Кіріспе

Аляскадағы ұлттық парк, АҚШ-тың Денели ұлттық паркі және қорығы, бұрын Маккинли тауының ұлттық паркі деп аталған, Солтүстік Америкадағы ең биік тау – Денелиге ортасталған, АҚШ-тың Алясканың ішкі аймағында орналасқан ұлттық парк және қорық. Парк пен оған іргелес қорық Нью-Гэмпшир штатынан да кең аумақты құрайды. 1980 жылдың 2 желтоқсанында парктің ішінде Денели жабайы табиғаты қорығы құрылды. Денелидің ландшафты – төменгі биіктіктегі орман, оның ішінде жапырақты тайга, орта биіктіктегі тундра, ал ең биік жерлерде мұздықтар, қар және жалаңаш тастардан тұрады. Ең ұзын мұздық – Кахильтна мұздығы. Қысқы іс-шараларға иттермен шана тебу, тау шаңғысы және қар көлігімен жүру жатады. 2018 жылы паркті 594 660 демалыс турисі барды.

Тарихқа дейінгі және протохистория

Денели аймағында адамдардың қоныстануы қазіргі уақыттан 11 000 жылдан астам бұрын басталып, парк шекарасының сыртындағы жерлердегі табылған орындар 8 000 жылдан астам бұрынғы мерзімге дейін сақталған. Дегенмен, парк шекарасы ішінде салыстырмалы түрде аз археологиялық орындар тіркелген, себебі аймақтың биіктігі жоғары, қысы суық, ал төменгі жатқан жерлермен салыстырғанда ресурстар жеткіліксіз. Парк шекарасы ішіндегі ең ежелгі орын – б.з.д. 7130 жылға дейін сонау Текланика өзені жағалауындағы қоныс. Парк ішінде 84-тен астам археологиялық нысан тіркелген. Бұл орындар көбінесе қоныстар емес, аң аулау лагерьлері ретінде сипатталады және мәдени тұрғыдан көп мәлімет бермейді. Атабаскан халықтарының бұл аймақтағы болуы лингвистикалық және археологиялық дәлелдер бойынша 1500-1000 жыл бұрынғы мерзімге дейін жетеді, ал зерттеушілер олардың осыдан мыңдаған жылдар бұрын да қоныстанған болуы мүмкін деген болжам айтады. Парк аумағында соңғы 500 жылда Коюкон, Танана және Денеина халықтары басты топтарды құрады.

Паркті құру

1906 жылы табиғатты қорғаушы Чарльз Александр Шелдон Денели аймағын ұлттық парк ретінде сақтау туралы идеяны қалыптастырды. Ол жоспарды Бун мен Крокетт клубының мүшелеріне ұсынды. Олар сол кездегі саяси жағдайдың конгресс шешімдеріне қолайсыз екенін және табысқа жетудің ең жақсы мүмкіндігі Аляска халқының қолдауы мен мақұлдауына байланысты екенін анықтады. Шелдон: «Бірінші қадам – Алясканы Конгресте өкілдік ететін делегаттың келісімін алып, оның қатысуын қамтамасыз ету болды». 1915 жылдың қазан айында Шелдон бұл мәселені Вашингтондағы Биологиялық зерттеу басқармасының Э. В. Нельсонмен және Джордж Бёрд Гриннеллмен талқылады, сондай-ақ Конгрестің кезекті сессиясында тиісті заң жобасын енгізуді көздеді. Бұл мәселе Бун мен Крокетт клубының Ойын комитетіне жеткізілді және жан-жақты талқыдан кейін комитет толық қолдауын білдірді. 1915 жылдың 3 желтоқсанында жоспар Аляска делегаты Джеймс Викершемге ұсынылды, ол ойланып, мақұлдады. Содан кейін жоспар Бун мен Крокетт клубының атқару комитетіне жіберілді және 1915 жылдың 15 желтоқсанында бірауыздан қабылданды. Клуб жоспарды қолдап, Вашингтондағы Ішкі істер министрінің орынбасары Стивен Мазерге ұсынды, ол дереу мақұлдады. Заң жобасы 1916 жылдың сәуір айында Делегат Викершем Палатада, ал Невада штатының сенаторы Ки Питтман Сенатта ұсынды. Келесі жылы көптеген лоббилік жұмыстар жүргізілді және 1917 жылдың 19 ақпанында заң жобасы қабылданды. 1917 жылдың 26 ақпанында, идея туғаннан кейін 11 жыл өткен соң, АҚШ Президенті Вудро Вильсон заң жобасына қол қойып, Маккинли тауының Ұлттық паркін құрды. Денелидің бір бөлігі, шыңынан басқасы, бастапқы парктің шегіне енді. Шекара 1922 жылы, сондай-ақ 1932 және 1947 жылдары қонақ үй мен теміржол аумағын қосу үшін кеңейтілді. 1921 жылғы Алғыс айту күнінде Маунт МакКинли паркіндегі қонақ үй ашылды. 1923 жылдың шілдесінде Президент Уоррен Хардинг Аляска теміржолының бойымен саяхат жасап, Ненанада оның аяқталуын білдіретін алтын қаданы қақты. Қонақтар пойызбен түскен кезде ең бірінші көретін нәрсе – осы қонақ үй болды. Екі қабатты, тегіс шатырлы ағаш үйдің балкондары, әйнек терезелері және электр шамдары болды. Ішінде жиырмадан астам қонақ бөлмесі, дүкен, шағын асхана, ас үй және қойма бар еді. 1930 жылдарға қарай, қонақ үйде құрттар, лас кір, суық бөлмелер және нашар тағам туралы хабарлар тарады, нәтижесінде қонақ үй жабылды. Көп жылдар бойы тастап кетілгеннен кейін, 1972 жылы өрт салдарынан қонақ үй қирады. Парк 1976 жылы халықаралық биосфералық қорық деп жарияланды. 1980 жылы Маккинли тауының Ұлттық паркі Денели Ұлттық ескерткішімен біріктірілді, ал Алясканың Ұлттық мүдделерді қорғау туралы заңы біріктірілген бірлікті Денели Ұлттық паркі және қорығы деп атады. Сол кезде Аляска штатының Географиялық атаулар жөніндегі кеңесі таудың атын Денели деп өзгертті. Алайда, АҚШ Географиялық атаулар жөніндегі кеңесі бұл өзгерісті мойындамай, ресми атауын Маккинли тауы деп белгілеуді жалғастырды. Бұл жағдай 2015 жылдың 30 тамызына дейін сақталды, сол күні Президент Барак Обама Ішкі істер министрі Салли Жюэллге тауды Денели деп қайта атауға бұйрық берді, Географиялық атаулар жөніндегі кеңес «ақылға қонымды» мерзімде шешім қабылдамаған жағдайда заңнамалық өкілеттіктерді пайдалану арқылы.

1990 жылдар

1992 жылы Кристофер МакКендлес Алясканың жабайы даласына барып, Вентитика көліне жақын жердегі Стампид жолындағы саябақтағы тасталған автобусқа қоныстанды. Ол өте аз азық-түлік пен жабдық алып, біраз уақыт жалғыз өмір сүруді армандады. Шамамен төрт айдан кейін МакКендлесстің ашарған денесі табылды, салмағы тек ... килограмм болды. Оның оқиғасы мақалалар, кітаптар мен фильмдер арқылы кеңінен жарияланды, ал оның денесі табылған автобус әлемнің түкпір-түкпірінен келген адамдарды тартатын қасиетті орынға айналды. 2020 жылдың 24 қыркүйегінде Аляска университетінің (Фейрбанкс) Солтүстік мұражайы МакКендлесстің "142 нөмірі бар автобусы" енді мұражайдың тұрақты экспонаты болатынын, оны қалпына келтіріп, ашық ауада көрме ұйымдастырылатынын хабарлады.

2000 жылдар

2012 жылдың 5 қарашасында АҚШ Монета одағы «Американың көркем кварталдары» сериясының 15-ін шығарды, ол Денали ұлттық паркіне арналған. Монетаның сыртқы жағында Денали фонында Даль қойы бейнеленген. 2013 жылдың қыркүйегінде президент Барак Обама Денали ұлттық паркін жақсарту туралы заңға қол қойды. Бұл заң АҚШ Ішкі істер министрлігіне «Аляска штатындағы Денали ұлттық паркі мен қорығының Кантишна таулары аймағында шағын су электр стансаларына рұқсат беруге» мүмкіндік береді; ол Ішкі істер министрлігіне және Doyon Tourism, Inc. компаниясына аймақтағы жерлердің бір бөлігін алмасуға рұқсат береді; Ұлттық парқ қызметіне (NPS) «Денали ұлттық паркінде табиғи газ құбырын салуға рұқсат беруге» рұқсат береді; сондай-ақ, бұрынғы Талкитна рейнджер станциясын Уолтер Харпер атындағы Талкитна рейнджер станциясы деп атауға рұқсат береді. Ұлттық парктерді сақтау қауымдастығы бұл заң жобасын қолдады, себебі заң «жолдары жоқ Алясканы қорғауға, жаңаруға жарамды энергияны дамытуға және Алясканың жергілікті халқын құрметтеуге» салмақты көзқараспен қарады.

География

Денели ұлттық паркі мен қорығы Аляска тауларының орталық, ең биік бөлігін, сондай-ақ таулардан оңтүстікке қарай созылатын көптеген мұздықтар мен мұздық аңғарларын қамтиды. Солтүстікке қарай парк пен қорық Маккинли, Токлат және Форкер өзендерінің аңғарларын, сондай-ақ Кантишна және Вайоминг төбелерін қамтиды. Джордж Паркс тас жолы парктің шығыс жиегімен өтеді, Чултина және Ненана өзендері аңғарлары арасындағы бөлікте Аляска тауларын кесіп өтеді. Парктің кіреберісі Хилиден оңтүстікке қарай орналасқан. Денали келушілер орталығы мен парк бас кеңсесі кіреберістің ішінде орналасқан. Парк жолы Аляска жотасына параллель жүріп, Кантишнада аяқталады. Қорғау жерлері парктің батыс жағында орналасқан, бір бөлігі Highpower Creek және Muddy River аймақтарындағы көлдерді қамтиды, ал екінші қорғау аймағы Алясканың жоғары тауларының оңтүстік-батыс бөлігін, Маунт Далл аймағын қамтиды. Паркте аң аулауға тыйым салынған немесе жергілікті тұрғындардың күнкөрісі үшін ғана рұқсат етілгенімен салыстырғанда, қорық жерлерінде спорттық аң аулауға рұқсат беріледі. Николай, Телида, Минчумина көлі және Кантуэлл тұрғындарына парк ішінде аң аулауға рұқсат етілген, себебі бұл қауымдардың көп бөлігі бұл аймақта тарихи түрде күнкөріс үшін аң аулаған.

Көлік құралдарына қол жеткізу

Парк ұзақ Denali Park Road арқылы қызмет көрсетеді, ол Джордж Паркс тас жолынан басталып, батысқа қарай жалғасып, Кантишнада аяқталады. Паркте орналасқан Denali автобус депосы (кішкентай сыйлық дүкені, кофе нүктесі және ақпараттық бюросы бар) - паркке автобуспен саяхатты ұйымдастыру немесе кемпингке орналасу үшін негізгі орын. Барлық шатл автобустары, сондай-ақ кейбір турлар да осы жерден жүреді. Денали келушілер орталығы парк жолының 1.5 мильдік белгісінде орналасқан және келушілерге арналған ақпараттың негізгі көзі болып табылады. Көптеген рейнджерлер жүргізетін бағдарламалар Денали келушілер орталығынан басталады. Сондай-ақ, көрме залы да бар. Келушілер орталығынан жаяу арақашықтықта мейрамхана, кітап дүкені, Мюри ғылым және білім орталығы, Денали ұлттық паркі теміржол станциясы және Маккинли ұлттық паркі әуежайы орналасқан. Denali Park Road Алясканың әсем тауларының солтүстігінен және шамамен параллель өтеді. Жолдың шағын бөлігі ғана асфальтталған, себебі мәңгі тоң және тоңу-еру циклы асфальтталған жолды күтіп ұстауға жоғары шығын әкелер еді. Жолдың алғашқы бөлігі жеке көліктерге қолжетімді, бұл Райли Крик және Савидж өзендерінің кемпингтеріне оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Жеке көліктерге Савидж өзенінің көпірінен тысқары жерге кіруге тыйым салынған. Бұл жерде жүргізушілер үшін айналыс бар, сондай-ақ Савидж өзенінің Loop Trail жолынан өрлеп өтуді қалағандар үшін жақын жердегі тұрақ орны бар. Осы жерден кейін келушілер парк ішінде экскурсиялық автобустар арқылы жүруі керек. Текланика кемпингіне (парк жолынан 29 миль қашықтықта орналасқан) кемпингке баруды қалағандар жеке көліктерімен немесе RV көліктерімен кемпингке бара алады. Жолдың 45.4 миліндегі Полихром асуындағы Pretty Rocks құлағанының әсері сезілді. NPS-тің пікірінше, құлау жол салынғанға дейін де белсенді болған, бірақ 2-3 жылда бір рет орташа күтімді қажет еткен. 2014 жылдан бастап құлау айтарлықтай үдеді, бұл жол экипажына 2021 жылдың тамызына дейін жолды ашық ұстау үшін аптасына 100 жүк машинасы қиыршық тас жеткізуді қажет етті, содан кейін парк 45-ші мильден әрі жолды 2023 жылға дейін жабу туралы шешім қабылдады. Жолды қайта бағыттауды қоса алғанда, мүмкін болатын шешімдерді зерттегеннен кейін, парк қызметкерлері құлаудың үстінен көпір салуға шешім қабылдады, ол 55 миллион долларға бағаланады және 2022 жылы басталып, аяқталуы екі немесе үш маусымға созылуы күтілуде. Экскурсиялар бастапқы боралдық ормандардан тундра арқылы Токлат өзеніне немесе Кантишнаға дейін жүреді. Жолдың бірнеше бөлігінде шетінен жүздеген метр төмен түсетін тік жартастар бар. Қоршаулар жоқ. Қауіптілік пен жолдың көп бөлігі бір қатарлы болғандықтан, жүргізушілер өткір тау бұрылыстарын қалай басқару және қарсы келетін автобустар мен парк көліктеріне жол беру ережелерін білуі керек. Парктің ішкі бөлігінде төрт кемпинг аймағы орналасқан (Санкьюари өзені, Текланика өзені, Иглу өзені және Әсем көлі). Кемпингтік автобустар осы кемпингтерге көлікпен жеткізеді, бірақ тек паркте кемпингке орналасқан жолаушылар ғана осы автобустарды пайдалана алады. Жолдың 53-ші милінде Токлат өзенінің байланыс станциясы орналасқан. Барлық шатл және экскурсиялық автобустар Токлат өзенінде тоқтайды. Байланыс станциясында дәретханалар, келушілерге арналған ақпарат және кішкентай кітап дүкені бар. Эйлсон келушілер орталығы саябаққа кіргеннен кейін төрт сағаттық сапарда (66-шы мильде) орналасқан. Онда дәретханалар, жаз айларында рейнджерлер жүргізетін күнделікті бағдарламалар, және ашық күндері Денели мен Аляска тауларының көрінісі бар. Әсем көл мен Кантишнаға келушілер орталығынан алты сағаттық автобуспен сапар жасау керек. Қыс айларында Denali Park Road-тың келушілер орталығына жақын бөлігі ғана ашық болады. Кантишнада бес лодж орналасқан: Denali Backcountry Lodge, Kantishna Roadhouse, Skyline Lodge, Camp Denali және North Face Lodge. Саяхатшылар алты сағаттық автобуспен сапарды болдырмай, Кантишна әуежайына әуе таксиін жалға ала алады. Кантишна курорттарында теледидар жоқ және сол аймақта ұялы байланыс қызметі де жоқ. Қызметтері бар жатақханаларды Маккинли паркінде, Джордж Паркс тас жолындағы парк кіреберісінен бір миль солтүстікке таба аласыз. Denali Park-та көптеген қонақ үйлер, мейрамханалар, сыйлық дүкендері мен дүкендер орналасқан. Парктің негізгі жолы Denali даласының ортасынан өтеді, ал ұлттық қорық және парктің далалық емес бөліктері одан да қол жетімсіз. Парктің солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс бөліктеріндегі қорықтарға дейін жолдар салынбаған. Парктің солтүстігі, төбелермен және өзендермен сипатталатын, Stampede Trail арқылы шығыстан қол жеткізіледі, бұл жол бұрынғы Into the Wild автобусының орнына жақын парктің шекарасында тоқтайды. Үлкен мұздықтармен толған шатқалдармен сипатталатын парктің оңтүстік бөлігіне Petersville Road арқылы қол жеткізіледі, бұл жол парктің сыртында тоқтайды. Тауларға мұздықтарға қондыратын әуе таксиі арқылы оңайырақ жете аласыз. Кантишнаға да Purkeypile әуежайы арқылы, парктің шекарасынан тысқары жердегі әуе таксиімен жете аласыз. Денелиге шығуды жоспарлаған келушілер алдымен тауға шығуға рұқсат алуы керек және бағдарламадан өтуі керек. Бұл рұқсаттар мен бағдарламалар Talkeetna, Аляскадағы Walter Harper Talkeetna Ranger Station-да қол жетімді, ол Denali ұлттық паркі мен қорығының кіреберісінен оңтүстікке қарай орналасқан. Бұл орталық тауға шығу операцияларының орталығы болып табылады. Жұмыс сағаттары өзгеріп отырады, толық ақпарат алу үшін Ұлттық парктің веб-сайтын тексеріңіз. Савидж өзені, Эйлсон келушілер орталығы және Әсем көлі күтілген жаяу жолдарды ұсынады, ал Райли Крикте Mt. Healy Overlook жолына дейін жететін бірнеше күтілген жолдар бар. Парк жолдан тыс жаяу жүруді де ынталандырады.

Жабайы табиғат

Денели шөлдігі – Алясканың орталық тау жотасының ең биік бөліктерін, оның ішінде Денели тауын қорғайтын Денели ұлттық паркінің шөлдік аймағы. Бұл шөлдік аймақ қазіргі ұлттық парк пен қорықтың шамамен үштен бірін құрайды, бұл 1980 жылға дейінгі парк шекараларымен сәйкес келеді.

Геология

Денели ұлттық паркі мен қорығы Аляска жотасының орталық бөлігінде орналасқан, бұл тау тізбегі Аляска арлы-берлі кеңістігінде жатыр. Оның ең танымал геологиялық ерекшелігі – Денели, бұрын Маккинли тауы деп аталған. Оның биіктігі 6190,49 метр, бұл Солтүстік Америкадағы ең биік тау. Оның 5486,40 метрлік вертикаль рельефі (таудың негізінен шыңына дейінгі арақашықтық) әлемдегі кез келген таудың ең жоғары көрсеткіші болып табылады. Таудың биіктігі Солтүстік Америка және Тынық мұхиты тақталарының бірігуі салдарынан жыл сайын арта түседі. Таудың құрамында негізінен гранит бар, ол қатты және эрозияға төзімді жыныс; осы себепті тау биіктігін сақтап, эрозияның әсеріне ұшырамады. Парк аймағы соқтығысу тектоникасымен сипатталады: миллиондаған жылдар бойы Тынық мұхитындағы экзотикалық террандар Солтүстік Америка құрлығына қарай жылжып, қазіргі Алясканы құрайтын аймаққа қосылған. Парктегі ең көне тау жыныстары Юкон-Танана терранының бөлігі болып табылады. Олар 400 миллионнан 1 миллиард жыл бұрын мұхит шөгінділерінен пайда болған. Бастапқы тау жыныстары аймақтық метаморфизм, бүктелу және жарылу процестеріне ұшырап, шиста, кварцит, филлит, шифер, мәрмәр және әк тас сияқты жыныстардың қалыптасуына әсер еткен. Келесі ең көне тау жыныстары – Farewell терраны. Ол 250-500 миллион жыл бұрынғы палеозой дәуірінен қалған жыныстардан тұрады. Бұл жыныстарды құрайтын шөгінділер теңіз ортасының әртүрлі аймақтарында, терең мұхит алаптарынан континенттік шельф аймақтарына дейін жиналған. Теңіздегі көптеген қазбалар 380 миллион жыл бұрын бұл аймақта жылы, тропикалық климат болғанын көрсетеді. Пингстон, Маккинли және Чулитна террандары келесі ең көне топқа жатады; олар мезозой дәуірінде жиналған. Жыныстардың түрлеріне мәрмәр, херт, әк тас, шифер және құмтас кіреді. Габбро, диабаз және диорит сияқты магмалық жыныстардың енуі де байқалады. Арнайы ерекшеліктеріне жаздық базальттар кіреді, олар балқыған лава суға құйылғанда және қатты сыртқы қабық пайда болғанда қалыптасады, нәтижесінде көпіршік тәрізді пішін пайда болады; сондай-ақ офиолиттік тізбек, мұхит қабығының бөлігінің көтеріліп, континенттік аймаққа итерілгенін көрсететін ерекше жыныстар тізбегі. Парктегі ең жас жыныстардың бірі – Кахильтна терраны, бұл флиштік тізбек (таулардың пайда болуының алғашқы кезеңдерінде теңіз ортасында шөгінділердің жиналуынан пайда болған) шамамен 100 миллион жыл бұрын, кейінгі бор дәуірінде қалыптасқан. Тағы бір жыныстар тізбегі – Маккинли интрузивтік тізбегі, оған Денели де кіреді. Кантуэлл вулкандары базальт және риолит ағындарынан, сондай-ақ күл шөгінділерінен тұрады. Мұның мысалын парктегі Полихром асуында көруге болады. Мезозойлық қазбалардың ішінде Кантуэлл формациясындағы теризинозавридтер мен адрозавридтердің іздері бар, бұл аймақ бір кезде Азия мен Солтүстік Америка арасында көшіп жүретін динозаврлар үшін көші-қон нүктесі болғанын көрсетеді. Сол формациядан алынған өсімдіктердің қалдықтарын зерттеулер аймақтың ылғалды болғанын, бүкіл аймақта батпақтар мен көлдер болғанын көрсетеді. Денели ұлттық паркі мен қорығы қарқынды тектоникалық белсенділік аймағында орналасқан: Тынық мұхиты тақтасы Солтүстік Америка тақтасының астына батып, Денели жарылым жүйесін құрайды, бұл оң жақтан жылжымалы жарылым, ұзындығы шамамен. Бұл Калифорниядағы әйгілі Сан-Андреас жарылымын қамтитын үлкен жарылым жүйесінің бір бөлігі. Жыл сайын паркте 600-дан астам жер сілкінісі тіркеледі, бұл сейсмологтарға осы жарылым жүйесін жақсырақ түсінуге көмектеседі. Олардың көпшілігі сезілмейді, бірақ 2002 жылы екі күшті жер сілкінісі болды. 2002 жылдың 23 қазанында 6,7 балдық, ал 2002 жылдың 3 қарашасында 7,9 балдық жер сілкінісі болды. Бұл жер сілкіністері адам өміріне және мүлікке елеулі зиян келтірмеді, себебі аймақ сиреп қоныстанған, бірақ олар мыңдаған көшкінге себеп болды.

Мұздықтар

Мұздықтар Денели ұлттық паркі мен қорығының 6 миллион акр жерінің шамамен 16%-ын жабады. Өлшемдер парктегі мұздықтардың жыл сайын 2 метрге жуық су теңдестігінен азаятынын көрсетеді. Аляска шығанағынан ылғалды желдер әкелетін оңтүстік-шығыс жағында мұздықтар көбірек, сондықтан осы жаққа көбірек қар жауады. Оңтүстікке қарай беткейлеген ең ірі 5 мұздық: Йентна (ұзын), Кахильтна, Токоситна, Рут және Элдридж.

Тұңғақ

Тұрақты тоңған жер мәңгі тоң деп аталады. Денелидегі мәңгі тоң, өсімдік жамылғысы, температура, қар жамылғысы және су режимінің айырмашылықтарына байланысты үздіксіз емес. Белсенді қабаттың маусымдық мұздауы мен еруі 1 дюйм (25 мм) дейін 10 фут (3,0 м) қалыңдыққа жете алады. Мәңгі тоң қабаты белсенді қабаттың астында 9,1 және 30,5 метр тереңдікте орналасқан. Денелидің төменгі беткейінде еңкейіп өсетін ақ шыршалар тобы "Мас орман" деп аталады. Ағаштардың еңкеюіне мәңгі тоңның еру/мұздау циклдері нәтижесінде топырақтың жылжуы себеп. Мәңгі тоң парктегі экожүйеге су режимі, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі арқылы әсер етеді. Плейстоценнің өте суық климаты кезінде Денелидің барлық аймағы толығымен мұздаған. Қазіргі кезде солтүстік аймақтары суық температураның салдарынан мұздап қалған. 1950 жылдары Денелидің шамамен 75% -ында жер бетіне жақын мәңгі тоң немесе белсенді мәңгі тоң қабаты болған. 2000 жылдары Денелидің шамамен 50% -ында жер бетіне жақын мәңгі тоң болды. 2050 жылға қарай жер бетіндегі мәңгі тоңның тек 6% ғана қалуы күтілуде. Мұзға толы топырақтың лайға айналуы мәңгі тоңның еруінен туындаған жер көшкініне себеп болады. Бұрынғы жер көшкіндері парктегі жолдарды бұзып, Денелиге қолжетімділікке әсер еткен. Мәңгі тоңның еруі атмосфераға қосымша көміртегі шығаруға әкеледі. Денелидегі таяз көлдер "еру көлдері" деп аталады, ал күнмен жылытылған судың астындағы мәңгі тоңдағы ойыстарды құрағанда пайда болатын көлдердегі үңгірлер де осыған жатады. Бұл көлдер жаз бойы біртіндеп тереңдейді және температура жеткілікті жоғары болса, жиектері құлаған сайын көлемі артады. Термиялық кеңею мен тарылу мәңгі тоңның жарылуына себеп болады. Жазда су бұл жарықтарға толып, "мұз клиндері" деп аталатын көлденеңдерді құрайды. Бұл клиндер маусымдық мұздау/еру циклдерімен үлкейеді. Ғасырлар бойы көмілген кейбір мұз клиндері қазба жұмыстары немесе жер көшкіні кезінде ашылады.

Климат

Кёппен климаттық жіктеліміне сәйкес, Денели ұлттық паркі субарктикалық климатқа (Dfc) ие. Денели келушілер орталығындағы өсімдіктердің төзімділік аймағы 3a, орташа жылдық ең төменгі температурасы. Ұзақ қыстардан кейін қысқа өсу маусымы келеді. Құстардың 80 пайызы суық айлардан кейін оралып, балаларын өсіреді. Парктегі көптеген сүтқоректілер мен басқа да жануарлар жазғы қысқа айларды қысқа дайындалуға және балаларын өсіруге жұмсайды. Жаз әдетте салқын және ылғалды болады, бірақ кейде температура 70 градусқа жетеді. Ауа райының болжамсыздығы соншалық, тіпті тамыз айында да қар жауған кездер болған. Аляска тауларының солтүстік және оңтүстік бөліктеріндегі климат мүлдем өзгеше. Аляска шығанағы оңтүстікке ылғалдылық әкеледі, ал таулар солтүстікке судың өтуін кесіп тастайды. Бұл солтүстікке құрғақ климат пен үлкен температуралық өзгерістер әкеледі. Оңтүстік аймақта теңіздік-континенттік климат орналасқан, онда жаз ылғалды және салқын, ал қыс жылы болады.

Экология

Аляска жотасы – бүкіл саябақ арқылы созылатын таулы аймақ, ол саябақтың экожүйелеріне зор әсер етеді. Саябақтағы өсімдіктер жартастың биіктігіне байланысты өседі. Ағаш шегі 762,00 метрде орналасқан, осының салдарынан саябақтың көп бөлігі кең тундра аймағын құрайды. Саябақтың жазық жерлерінде, мысалы, Wonder Lake-ті қоршаған батыс бөліктерінде, шырша мен есекжемс ағаштары басым. Қоршаған ортаның қолайсыздығы мен топырақтың жұқа болуына байланысты көптеген ағаштар мен бұталар толық өлшемге жетпейді. Саябақта орманның үш түрі кездеседі: төменнен жоғары қарай – төменгі батпақты бұталар, жағалау шырша-топалы орман және жота шырша-жапырақты орман. Орман мезгіл-мезгіл болатын өрттердің салдарынан мозаика тәрізді өседі. Саябақтың тундрасында, мыңдаған жылдар бойы мұздықтардың әрекетінен жылжыған шіріген тау жыныстарының үстінде топырақ қабаттары жиналады. Топырақ бетінде мох, папоротник, шөп және саңырауқұлақтар өседі. Мускак өскен жерлерде тұяқтар пайда болады және олар балдырларды жинауы мүмкін. «Мускак» терминіне суға толы шұңқырлар сияқты, сондай-ақ, тығыз мохпен жабылған терең су тоғандары да кіреді. Тундрада жабайы көкжиек пен сабын жидектері өседі, олар Денали аюларының негізгі тамақ көзі болып табылады. Саябақта 450-ден астам гүлді өсімдік түрі кездеседі, олардың гүлдеуін жаз бойы көруге болады. Денали аңғарларын толтырған алтын таған, оттаған, көк қоңырау және джиан гүлдерінің суреттері жиі пошта карточкаларында және көркем туындыларда қолданылады. Денали Солтүстік Американың алуан түрлі құстары мен сүтқоректілеріне мекендейді, оның ішінде Аляска жотасының солтүстік жағында 300-350 гризли аюы (1000 шаршы мильге 70 аю) және 2700 қара аю (334-і 1000 шаршы мильге) бар. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, саябақ биологтары 13 топта 51 қасқырды бақылап отырды (7,4 қасқыр 1000 шаршы мильге), ал 2013 жылғы зерттеулерде 2230 карибу және 2011 жылғы мәліметтерде 1477 лось тіркелді. Даль қойларын тау беткейлерінде көруге болады. Саябақта койот, ақ шашы бар мармот, арктикалық жер қарышқыры, суыр, пика және қар аяқ қоян сияқты кішкентай жануарлар көптеп кездеседі. Қызыл және Арктикалық түлкілер, мартендер, Канадалық лин және бүлдіршіндер де саябақта қоныстанған, бірақ олардың жасырын мінезіне байланысты сирек көрінеді. Көптеген көшпенді құстар түрлері көктемнің соңы мен жаз айларында саябақта болады. Мұнда құс қанаты, арктикалық құс қанаты, қарағайлы қоңырқұс, солтүстік бұршақ құс қанаты, сондай-ақ, құс қанаты мен тундралық қарлығаштары бар. Хищы құстарға әртүрлі соқырлар, сұрғырлар, гирфалькондар, сондай-ақ көптеп кездесетін, бірақ әдемі алтын бүркіттер кіреді. Саябақтың суларында форель, лосось және арктикалық сұр балық сияқты балықтардың он түрі тіршілік етеді. Денали өзендері мен көлдерінің көпшілігі мұздықтармен толықтырылғандықтан, мұздық шөбі мен суық температура балықтардың метаболизмін баяулатады, олардың қалыпты өлшемге жетуіне кедергі келтіреді. Саябақтың көлдерінде бір ғана екімекенді жануар – орман бақасы да тіршілік етеді. Саябақта бірнеше жергілікті емес түрлер бар, оның ішінде қарапайым аққу, тар жапырақты қазқайың, ақ тәтті қарақшы, құс ветчи, сары тодфлакс және иіссіз жалған майаға. Саябақта 28 инвазивті түрлер тіркелген, олардың 15-і қауіпті деп есептеледі. Саябақтың кейбір аймақтары қасқырлар мен аюлардың балалау орындары немесе жақында өлтірілген жануарлардың қалдықтары сияқты сирек кездесетін жануарлардың әрекетіне байланысты жабылуы мүмкін.