірақ бұл аз күшті; және ежелгі парсы тілін де осы отбасыға қосуға болады. Ортақ бастау Proto-Indo-European деп аталды. Джонс Үндістан субконтинентіне "арийлердің шапқыны" деген тұжырымды алғаш ұсынды, Джонстың пікірінше, бұл Үндістанда жергілікті үндістер мен арийлердің ұрпақтары арасындағы тұрақты этникалық бөлінуге әкелді. Бұл идея сол кезде дәлелдердің жетіспеуіне байланысты ұмытылған, бірақ кейіннен отарлық шенеунік Герберт Хоуп Рисли сияқты әуесқой үндітанушылар тарапынан қайта қолға алынды. Джонс сондай-ақ қазіргі кезде ерекше көрінетін, бірақ сол кездегідей емес теорияларды ұсынды. Мысалы, ол египеттік дін қызметкерлері тарихқа дейінгі дәуірде Үндістанға көшіп, қоныстанды деп сенді. Ол сондай-ақ қытайлықтардың бастапқыда кшатрия кастасына жататын индустар екенін айтты. Джонс 1772 жылғы "Еліктейтін өнерлер туралы" эссесінде поэзияның экспрессивті теориясын алғаш ұсынғандардың бірі болды, ол сипаттамадан немесе еліктеуден гөрі көріністі бағалады: "Егер осы эсседе қолданылған аргументтерге қандай да бір салмақ болса, онда поэзияның, музыканың және сурет салудың ең жақсы бөліктері құмарлықты білдіреді, ал нашар бөліктері табиғат объектілерін сипаттайды". Осылайша ол романтикалық субъективтілік негізінде поэзияны негіздеуде Вордсвортты күтті. Джонс Жоғарғы сотта судья болып қызмет еткен кезінде "Хайдтың жазбаларына" үлес қосты. Бұл жазбалар 18 ғасырдың соңындағы Бенгалиядағы өмір туралы ақпараттың құнды бастапқы көзі болып табылады және Жоғарғы соттың іс жүргізуінің жалғыз қалған көзі болып табылады.

Jones is known today for his propositions about relationships between the Indo European languages. In his Third Anniversary Discourse to the Asiatic Society (1786) he suggested that Sanskrit, Greek and Latin languages had a common root, and that indeed they might all be further related, in turn, to Gothic and the Celtic languages, as well as to Persian. Although his name is closely associated with this observation, he was not the first to make it. In the 16th century, European visitors to India became aware of similarities between Indian and European languages and as early as 1653, the Dutch scholar Marcus Zuerius van Boxhorn had published a proposal for a proto language ("Scythian") for Germanic, Romance, Greek, Baltic, Slavic, Celtic and Iranian. Finally, in a memoir sent to the French Academy of Sciences in 1767 Gaston Laurent Coeurdoux, a French Jesuit who spent all his life in India, had specifically demonstrated the existing analogy between Sanskrit and European languages. In 1786 Jones postulated a proto language uniting Sanskrit, Iranian, Greek, Latin, Germanic and Celtic, but in many ways, his work was less accurate than his predecessors, as he erroneously included Egyptian, Japanese and Chinese in the Indo European languages, while omitting Hindustani

Nevertheless, Jones's third annual discourse before the Asiatic Society on the history and culture of the Hindus (delivered on 2 February 1786 and published in 1788) with the famed "philologer" passage is often cited as the beginning of comparative linguistics and Indo European studies. The Sanscrit language, whatever be its antiquity, is of a wonderful structure; more perfect than the Greek, more copious than the Latin, and more exquisitely refined than either, yet bearing to both of them a stronger affinity, both in the roots of verbs and the forms of grammar, than could possibly have been produced by accident; so strong indeed, that no philologer could examine them all three, without believing them to have sprung from some common source, which, perhaps, no longer exists; there is a similar reason, though not quite so forcible, for supposing that both the Gothic and the Celtic, though blended with a very different idiom, had the same origin with the Sanscrit; and the old Persian might be added to the same family. This common source came to be known as Proto Indo European. Jones was the first to propose the concept of an "Aryan invasion" into the Indian subcontinent, which according to Jones led to a lasting ethnic division in India between descents of indigenous Indians and those of the Aryans. This idea fell into obscurity due to a lack of evidence at the time, but was later taken up by amateur Indologists such as the colonial administrator Herbert Hope Risley. Jones also propounded theories that might appear peculiar today but were less so in his time. For example, he believed that Egyptian priests had migrated and settled down in India in prehistoric times. He also posited that the Chinese were originally Hindus belonging to the Kshatriya caste. Jones, in his 1772 Essay on the Arts called Imitative, was one of the first to propound an expressive theory of poetry, valorising expression over description or imitation: "If the arguments, used in this essay, have any weight, it will appear, that the finest parts of poetry, music, and painting, are expressive of the passions the inferior parts of them are descriptive of natural objects". He thereby anticipated Wordsworth in grounding poetry on the basis of a Romantic subjectivity. Jones was a contributor to Hyde's Notebooks during his term on the bench of the Supreme Court of Judicature. The notebooks are a valuable primary source of information for life in late 18th century Bengal, and are the only remaining source for the proceedings of the Supreme Court.

Заңдық жарналар

Калькуттаға жеткен соң Джонс соттың тағайындалған пәнділеріне қанағаттанбады, олар индуизм заңдарын түсіндіру және сот шешімдеріне үлес қосумен жүктелген еді. Бірнеше істе әртүрлі пәнділер әртүрлі үкімдер шығарғаннан кейін, Джонс бастапқы дереккөздерді өзі түсіндіру үшін санскрит тілін толықтай үйренуге бел буды. Джонстың соңғы сот жобасы – санскрит тілінде «Индуистік құқық жинағын» құрастыруды ұсыну және басқару болды, бастапқы жоспар бойынша жұмысты өзі аударуды көздеген еді. Оның қайтысынан кейін аударманы Генри Томас Кольбрук аяқтады.

Киелі кітап оқиғаларының тарихи уақыт сызығы

Джонс былай деді: "Жаратылыс кітабының алғашқы он бір тарауы рас болса, немесе ұлттық дініміздің бүкіл негізі жалған, және біздің ешқайсымыз да мұндай қорытындыға келгіміз келмейді деп үміттенемін". (1788, 225)

Ол сондай-ақ: "Әрине, мен құрметті кітаптардың [Жаратылыс кітабының] қасиеттілігіне сенуге міндеттімін", - деді. (1788, 225) Бұл пікірталас шамамен бір ғасыр бойы шешілмей қалды.

Шахмат өлеңі

1763 жылы 17 жасында Джонс ағылшын тілінде «Caissa» поэмасын жазды, ол 1527 жылы Марко Жироламо Вида жариялаған 658 таралған «Scacchia, Ludus» поэмасына негізделген. Бұл поэма шахматтың мифтік тегін баяндайды және шахмат әлемінде кеңінен танымал болды. Поэмада нимфа Кайса бастапқыда соғыс құдайы Марстың ұсыныстарын қабылдамайды. Марс құдайдың көмегін іздейді, ал ол Марсқа сый ретінде шахмат ойынын жасайды, осылайша Кайсаның құрметін жеңіп алуға тырысады. Марс шахмат арқылы оны өз тарапына көндіреді. Осыдан бері Кайса шахматтың «құдайы» ретінде танылды, оның аты қазіргі шахматта түрлі жағдайларда қолданылады.

Өлеңнің көркем көрінісі

Томас Морис (1754–1824) 1795 жылы «Элегиялық өлең» атты поэмасын жариялады; толық атауы: «Құрметті Уильям Джонс есіміне және ізгіліктеріне арналған элегиялық және тарихи өлең. Ғылымның дамуын және Азиядағы Мұхаммедтік жаулап алуларды кері көруге арналған шолуды қамтиды».

Шопенгауэрдің цитаты

Артур Шопенгауэр «Әлем ерік ретінде және бейнелеу» (1819) кітабының 1-параграфында Сер Уильям Джонстың бір жарияланымына сілтеме жасады. Шопенгауэр «білім үшін барлық нәрсе, демек, бүкіл осы әлем – тек субъектіге қатысты объект, қабылдаушының сезінуі, бір сөзбен айтқанда, бейнелеу» деген доктринаны қолдауға тырысты. Ол Джонстың түпнұсқа ағылшын тіліндегі сөздерін келтірді: «Үндістанның даналары бұл негізгі шындықты қаншалықты ерте таныған, өйткені ол Вьясаға жатқызылған Веданта философиясының негізгі қағидасы ретінде көрінеді, Сэр Уильям Джонс өзінің соңғы эссесінде – «Азия философиясы туралы» («Азия зерттеулері», 4-том, 164-бет) дәлелдеген: «Веданта мектебінің негізгі ілімі материяның бар екенін жоққа шығаруда емес, яғни қаттылық, өткірлігі жоқ болу және кеңейтілген пішінде (мұны жоққа шығару – ақылсыздық болар еді), бірақ оның жалпыға белгілі түсінігін түзетуде және оның саналық қабылдаудан тәуелсіз ешқандай мәні жоқ екенін айтуда; болу және қабылдану – бір-бірімен ауыстырылатын ұғымдар». Шопенгауэр Джонстың беделін өзінің философиясының негізгі принципін Джонстың айтуынша, Ведантаның ең маңызды негізгі тұжырымымен байланыстыру үшін пайдаланды. Ол өзінің басқа еңбектерінде де Сер Уильям Джонстың жазбаларына жиі сілтеме жасады.