Есте сақтау процесі және түрлері

Кіріспе

Өткен оқиғалардың немесе ақпараттың еске түсірілуі

Еске түсіру – бұл өткеннен ақпаратты еске түсірудің психикалық процесі. Кодтау және сақтаумен қатар, ол жадтың үш негізгі процесінің бірі болып табылады. Еске түсірудің үш негізгі түрі бар: еркін еске түсіру, ишаратпен еске түсіру және тізбектей еске түсіру. Психологтар адамдар мен жануарлардың жад процестерін зерттеу үшін осы түрін тексеріп жатады. Еске түсіру процесінің екі негізгі теориясы – екі сатылы теория және кодтау спецификалық теориясы.

Екі кезеңді теория

Екі кезеңдік теория бойынша, еске түсіру процесі іздеу және алу процесімен басталады, содан кейін алынған ақпараттан дұрыс ақпаратты таңдау процесі немесе тану процесі жүзеге асырылады. Осы теорияда тану осы екі кезеңнің немесе процестердің соңғысын ғана қамтиды, және осының нәтижесінде тану процесі еске түсіруден артық деп есептеледі. Тану процесінде қате немесе сәтсіздік туындауы мүмкін бір ғана процесс бар, ал еске түсіруде екі процесс қатысады. Дегенмен, кейбір жағдайларда еске түсіру танудан жоғарырақ болып келеді, мысалы, кейіннен еске түсірілетін сөздерді тани алмайтын жағдайлар. Тағы бір екі кезеңдік теорияда, заттар тізімін еркін еске түсіру жұмыс жадындағы мазмұнмен басталып, содан кейін ассоциативтік іздеуге көшеді.

Кодтау ерекшелігі

Кодтау ерекшелігі теориясы тану және еске алу процестерінің ұқсастығын анықтайды. Кодтау ерекшелігі принципі жадтың жад іздерінен немесе оның оқу ортасынан, сондай-ақ ақпаратты қайтару ортасынан пайдаланатынын көрсетеді. Басқаша айтқанда, ақпаратты кодтау кезінде қол жетімді болған жағдай, оны қайтару кезінде де қол жетімді болса, жад жақсарады. Мысалы, егер біреу белгілі бір тақырыпты белгілі бір жерде оқып үйренсе, бірақ емтиханды басқа орында тапсырса, онда ол тақырыпты оқыған жерде болғандай жақсы еске түсіре алмайды. Кодтау ерекшелігі контекстік түйсіктерді ескере алуға көмектеседі, өйткені ол ақпаратты қайтару ортасына назар аударады, сонымен қатар тану еске алудан әрқашан артық болмайтынын да ескереді. Еске алу – жадтың маңызды бөлігі болғандықтан, жадты зерттеу тарихы еске алуды зерттеу тарихын да қамтиды. 1885 жылы Герман Эббингхаус грамматикалық ережелерге бағынбайтын және мағынасы жоқ әріптердің тізбектерін – «мағынасыз буындарды» жасады, осылайша өз жадын сынап көрді. Ол мағынасыз буындардың тізімін жаттап алып, оларды әртүрлі уақыт аралығында еске түсіруге тырысты. Ол жадтың алғашқы бірнеше сағат немесе күндер ішінде тез жоғалатынын, бірақ кейінгі күндерде, апталарда және айларда біртіндеп төмендейтінін анықтады. Сонымен қатар, Эббингхаус бірнеше рет оқу, артық оқу және оқу уақытын үзеліспен бөлу ақпаратты жақсырақ сақтауға көмектесетінін тапты. Эббингхаус зерттеулері жиырмасыншы ғасырда жад және еске алу туралы жүргізілген көптеген зерттеулерге әсер етті. Фредерик Бартлетт ХХ ғасырдың ортасында жад саласындағы көрнекті зерттеуші болды. Ол жаңа ақпаратты еске алу кезінде адамдар жасаған қателерге назар аударған британдық эксперименталды психолог еді. Оның ең белгілі еңбектерінің бірі – 1932 жылы жарық көрген «Есте сақтау: Эксперименталды және әлеуметтік психологияны зерттеу». Ол Солтүстік Америка халықтарының ертегілерін, соның ішінде «Жұректердің соғысы» атты туындыларын пайдаланғаны үшін танымал. Ол зерттеуге қатысушыларға әңгіменің бір бөлігін беріп, одан оны мүмкіндігінше дәл еске түсіруді сұрады. 1960 жылдары қысқа мерзімді жадқа (ҚМЖ) қызығушылық артты. 1960 жылдарға дейін қысқа мерзімді жадтың жұмыс істеуін және жылдам жад жоғалуын зерттеуге арналған зерттеулер өте аз болды. Ллойд және Маргарет Питерсон адамдарға қысқа сөздер немесе әріптер тізімін бергенде және оларды бірнеше секунд бойы басқа тапсырмамен айналыстырғанда, тізімді еске түсіру қабілеті күрт төмендейтінін байқады. Жадыны зерттеудегі келесі маңызды қадам – Эндел Тулвингтің эпизодтық және семантикалық жадтың екі түрін ұсынғаны болды. Тулвинг эпизодтық жадты белгілі бір уақытта және орында болған нақты оқиға туралы естелік ретінде сипаттады, мысалы, сіздің 10 жасқа толған күніңізде не алғаныңыз. Семантикалық жад – ұзақ мерзімді жатта сақталатын абстрактілі сөздер, түсініктер және ережелер. Сонымен қатар, Эндел Тулвинг 1983 жылы кодтау ерекшелігі принципін жасады, ол ақпаратты кодтау және оны еске алу арасындағы байланыстың маңыздылығын түсіндіреді. Анығырақ айтқанда, кодтау ерекшелігі принципі адамның ақпаратты еске түсіру ықтималдығы, егер еске алу түйсіктері кодтау түйсіктерімен сәйкес келсе немесе ұқсас болса, жоғары екенін білдіреді. 1960 жылдары визуалды бейнелерді зерттеу және оларды қалай еске алуға болады деген сұрақтар да зерттелді. Бұл зерттеуді Аллан Пайвио жүргізді, ол сөзді қаншалықты көп бейнелік қозғалыс тудырса, оны еркін еске алуда немесе жұптасқан серіктестерде еске алу мүмкіндігі де соғұрлым жоғары екенін анықтады. 1980 жылдан бері жадтың, әсіресе еске алудың жұмыс істеуін зерттеуге көп көңіл бөлінді. Бұрынғы зерттеулер дамытылып, жетілдірілді, жаңа зерттеулер жүргізілуде және олар әлі де жүргізілуде.

The theory of encoding specificity finds similarities between the process of recognition and that of recall. The encoding specificity principle states that memory utilizes information from the memory trace, or the situation in which it was learned, and from the environment in which it is retrieved. In other words, memory is improved when information available at encoding is also available at retrieval. For example, if one is to learn about a topic and study it in a specific location, but take their exam in a different setting, they would not have had as much of a successful memory recall as if they were in the location that they learned and studied the topic in. Encoding specificity helps to take into account context cues because of its focus on the retrieval environment, and it also accounts for the fact recognition may not always be superior to recall. Recall is a major part of memory so the history of the study of memory in general also provides a history of the study of recall. In 1885, Hermann Ebbinghaus created nonsense syllables, combinations of letters that do not follow grammatical rules and have no meaning, to test his own memory. He would memorize a list of nonsense syllables and then test his recall of that list over varying time periods. He discovered that memory loss occurred rapidly over the first few hours or days, but showed a more steady, gradual decline over subsequent days, weeks, and months. Furthermore, Ebbinghaus discovered that multiple learning, over learning, and spacing study times increased retention of information. Ebbinghaus' research influenced much of the research conducted on memory and recall throughout the twentieth century. Frederic Bartlett was a prominent researcher in the field of memory during the mid twentieth century. He was a British experimental psychologist who focused on the mistakes people made when recalling new information. One of his well known works was Remembering: A Study in Experimental and Social Psychology, which he published in 1932. He is well known for his use of North American Native folk tales, including The War of the Ghosts. He would provide participants in his study with an excerpt from a story and then asked them to recall it as accurately as they could. In the 1960s, interest in short term memory (STM) increased. Before the 1960s, there was very little research that studied the workings of short term memory and rapid memory loss. Lloyd and Margaret Peterson observed that when people are given a short list of words or letters and then are distracted and occupied with another task for few seconds, their memory for the list is greatly decreased. The next major development in the study of memory recall was Endel Tulving's proposition of two kinds of memory: episodic and semantic. Tulving described episodic memory as a memory about a specific event that occurred at a particular time and place, for example what you got for your 10th birthday. Semantic memories are abstract words, concepts, and rules stored in long term memory. Furthermore, Endel Tulving devised the encoding specificity principle in 1983, which explains the importance of the relation between the encoding of information and then recalling that information. To explain further, the encoding specificity principle means that a person is more likely to recall information if the recall cues match or are similar to the encoding cues. The 1960s also saw a development in the study of visual imagery and how it is recalled. This research was led by Allan Paivio, who found that the more image arousing a word was the more likely it would be recalled in either free recall or paired associates. There has been a considerable amount of research into the workings of memory, and specifically recall since the 1980s. The previously mentioned research was developed and improved upon, and new research was and still is being conducted.

Тегін қайтарып алу

Еркін еске алу – адамға есте сақтау үшін бірнеше заттың тізімін беріп, оларды кез келген тәртіппен еске түсіру арқылы тексеру процесін сипаттайды. Құрастырылған еске алуды пайдалану арқылы тексерілетін тағы бір теория – алға және артқа еске алудың симметриясы. Әдетте, алға қарай еске алу артқа қарай еске алудан оңай деп есептеледі, яғни алға қарай еске алу артқа қарай еске алудан күштірек. Бұл әдетте сөздердің немесе әріптердің, мысалы, әліпбидің ұзақ тізбегі үшін дұрыс. Бір көзқарас бойынша, тәуелсіз қауымдастықтар гипотезасы, алға және артқа еске алудың күші бір-бірінен тәуелсіз деп болжанады. Бұл гипотезаны растау үшін доктор Джордж Вулфорд қатысушылардың алға және артқа еске алуын сынап, алға және артқа еске алудың бір-біріне тәуелсіз екенін анықтады. Сөз жұптарымен байланысты дұрыс еске түсіру ықтималдығы 0,47 болды, ал сөз жұптарымен байланысты дұрыс артқа еске түсіру ықтималдығы 0,25 болды. Дегенмен, басқа көзқарас бойынша, ассоциативтік симметрия гипотезасы, алға және артқа еске алудың күші шамамен бірдей және жоғары корреляцияда. Свартмор колледжінің С.Э. Аш және С.М. Эбенхольцтің экспериментінде қатысушылар күту арқылы мағынасыз буын жұптарын жаттады. Белгілі бір жаттау деңгейіне жеткеннен кейін, қатысушылар есте сақтай алатын барлық жұптар мен жеке элементтерді анықтау үшін еркін еске алу арқылы тексерілді. Бұл зерттеушілер артқа қарайғы қауымдастырудың алға қарайғы қауымдастырудан әлдеқайда әлсіз екенін анықтады. Алайда, алға және артқа еске алудың қолжетімділігі негізінен бірдей болған кезде, алға және артқа еске алу арасында айырмашылық шамалы болды. Кейбір ғалымдар, соның ішінде Аш пен Эбенхольц тәуелсіз қауымдастыру гипотезасына сенеді және алға және артқа еске алудың тең күші олардың гипотезасына сәйкес келеді деп санайды, өйткені алға және артқа еске алу тәуелсіз, бірақ тең күшпен болуы мүмкін. Дегенмен, ассоциативтік симметрия теоретиктері деректерді олардың гипотезасына сәйкес келетінін білдіретіндей түсіндірді. Еске алуды пайдалану арқылы жүргізілген тағы бір зерттеуде сынақ кезінде жаттаудың болатыны анықталды. Марк Карриер мен Пашлер (1992) тек жаттау кезеңі бар топтың сынақ кезеңі бар топқа қарағанда 10% көбірек қате жасайтынын анықтады. Тек жаттау кезеңінде қатысушыларға AiBi берілді, онда Ai – ағылшын сөзі, ал Bi – сібірлік эскимос юпик сөзі. Сынақ кезеңінде қатысушылар бірінші кезекте Ai берілген Bi-ді еске түсіруге тырысты, содан кейін оларға AiBi жұбы бірге көрсетілді. Бұл нәтижелер қатысушылар бір нәрсені жаттап алғаннан кейін, жадты ақыл-ой операцияларымен тексеру кейінірек еске алуға көмектеседі дегенді көрсетеді. Еске алу әрекеті жаттап алудың орнына Ai мен Bi арасында жаңа және ұзақ мерзімді байланыс жасайды. Бұл құбылыс әдетте «тексеру әсері» деп аталады. Тағы бір зерттеу көрсеткендей, тізімдерді жаттағаннан кейін бірден тексергенде, соңғы екі жұп ең жақсы есте сақталады. Бес секундтық кешігуден кейін, жаңадан жатталған сөздерді еске түсіру нашарлайды. Алайда, тізімнің басындағы сөз жұптары әлі де жақсы есте сақталады. Сонымен қатар, ұзақ тізімде сөз жұптарының абсолютті саны көбірек, ал қысқа тізімде сөз жұптарының пайызы көбірек. Кейде сөз жұптарын еске түсіргенде, бөгде нәрселер пайда болады. Бөгде нәрсе – қатысушылардың сөз жұбының белгісіне негізделген сөзді еске түсіруге тырысқан кезде жасаған қателігі. Бөгде нәрселер дұрыс еске түсірілмейтін сөзбен ортақ семантикалық атрибуттарға ие болуы мүмкін немесе бұрын қазіргі тізімдегі немесе бұрын зерттелген тізімдегі басқа сөз жұбында жатталған немесе уақыт жағынан белгі элементіне жақын болған. Екі элемент ұқсас болған кезде, бөгде нәрсе пайда болуы мүмкін. Пенсильвания университетінің профессоры Кахана мен Мариеке Вугт бет-әлпет пен есімдер арасындағы ұқсастықтың әсерін зерттеді. Бірінші экспериментте олар еске алу қабілеті зерттеу жинағындағы ұқсас беттер санына байланысты өзгеретінін анықтағылары келді. Егер беттердің радиусы белгілі бір аралықта болса, онда бет-әлпеттер ұқсас болады. Радиус ішіндегі беттер саны көршіліктің тығыздығы деп аталады. Олар есімді бетке еске түсірудің дәлдік деңгейі төмен екенін және көршіліктің тығыздығы жоғары беттерге реакция уақыты баяу екенін анықтады. Екі бет неғұрлым ұқсас болса, екі бет арасындағы кедергілердің ықтималдығы соғұрлым жоғары болады. А бетімен шақырылғанда, B есімі, егер А және В беттері ұқсас болса, еске алынуы мүмкін, бұл бөгде нәрсе пайда болғанын білдіреді. Дұрыс еске түсіру ықтималдығы басқа ұқсас беттері бар беттер санынан туындайды. Белгілер адамның не еске түсіруі керек екенін анықтауға көмектеседі. Белгі – иіс, ән, түс, орын сияқты еске түсіруге көмектесетін кез келген нәрсе болуы мүмкін. Еркін еске алуға қарастыратын болсақ, субъектіге тізімдегі белгілі бір затты еске түсіру немесе тізімді белгілі бір тәртіппен еске түсіру үшін сұралады. Құрастырылған еске алу да еркін еске алуға қатысады, өйткені субъектіге белгілер берілгенде, олар бастапқыда белгісіз еске түсірмеген тізімдегі заттарды еске түсіреді. Тулвинг бұл құбылысты өз зерттеулерінде түсіндірді. Ол қатысушыларға бастапқыда еске түсіре алмаған заттарға қауымдастырылған белгілер бергенде, қатысушылар сол затты еске түсіре алды.

Free recall describes the process in which a person is given a list of items to remember and then is tested by being asked to recall them in any order. Another theory that can be tested using cued recall is symmetry of forward and backward recall. Forward recall is generally assumed to be easier than backward recall, i. e. forward recall is stronger than backward recall. This is generally true for long sequences of word or letters such as the alphabet. In one view, the independent associations hypothesis, the strength of forward and backward recall are hypothesized to be independent of each other. To confirm this hypothesis, Dr. George Wolford tested participants' forward and backward recall and found that forward and backward recall are independent of each other. The probability of correct forward recall was .47 for word pair associations and the probability of correct backward recall of word pair associations was .25. However, in another view, the associative symmetry hypothesis, the strengths of forward and backward recall are about equal and highly correlated. In S. E Asch from Swarthmore College and S. M Ebenholtz's experiment, participants learned pairs of nonsense syllables by anticipation recall. After reaching a certain threshold of learning, the participants were tested by free recall to determine all pairs and single items they could remember. These researchers found that backward association was greatly weaker than forward association. However, when the availability of forward and backward recall were basically the same, there was little difference between forward and backward recall. Some scientists including Asch and Ebenholtz believe in the independent association hypothesis think that the equal strengths of forward and backward recall are compatible with their hypothesis because forward and backward recall could be independent but with equal strengths. However associative symmetry theorists interpreted the data to mean that the results fit their hypothesis. Another study done using cued recall found that learning occurs during test trials. Mark Carrier and Pashler (1992) found that the group with a study only phase makes 10% more errors than the group with a test study phase. In the study only phase, participants were given Ai Bi, where Ai was an English word and Bi was a Siberian Eskimo Yupik word. In the test study phase, participants first attempted to recall Bi given Ai as a cue then they were shown Ai Bi pair together. This result suggests that after participants learn something, testing their memory with mental operations helps later recall. The act of recalling instead of restudying creates new and longer lasting connection between Ai and Bi. This phenomenon is commonly referred to as the testing effect. Another study showed that when lists are tested immediately after study, the last couple of pairs are remembered best. After a five second delay, the recall of recently studied words diminishes. However, word pairs at the beginning of a list still show better recall. Moreover, in a longer list, the absolute number of word pairs recalled is greater but in a shorter list of word pairs, the percentage of word pairs recalled is greater. Sometimes, when recalling word pairs, there is an intrusion. An intrusion is an error that participants make when they attempt to recall a word based on a cue of that word pair. Intrusions tend to have either semantic attributes in common with the correct word not recalled or have been previously studied in another word pair on the current list or a previously studied list or were close in time to the cue item. When two items are similar, an intrusion may occur. Professor Kahana and Marieke Vugt at the University of Pennsylvania examined the effects of face similarity for face name associations. In the first experiment, they wanted to determine if performance of recall would vary with the number of faces in the study set that were similar to the cue face. Faces were similar if the radius of the faces were within a range. The number of faces within a radius is called a neighborhood density. They found that the recall of a name to face exhibited a lower accuracy and slower reaction time for faces with a greater neighborhood density. The more similarity that two faces have, the greater the probability for interference between the two faces. When cued with face A, name B may be recalled if face A and B are similar, which would signify that an intrusion has occurred. The probability of correct recall came from the number of faces that had other similar faces. Cues act as guides to what the person is supposed to remember. A cue can be virtually anything that may act as a reminder, e. g. a smell, song, color, place etc. In contrast to free recall, the subject is prompted to remember a certain item on the list or remember the list in a certain order. Cued recall also plays into free recall because when cues are provided to a subject, they will remember items on the list that they did not originally recall without a cue. Tulving explained this phenomenon in his research. When he gave participants associative cues to items that they did not originally recall and that were thought to be lost to memory, the participants were able to recall the item.

Нейроанатомия

Алдыңғы шеңберлік қабық, шарық денесі, таламус және мишашық еске алу кезінде тану кезінен гөрі жоғары белсенділік көрсетеді, бұл мишашық-шеңберлік жолдың осы компоненттері еске алу процесінде, тану процесінде емес, рөл атқаратынын көрсетеді. Еске алу мен тану жеке процестер саналса да, олардың екеуі де ми аймақтарының тараған желілерінің құрамдас бөліктері болуы мүмкін. Нейробейнелеу деректеріне сәйкес, еске алу және тану бойынша жүргізілген ПЭТ зерттеулері мидың келесі алты аймағында аймақтық ми қан ағынының (RCBF) жоғарылауын тұрақты түрде анықтады: (1) префронталды қабық, әсіресе оң жарты шар; (2) медиальді уақытша бөліктің гиппокампалық және парагиппокампалық аймақтары; (3) алдыңғы шеңберлік қабық; (4) артқы орталық сызық аймағы, оның ішінде артқы шеңберлік, ретросплениальді (ретросплениальді аймаққа қараңыз), прекунус және кунус аймақтары; (5) төменгі париеталды қабық, әсіресе оң жарты шар; және (6) мишашық, әсіресе сол жағы. Эпизодтық іздеудегі осы алты негізгі аймақтың әрқайсысының нақты рөлі әлі толық анықталған жоқ, бірақ бірнеше идеялар ұсынылған. Оң жақ префронталды қабық іздеу әрекетімен байланысты; алдыңғы шеңберлік қабық – жауапты таңдаумен; артқы орталық сызық аймағы – бейнелеумен; төменгі париеталды қабық – кеңістікті сезінумен; ал мишашық – өзінен бастаумен іздеумен байланысты. Жақында жүргізілген зерттеулерде қатысушылар тобына заттар тізімін жаттау тапсырылды, содан кейін оларды еске түсіруге тырысқанда өлшеулер жасалды. Кодтау кезінде өлшенген шақыру потенциалдары мен гемодинамикалық белсенділіктер кейіннен еске алынған және еске алынбаған заттар арасында сенімді айырмашылықтарды көрсетті. Бұл эффект кейіннен есте сақтау эффектісі (SME) деп аталды. Осы ми аймақтарындағы айырмашылықтар заттың еске түсірілуін немесе еске түсірілмеуін анықтайды. Фернандес және авторлар тобының зерттеуі еске алуды болжауға қабілетті айырмашылықтар стимулға жауап ретінде 400 мс өткен соң ринальді қабықтағы теріс бұрылыс түрінде де, стимулдың басталуынан кейін 800 мс өткен соң басталатын гиппокампалық ERP-нің оң түрінде де көрінетінін көрсетті. Бұл ринальді қабық пен гиппокамптың екі аймағы да синхронды түрде белсендірілген жағдайда ғана есте сақтаудың мүмкін болатынын білдіреді.

The anterior cingulate cortex, globus pallidus, thalamus, and cerebellum show higher activation during recall than during recognition which suggests that these components of the cerebello frontal pathway play a role in recall processes that they do not in recognition. Although recall and recognition are considered separate processes, they are both most likely constitute components of distributed networks of brain regions. According to neuroimaging data, PET studies on recall and recognition have consistently found increases in regional cerebral blood flow (RCBF) in the following six brain regions: (1) the prefrontal cortex, particularly on the right hemisphere; (2) the hippocampal and parahippocampal regions of the medial temporal lobe; (3) the anterior cingulate cortex; (4) the posterior midline area that includes posterior cingulate, retrosplenial (see retrosplenial region), precuneus, and cuneus regions; (5) the inferior parietal cortex, especially on the right hemisphere; and (6) the cerebellum, particularly on the left. The specific role of each of the six main regions in episodic retrieval is still unclear, but some ideas have been suggested. The right prefrontal cortex has been related to retrieval attempt; the anterior cingulate to response selection; the posterior midline region to imagery; the inferior parietal to awareness of space; and the cerebellum to self initiated retrieval
In recent research, a group of subjects was faced with remembering a list of items and then measured when trying to recall said items. The evoked potentials and hemodynamic activity measured during encoding were found to exhibit reliable differences between subsequently recalled and not recalled items. This effect has been termed the subsequent memory effect (SME). This difference in these specific brain regions determines whether or not an item is recalled. A study by Fernandez et al. has shown that the differences that predict recall appear both as a negative deflection in the rhinal cortex of an event related potential (ERP) 400 ms after stimulus exposure, and as a positive hippocampal ERP beginning 800 ms after stimulus onset. This means that recall only occurs if these two brain regions (rhinal cortex and hippocampus) are activated in synchrony.

Ескерту

Назардың есте сақтауға тигізетін әсері таңқаларлық нәтижелер береді. Назар есте сақтауға көбінесе ақпаратты кодтау кезеңінде ғана әсер ететін сияқты. Осы кезеңде, бір уақытта басқа тапсырманы орындау есте сақтаудың сәттілігін күрт төмендетуі мүмкін. Бұл кезеңде қолдағы ақпаратты дұрыс кодтау үшін көп назар қажет етеді деп саналады, сондықтан, назарды аударушы тапсырма дұрыс қабылдауға мүмкіндік бермейді және жаңадан үйренген ақпараттың көлемін азайтады. Адамның сөздерге назары эмоциялар мен сөздік қорының байланысы арқылы әсер етеді. Жағымсыз және жағымды сөздер бейтарап сөздерге қарағанда жақсырақ есте сақталады. Спикердің айтқандарын тыңдауға назар аударудың әртүрлі жолдары – спикердің дауысының реңінің қайғылы, қуанышты немесе ашулы болуы, сондай-ақ жүрекке жақын сөздерді қолдануы мүмкін. Бұл қатысушыларды дұрыс ақпарат беруге ынталандыру оларды дәлдікке ұмтылуға жетелейді дегенді білдіреді. Дегенмен, бұл тек қана сәттілік дұрыс ақпарат беруде деп есептелген жағдайда ғана дұрыс. Егер сәттілік тапсырманы орындаудың нәтижесінде, дәлдігінде емес деп саналса, жауаптардың саны артуы мүмкін, бірақ олардың дәлдігі төмендейді. Бұл нәтижелер қатысушыға сәттілік қалай анықталғанына байланысты екенін көрсетеді. Аталған тәжірибеде, мәжбүрлі жауап беру тобындағы қатысушылардың жалпы дәлдігі ең төмен болды; олардың дұрыс жауап беруге мотивациясы болмады және жауапқа сенімді болмаған кезде де жауап беруге мәжбүр болды. Hill RD, Storandt M және Simeone C жасаған тағы бір зерттеу есте сақтау дағдыларын оқытудың және сыртқы ынталандырудың сериялық сөз тізімдерін еркін еске түсіруге тигізетін әсерін зерттеді. Бұрынғы зерттеуде айтылған әсерлер үлкендерге қарағанда балаларда байқалды.

Шашылысу

Егер араласу болмаса, тізімдегі заттарды еске түсіру кезінде екі фактор әрекет етеді: жақындау және басымдық эффектілері. Жақындау эффектісі қысқа мерзімді жад ең соңғы заттарды есте сақтау үшін қолданылғанда пайда болады, ал басымдық эффектісі ұзақ мерзімді жад алдыңғы заттарды кодтағанда пайда болады. Егер ақпаратты қабылдау мен шығару арасындағы араласу мерзімі қысқа мерзімді жадтың сақталу уақытынан (15–30 секунд) ұзақ болса, жақындау эффектісін жоюға болады. Бұл адам бастапқы ақпаратты еске түсіру алдында қосымша ақпарат алған кезде болады. Дегенмен, басымдық эффектісіне еске түсіру кезіндегі араласу әсер етпейді. Жадыдан соңғы бірнеше заттың жойылуы олардың қысқа мерзімді жадтан алаңдатушы тапсырма арқылы ығыстырылуына байланысты. Олар қайталап оқылмағандықтан және жаттығудан өтпегендіктен, ұзақ мерзімді жадқа көшпейді және осылайша жоғалады. Артқа санау сияқты қарапайым тапсырма жадты еске түсіруді өзгерте алады; алайда, бос уақыт аралығының әсері жоқ. Себебі адам кедергісіз жұмыс жадындағы заттарды есте сақтау үшін жаттығуды жалғастыра алады. Коэн (1989) бұл әрекет кодтау кезеңінде физикалық түрде орындалса, араласу кезінде жақсырақ еске түсірілетінін анықтады. Тағы бір ой және дәлелдер араласудың жақындау және басымдық эффектілеріне әсері салыстырмалы екенін көрсетеді. Олар қатынас ережесімен (ұстау аралығына қатысты заттарды ұсыну аралығы және алаңдатушы фактордың жылдамдығы) анықталады және уақыт масштабында өзгермейтіндігін көрсетеді.

Контекст

Контекстке тәуелді әсерлер әдетте жад іздерінің бір бөлігі ретінде ортаның ерекшеліктері кодталғанын және осы іздегі басқа ақпаратты еске түсіруді жақсарту үшін қолданылуы мүмкін екенін көрсететін дәлел ретінде қарастырылады. Яғни, оқу және еске түсіру кезеңдерінде орталар ұқсас болғанда жақсырақ есте сақталады. Контексттік түйсіктер жаңадан үйренген мағыналы ақпаратты еске түсіруде маңызды рөл атқарады. Годден мен Бадделейдің (1975) классикалық зерттеуінде сөз тізімін еркін еске түсіру арқылы теңіздің тереңдігінде жүзгендер оқу және еске түсіру ортасы сәйкес келгенде жақсы нәтиже көрсеткені анықталды. Су астында жатталған тізімдер су астында, ал құрлықта жатталған тізімдер құрлықта жақсырақ еске түсірілді. Академиялық тұрғыдан алғанда, студенттер емтиханды үнсіз оқып дайындалса, оны жақсы тапсыруы мүмкін, себебі емтихан әдетте үнсіз өтеді.

Мемлекетке тәуелді жады

Мемлекетке тәуелді қайтару, материал бір жағдайда оқытылса, сол жағдайда ең жақсы еске түсірілетінімен көрсетіледі. Картер мен Кассадидің (1998) зерттеуі антигистаминнің осы әсерін көрсетті. Яғни, егер сіз аллергияға қарсы таблеткалар ішіп оқысаңыз, антигистамин қабылдап оқығаннан кейін, антигистамин қабылдамаған кезде оқыған нәрсеге қарағанда, антигистамин қабылдап оқығанда өзіңізді тексергенде көбірек есте сақтайсыз. Блок пен Гонимнің (2000) зерттеуі, дені сау, есірткі қолданбаған адамдар тобымен салыстырғанда, марихуананы көп қолдану есте сақтау қабілетінің шағын, бірақ маңызды нашарлауымен байланысты екенін анықтады. Маскүнемдік кезеңінде ішкі бақылаудың жоғалуы және танымдық бұзылыстар, әсіресе назар мен есте сақтаудың нашарлауы байқалады. Кокаин, амфетамин немесе кофеин сияқты стимуляторлар адамның есте сақтау қабілетін жақсартады. Дегенмен, стимуляторларды ұзақ қолданудың танымдық функцияға тигізетін әсері, бір рет қолданудың әсерінен өте өзгеше. Кейбір зерттеушілер стимуляторларды ұзақ қолданғаннан кейін есте сақтау қабілетінің төмендегенін анықтады. Көп жағдайда аксондар, дендриттер және нейрондар тозады. Қазіргі зерттеулер парадоксалды әсерді көрсетеді: кейбір ерекше жағдайларда ақыл-ой гипертрофиясы байқалады. Метилдиоксиметамфетамин (МДМА) қолданушылар ұзақ мерзімді есте сақтау қабілетінің нашарлауына, ауызша білім алуда қиындықтарға, оңай алаңдауышқа және күрделі тапсырмаларға назар аударуда тиімсіздікке тап болады. Бұзылыстардың деңгейі қолданудың ауырлығымен бірге артады және олар ұзаққа созылады. Кокаинді созылмалы түрде қолданушыларда назар, оқу, есте сақтау, реакция уақыты және танымдық икемділік бұзылады. Әйелдерде жағымсыз есте сақтау бейімділігі де бар, яғни олар ерлерге қарағанда өз қателіктерін еске түсіруге бейім. 1991 жылы Дэн Ярми жасаған куәгерлерді зерттеуінде, әйелдердің күдіктілердің салмағын еске түсіруде ерлерге қарағанда айтарлықтай дәл екені анықталды. Зерттеулерде ерлер мен әйелдердің презентациядан кейін есте сақтайтын нәрселер арасындағы айырмашылықтар тексерілді. Баяндама жасаған үш адам болды: бір әйел және екі ер адам. Ерлер мен әйелдерді бір аудиторияға орналастырып, оларға бір баяндамашы сөйледі. Нәтижелер көрсеткендей, әйел баяндамашы ұсынған ақпаратты зерттеуге қатысушылардың барлығы оңай есте сақтады. Зерттеушілер бұл жыныстар арасындағы маңызды айырмашылық деп санайды, себебі әйелдердің дауысы төмен және жоғары тонды дыбыстарды жақсы жеткізеді. Ай сайынғы синдроммен ауыратын әйелдерді зерттеуде оларға плацебо немесе көмірсуларға толы сусын берілді. Науқастар үйде тексерілді, олардың көңіл-күйі, танымдық қабілеті және тамаққа құштарлығы сусынды ішуге дейін және одан кейін 30, 90 және 180 минуттан кейін өлшенді. Нәтижелер көрсеткендей, көмірсуларға толы сусын ішкеннен кейін 90-180 минуттан кейін өздері айтқан депрессия, ашу, шатасу және көмірсуларға құштарлық едәуір азайды. Сөздерді есте сақтау да айтарлықтай жақсарды.

State dependent retrieval is demonstrated when material learned under one State is best recalled in that same state. A study by Carter and Cassady (1998) showed this effect with antihistamine. In other words, if you study while on hay fever tablets, then you will recall more of what you studied if you test yourself while on antihistamines in comparison to testing yourself while not on antihistamines after having studied on antihistamines. A study by Block and Ghoneim (2000) found that, relative to a matched group of healthy, non drug using controls, heavy marijuana use is associated with small but significant impairments in memory retrieval. cannabis induces loss of internal control and cognitive impairment, especially impairment of attention and memory, for the duration of the intoxication period. Stimulants, such as cocaine, amphetamines or caffeine are known to improve recall in humans. However, the effect of prolonged use of stimulants on cognitive functioning is very different from the impact on one time users. Some researchers have found stimulant use to lower recall rates in humans after prolonged usage. The axons, dendrites, and neurons wear out in many cases. Current research illustrates a paradoxical effect. The few exceptions undergo mental hypertrophy. Methylenedioxymethamphetamine (MDMA) users are found to exhibit difficulties encoding information into long term memory, display impaired verbal learning, are more easily distracted, and are less efficient at focusing attention on complex tasks. The degree of executive impairment increases with the severity of use, and the impairments are relatively long lasting. Chronic cocaine users display impaired attention, learning, memory, reaction time and cognitive flexibility. There is also evidence for a negative recall bias in women, which means females in general are more likely than males to recall their mistakes. In an eyewitness study by Dan Yarmey in 1991, he found that women were significantly more accurate than men in accuracy of recall for weight of suspects. Studies have tested the difference between what men and women can recall after a presentation. Three speakers were involved, one being female and two being male. Men and women were put into the same lecture hall and had the same speaker talk to them. The results suggested that information presented by the women speaker was more easily recalled by all the members of the study. Researchers believe this to be a significant difference between genders because women's voices have better acoustics, ranging from low tones to high tones. In a study of women experiencing Premenstrual Syndrome, they were either given a placebo beverage or a carbohydrate rich one. The patients were tested at home; their moods, cognitive performance, and food craving were measured before the consumption of the beverage and 30, 90, and 180 minutes after consumption. The results showed that the carbohydrate rich beverage significantly decreased self reported depression, anger, confusion, and carbohydrate craving 90 to 180 minutes after consumption. Memory word recognition also improved significantly.

Дене шынықтыру

Зерттеулер көрсеткендей, белсенділіксіз балалардың денсаулығы нашар, сонымен қатар олардың танымдық денсаулығы да нашарлайды. Физикалық жағдайы төмен болғанда когнитивтік функцияның төмендеуімен байланыс бар; мысалы, қабылдау, есте сақтау, танымдық бақылау сияқты түрлі когнитивтік проблемалар пайда болады, сондай-ақ академиялық үлгерім де төмендейді. Балалардың дене белсенділігінің жоқтығы қандай салдарға әкелетінін анықтау үшін көптеген сынақтар жүргізілді. Бір сынақта балалар екі топқа бөлінді, бір тобы физикалық жағынан белсенді, екіншісі белсенді емес. Кейбір уақыт бақылағаннан кейін зерттеушілер балалардың не үйреніп, не есте сақтайтынын тексеру үшін оларды сынақтан өткізді, сондай-ақ төмен және жоғары физикалық белсенділік арасындағы айырмашылықты байқауға тырысты. Адамдар сол күні болған оқиғаларды еске түсіру үшін, осы оқиғаларды еске түсіретін нәрсені естігенде немесе көргенде ғана естей алады. Олар сол кезде не сезінгендерін немесе не көргендерін толық есіне түсіре алмайды, бірақ суреттер мен дыбыстар арқылы трагикалық оқиғаны еске түсіруге болады.

Мемоника және танымдық стратегиялар

Еске сақтауды жақсарту және есте сақтауға көмектесетін маңызды тәсіл – мнемоникалық құралдар мен басқа да танымдық стратегияларды пайдалану. Мнемоникалық құралдар – бұл танымдық стратегияның бір түрі, ол адамдарға байланыссыз ақпарат тізімін жаттаудың орнына жаңа ақпаратты оңай есте сақтауға және еске түсіруге мүмкіндік береді. Мысалы, PEMDAS немесе "Please Excuse My Dear Aunt Sally" – бұл арифметикалық құрал, қашандар, дәрежелер, көбейту, бөлу, қосу немесе алу операциялары бар теңдеулерді шешу кезінде есептеулерді қандай ретпен жасау керектігін еске түсіруге көмектеседі. Сөздер немесе аббревиатуралар адамдардың есінде сақтауы тиіс процесті білдіре алады. Осындай стратегияларды қолданудың пайдасы – ақпаратты кодтаудың ұйымдастырылуы, сондай-ақ ақпаратты есте сақтау мен өңдеудің жеңілдеуі.

Тілдің ұшы

Тілдің ұшы (TOT) жағдайы – белгілі бір нысанды анықтау немесе білу мен осы нысанға қатысты сипаттамаларды немесе атауларды еске түсіру арасындағы үлкен айырмашылықты сезінуді білдіреді. Бұл құбылыс француз тілінен алынған "presque vu" деп те аталады, яғни "гена көрінген" деген мағынаны білдіреді. ТОТ жағдайларына қатысты екі басты көзқарас бар: психолингвистикалық және метакогнитивтік. Психолингвистика ТОТ жағдайларын лексикалық жадтан (Көшірме моделіне қараңыз) ақпаратты қайтарудың сәтсіздігі ретінде қарастырады, бұл сәтсіздік семантикалық жад (фактілер) арқылы шақырылады. Жасы ұлғайған сайын ТОТ жағдайларының жиілігі артатындықтан, психолингвистикада осы құбылысты түсіндіретін екі механизм бар. Біріншісі – жасқа байланысты лексикалық желілердің нашарлауы, білім мен сөздік арасындағы байланыстардың әлсіреуі сөзді жадтан сәтті қайтаруды қиындатады. Екіншісі, жас өскен сайын жинақталған білім, тәжірибе және сөздік қоры әртүрлі сөздік пен білім арасындағы көптеген байланыстардың пайда болуына алып келеді, бұл да сөзді жадтан сәтті қайтаруды қиындатады. Метакогнитивтік көзқарас ТОТ жағдайларын осындай оқиға орын алғанда сезілетін сана және осы тәжірибе туралы түсінік ретінде қарастырады. Көбінесе ТОТ жағдайын сезіну когнитивтік ресурстарды тез жұмылдырып, жағдайды шешуге және сөзді жадтан сәтті қайтаруға бағыттай алады. Бұл түсіндірме толыққанды емес; алайда, психолингвистикалық және метакогнитивтік көзқарастар бір-бірінсіз емес және екеуі де зертхана жағдайында ТОТ жағдайларын зерттеу үшін қолданылады. Сондықтан ТОТ-ты қайтару сәтсіздігі ретінде қарастыратын психолингвистикалық және оқу құралы ретінде қарастыратын метакогнитивтік көзқарас арасындағы пікірталас жалғасуда. Осыған ұқсас құбылыстарға дежа-ву (бұрын көрілген), жаме-ву (ешқашан көрілмеген) және дежа-шу (бұрын естілген) жатады. Бұл құбылыстар сирек кездеседі және көбінесе бас жарақаты алған және мидың бұзылулары, соның ішінде эпилепсиясы бар науқастарда байқалады.

A tip of the tongue (TOT) state refers to the perception of a large gap between the identification or knowledge of a specific subject and being able to recall descriptors or names involving said subject. This phenomenon is also referred to as 'presque vu', a French term meaning "almost seen". There are two prevalent perspectives of TOT states: the psycholinguistic perspective and the metacognitive perspective. Psycholinguistics views TOT states as a failure of retrieval from lexical memory (see Cohort Model) being cued by semantic memory (facts). Since there is an observed increase in the frequency of TOT states with age, there are two mechanisms within psycholinguistics that could account for the TOT phenomenon. The first is the degradation of lexical networks with age, where degrading connections between the priming of knowledge and vocabulary increases difficulty of successfully retrieving a word from memory. The second suggests that the culmination of knowledge, experience, and vocabulary with age results in a similar situation where many connections between a diverse vocabulary and diverse knowledge also increases the difficulty of successful retrieval of a word from memory. The metacognitive perspective views TOT states simply as the awareness felt when such an event occurs and the perception of the experience involved. Mainly being aware of a TOT state can result in the rapid devotion of cognitive resources to resolving the state and successfully retrieving the word from memory. Such an explanation leaves much to be desired; however, the psycholinguistic perspective and the metacognitive perspective on TOT states are not mutually exclusive and both are used to observe TOT states in a laboratory setting. This is why the current debate between the psycholinguistic view of TOTs as retrieval failure and the metacognitive view of TOTs as a tool for learning continues. Similar phenomena include déjà vu (already seen), jamais vu (never Seen), and déjà entendu (already heard). These occur rarely and are more prevalent in patients with traumatic head injuries, and brain disorders including epilepsy.

Жалған естеліктер

Жалған естеліктер тұрақты сенімдер, беделді тұлғалардың ұсыныстары немесе жалған ақпараттың айтылуынан туындайды. Осы тікелей әсер ететін факторларға көп рет тап болу адамның есте сақтауын қайта құруға ықпал етеді, оның бұлшық еттеріне әсер етеді немесе оқиға туралы айқын жалған есептерді сіңіреді. Мұндай жағдайлар көбінесе дереккөзді бақылау қатесімен түсіндіріледі, онда адам нақты фактілерді еске түсіре алады, бірақ сақталған білімнің эпизодтық (нақты тәжірибе немесе бастапқы көз) және семантикалық (түсінік негізінде немесе мазмұны) жазбалары арасындағы байланыс жоғалғандықтан, аталған білімнің көзін дұрыс анықтай алмайды. Мұның мысалы – криптомнезия, яки бейсалы плагиат, онда адам бұрын кездескен жұмысты өзінің түпкілікті идеясы деп ойлап қайталайды. Жалған естеліктерді генерация эффектісі де түсіндіруге болады, яғни сенімге, ұсынысқа немесе жалған ақпаратқа қайталап тап болғанда, әрбір келесі ретте жақсырақ есте сақталады. Бұл дезинформация эффектісінде көрінеді, онда оқиғаның куәгерінің айтуынша, сол оқиғаның басқа куәгерінің айтуы немесе беделді тұлғаның ұсынысы оның есте сақтауын өзгертуі мүмкін. Сондай-ақ, гипноз кезінде емделушілерде басылған қорқынышты немесе зорлық-зомбылық естеліктерін қалпына келтіруге де ықпал етеді деп саналады, онда қалпына келтірілген естелік, мүмкін айқын болса да, толығымен жалған болуы мүмкін, немесе терапевттің тұрақты ұсынысының нәтижесінде нақты егжей-тегжейлер өзгертілуі мүмкін.

Бет артықшылығы

Face Advantage адамның дауысына қарағанда адамның бет-әлпеті арқылы ақпаратты және естеліктерді оңай еске алуға мүмкіндік береді. Бет-әлпеттер мен дауыстар – ұқсас ақпаратты ашатын және есте сақтау процесінде ұқсас нәтижелер беретін өте ұқсас стимулдар. Бетті қабылдау кезінде есте сақтаудың үш кезеңі бар: тану, содан кейін семантикалық және эпизодтық жадты еске түсіру, және соңында есімді еске алу. "Тұлға артықшылығы" эксперимент арқылы көрсетілді, онда қатысушыларға бейтаныс және танымал тұлғалардың бет-әлпеттері мен дауыстары ұсынылды. Әдебиетте толық еске түсірудің бір мысалы Стиг Ларссонның "Аждаһаның татуировкасы бар қыз" кітабында кездеседі, онда басты кейіпкер Лисбет Саландер оқығанның бәрін еске алады, бұл оның толық еске түсіру қабілеті бар екенін көрсетеді. Тағы бір мысал – Дан Браунның "Да Винчи коды" және "Ангельдер мен Шайтандар" кітаптары. Марк Хэддонның "Түнгі ит туралы қызықты оқиға" кітабында басты кейіпкер Кристофер Бун – 15 жастағы аутизмді бала, ол толық еске түсіру қабілетімен ерекшеленеді. Толық еске түсіру теледидарда да танымал. Оны "Criminal Minds" телешоуының 4-ші маусымында көруге болады, онда доктор Спенсер Рид толық еске түсіру қабілетіне ие екенін айтады. "The X Files" телешоуындағы агент Фокс Малдердің фото жады бар, бұл толық еске түсірудің кең таралған атауы. Сондай-ақ, "Grey's Anatomy" телешоуындағы ауруханадағы интерн Лекси Грей толық еске түсіру қабілетіне ие.

Есте сақтау қабілетін жоғалту

Амнезия – жад процестерінің зақымдануы немесе бұзылуы, 1915 жылдан бері кинода кең таралған тақырып. Оның бейнеленуі көбінесе дәл болмаса да, кейбір ерекше жағдайлар бар. "Memento" (2000) фильмі HM деп танылатын әйгілі амнезиямен ауыратын науқастың жағдайынан шабыттанған деседі. Басты кейіпкер Леонард әйелі қайтыс болған соққыдан кейін антероградты амнезияға ұшырайды. Ол өзінің жеке басын сақтайды және ретроградты амнезияның белгілері өте аз көрінеді. Ол сондай-ақ, көптеген амнезиямен ауыратын адамдар сияқты, есімдерді ұмыту немесе қайда бара жатқанын білмеу сияқты күнделікті жад мәселелерін көрсетеді. "Немоны іздеу" (2003) фильміндегі Дори кейіпкері – жадтың бұзылуын көрсететін тағы бір дәл мысал. Бұл балық Леонард сияқты, есімдерді ұмыту, ақпаратты сақтауда және еске түсіруде қиындықтар сезінеді, не істеп жатқанын немесе не үшін істеп жатқанын жиі ұмытады. Кинода амнезия көбінесе жарақат немесе шабуыл салдарынан бас жарақатынан туындайды. "Санта Кім?" (2000) фильмінде Санта Клаустың жеке басын және естеліктерін жоятын амнезияға шалдығуы – нақты өмірде сирек кездесетін жағдай. Бұл "Борнның жеке басы" (2002) және "Борнның үстемдігі" (2004) фильмдерінде де көрсетілген, онда басты кейіпкер өзінің жаттығудан өткен қаскөй екенін ұмытады. "Таза тақта" (1994) және "50 алғашқы кездесу" (2004) фильмдерінде кейіпкерлер күндіз естеліктерді қабылдаса, түнде, ұйықтағанда оларды жоғалтады – бұл жадты жоғалтудың тағы бір дұрыс емес бейнесі. Кинода әдетте зардап шеккен адамның жадын екінші соққы арқылы немесе таныс орындарға қайта оралу немесе таныс заттарды көру арқылы қалпына келтіреді. "Қараңғыда ән айту" (1956) фильміндегі екінші травма құбылысын көруге болады, онда Холокосттан зардап шеккен адам амнезияның басталуын бастан кешіреді, бірақ басына соққы тигеннен кейін жады қайта оралады. Нейрохирургия көбінесе амнезияның себебі болғанымен, кейбір фильмдерде, мысалы, "Делюкс Энни" (1918) және "Раскальдер" (1938) фильмдерінде оны шешім ретінде көрсетеді. "Бейтарап ақылдың мәңгілік күн сәулесі" (2004) және "Қара киімдегілер" фильмдерінде естелікті жою бейнеленген. "Қара киімдегілер" фильмінде жалпы жұртшылықтың сыртқы әлеммен байланысынан туындаған зиянды естеліктерді жоюға арналған құрылғы бар. "Бейтарап ақылдың мәңгілік нұры" пациенттердің ұмытқысы келген қарым-қатынастар туралы естеліктерді жою процесін сипаттайды, осылайша олар енді сол тәжірибені еске түсіре алмайды. "Paycheck" (2003) және "Total Recall" (1990) фильмдерінде естелікті басу бақылау үшін қолданылады және кейіпкерлер бұл әрекеттерге қарсы күресіп, естеліктерінің бөліктерін еске түсіруге қабілетті.

Amnesia which is the damage or disruption of memory processes, has been a very popular subject in movies since 1915. Although its portrayal is usually inaccurate, there are some exceptions. Memento (2000) is said to be inspired by the condition of the famous amnesic patient known as HM. The main character Leonard has anterograde amnesia after a traumatic attack in which his wife dies. He maintains his identity and shows very little retrograde amnesia. He also displays some of the daily memory problems that are experiences by most amnesics, such as forgetting names or where he is going. Another fairly accurate portrayal of memory disturbances is the non human character Dory in Finding Nemo (2003). This fish, like Leonard, shows memory problems faced by most amnesics where she forgets names, has difficulty storing and recalling information, and often forgets what she is doing, or why she is doing something. Movies tend to show amnesia as a result of head injury from accidents or attacks. The loss of identity and autobiographical memory shown in Santa Who? (2000) in which Santa has amnesia that destroys his identity and memory of himself is very unlikely in the real world. This is also portrayed in The Bourne Identity (2002) and The Bourne Supremacy (2004) where the main character forgets he is a trained assassin. Another misrepresentation of the reality of memory loss in the movies can be seen in Clean Slate (1994) and 50 First Dates (2004) where the characters are able to encode memory during the day but lose all memory of that day at night, while sleeping. Movies often restore affected person's memory through a second trauma, or through a kind of cued recall when they revisit familiar places or see familiar objects. The phenomenon of the second trauma can be seen in Singing in the Dark (1956) where the affected individual experiences the onset of amnesia because of the trauma of the Holocaust, but memory is restored with a blow to the head. Although neurosurgery is often the cause of amnesia, it is seen as a solution in some movies, including Deluxe Annie (1918) and Rascals (1938). Memory erasure is portrayed in Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) and in the Men in Black movies. Men in Black features a device to erase the potentially harmful memories of extraterrestrial interactions in members of the general public. Eternal Sunshine of the Spotless Mind describes a process that targets and erases memories of interpersonal relationships the patients would rather forget so that they are no longer able to recall the experience. In Paycheck (2003) and Total Recall (1990) memory suppression is used to control and the characters are able to overcome the attempts and recall pieces of their memory.

Кейінгі есте сақтауды жақсарту

Қайталау арқылы (немесе еске түсіру арқылы) бір нәрсені қайта-қайта айту немесе ойлау арқылы жад жақсарады. Бұл процеске жаттығу деп те айтуға болады.

Келесі есте сақтау қабілетін бұзады

Қайтару арқылы естен шығару – ұзақ мерзімді жадтан бір нәрсені еске түсіру нәтижесінде, оған байланысты нәрселерді кейіннен еске түсірудің қиындауы.