Орталық Австралияның шөлді аймағы

Кіріспе

Орталық Австралиядағы шөл

Симпсон шөлі – Солтүстік территория, Оңтүстік Австралия және Квинсленд штаттарында, Австралияның орталық бөлігіндегі кең құмды жазықтар мен құм төбелерінің үлкен аймағы. Бұл Австралияның төртінші ең ірі шөлі. Ванкангурру Ярлуянди халқы бұл аймақты Мунга Тирри деп біледі. Шөлдің астында әлемдегі ең ірі құрлықтағы су ағызу аймақтарының бірі – Ұлы Артезиан алабы орналасқан. Алаптан су көптеген табиғи бұлақтарда, оның ішінде Далхаузи Спрингс, сондай-ақ мал өткелдері бойында бұрғыланған ұңғымаларда және мұнайды іздеу кезінде жер бетіне шығады. Мұндай ұңғымаларды пайдалану салдарынан, соңғы жылдары бұлақтардан су ағыны азайды. Бұл Эйр көлі алабының да бір бөлігі. Симпсон шөлінде әлемдегі ең ұзын параллельді құм төбелері бар. Солтүстік-оңтүстікке бағытталған бұл төбелер өсімдіктермен бекітілгендіктен тұрақты. Олардың биіктігі батыста төмендеп, шығысқа қарай шамамен дейін жетеді. Ең үлкен құм төбесі – Напанерика, немесе Үлкен Қызыл – биіктігіне жетеді.

Түпкүлгілік тарихы

Аборигендер Симпсон шөлінде кем дегенде 5000 жылдан бері өмір сүріп келеді және бүгін де солай. Ванкангурру тайпасы еуропалық отарлау алдында, Федерация құрғақшылығына дейін Симпсон шөлінде микири деп аталатын қолмен қазылған құдықтарды пайдаланып келген.

Колонизациядан кейінгі кезең

1844-1846 жылдары осы аймаққа келген Чарльз Стюрт – шөлді көрген алғашқы еуропалық. 1880 жылы Оңтүстік Австралияның зерттеу департаментінің геодезисі Огастус Поппел Квинсленд пен Оңтүстік Австралия арасындағы шекараны Хэддон бұрышының батысында анықтады, соның ішінде Квинсленд және Оңтүстік Австралия штаттарының Солтүстік территориямен жанасатын нүктесін белгіледі. Аделаидаға оралғаннан кейін оның геодезиялық тізбегінің буындарының созылғаны анықталды. Поппелдің шекаралық тірегі 300 метрге батысқа қарай қате орналасқан. 1884 жылы геодезист Ларри Уэллс тіректі Поппел көлінің шығыс жағалауына көшірді. Қазір үш штаттың шекарасы Поппел бұрышы деп аталады. 1886 жылдың қаңтар айында геодезист Дэвид Линдсей батыс жағынан шөлге еніп, Ванкангурру тайпасының өкілінің көмегімен 9 жергілікті құдықты тапты және сипаттады, сондай-ақ Квинсленд/Солтүстік территория шекарасына дейін сапар шекті. 1936 жылы Тед Колсон түйеде шөлді толығымен кесіп өткен алғашқы еуропалық болды. «Симпсон шөлі» атауын Альфред Аллен Симпсонның құрметіне, австралиялық өнеркәсіпші, қайырымды және географ, сондай-ақ Австралия Корольдік географиялық қоғамының Оңтүстік Австралия бөлімшесінің президенті Сесил Мадиган берді. Симпсон мырза «Симпсон» кір жуғыш машиналар компаниясының иесі болды. 1962 жылдың қыркүйегінде геолог Рег Сприг, оның әйелі Гризельда және екі баласы алғаш рет шөлді көлік құралымен кесіп өтті. 1980 жылы Боб Биер Симпсон шөлін жүгіріп өтетін алғашқы адам болды. Биер 6,5 күнде 420 шақырымды жүгіріп өтті, Оңтүстік Австралиядағы Алка Зельтцер борылысынан басталып, Квинслендтегі Бердсвиллде аяқтады. Бұл саяхат туралы «Жүгіруші» атты деректі фильм түсірілді. 1984 жылы Деннис Бартел батыстан шығысқа қарай Симпсон шөлін жалғыз және қолдаусыз 24 күнде 390 шақырым қашықтықты жүріп өтетін алғашқы ақ адам болды, су үшін ежелгі аборигендердің құдықтарына сүйенді. 2006 жылы Лукас Трихи жергілікті емес адамдардың біріншісі болып, шөлдің географиялық ортасынан, көлік жолдарынан алыс және қолдаусыз жаяу өтті. Ол барлық жабдықтарын екі дөңгелекті арбаға салып, шөлдің батыс шетіндегі Шығыс Бордан шығыстағы Бердсвиллге дейін өтті. 2008 жылы Майкл Джакометти Симпсон шөлін шығыстан батысқа қарай жаяу кесіп өтетін алғашқы және жалғыз адам болды. Квинсленд штатындағы Бедуриден бастап ол жалғыз және қолдаусыз, барлық жабдықтарын, азығын және суын екі дөңгелекті арбамен Олд Андадо шаруашылығына дейін сүйреп әкелді. 2008 жылы бельгиялық Луи Филипп Лонке жергілікті емес адамдардың біріншісі болып, шөлдің географиялық ортасы арқылы солтүстіктен оңтүстікке қарай жаяу өтті. 2016 жылы зерттеуші Себастьян Копленд және серіктесі Марк Джордж Симпсон шөлінің ең ұзақ қолдаусыз ендік кесімін (батыстан шығысқа қарай құмды төбелер арқылы) аяқтады. Олар Мадиган жолын, Колсон жолын және француз жолын алғаш рет байланыстырып, Олд Андадо шаруашылығынан Бердсвиллге дейін 26 күнде сапар шекті. 1967 жылы Квинсленд үкіметі Мунга-Тирри ұлттық паркін құрды, ол бұрын Симпсон шөлі ұлттық паркі деп аталған.

Explorer Charles Sturt, who visited the region from 1844 to 1846, was the first European to see the desert. In 1880, Augustus Poeppel, a surveyor with the South Australian Survey Department, determined the border between Queensland and South Australia to the west of Haddon Corner, and in doing so, marked the corner point where the States of Queensland and South Australia meet the Northern Territory. After he returned to Adelaide, the links in his surveyor's chain were found to have been stretched. Poeppel's border post was too far west by 300 m. In 1884, surveyor Larry Wells moved the post to its proper position on the eastern bank of Lake Poeppel. The tristate border is now known as Poeppel Corner. In January 1886, surveyor David Lindsay ventured into the desert from the western edge, in the process discovering and documenting, with the help of a Wangkangurru Aboriginal man, 9 native wells, and travelling as far east as the Queensland/Northern Territory border. In 1936, Ted Colson became the first nonindigenous person to cross the desert in its entirety, riding camels. The name Simpson Desert was coined by Cecil Madigan, after Alfred Allen Simpson, an Australian industrialist, philanthropist, and geographer, and president of the South Australian branch of the Royal Geographical Society of Australasia. Mr Simpson was the owner of the Simpson washing machine company. In September 1962, geologist Reg Sprigg, his wife Griselda, and their two children completed the first vehicular crossing of the desert. In 1980, Bob Beer became the first person to run across the Simpson. Beer ran 420 km across the desert in 6.5 days, starting at Alka Seltzer Bore, South Australia and finishing at Birdsville, Queensland. A documentary was made about this trip called “The Runner”. In 1984, Dennis Bartel was the first white man to successfully walk solo and unsupported west to east across the Simpson, 390 km in 24 days, relying on old Aboriginal wells for water. In 2006, Lucas Trihey was the first nonindigenous person to walk across the desert through the geographical centre away from vehicle tracks and unsupported. He carried all his equipment in a two wheeled cart, and crossed from East Bore on the western edge of the desert to Birdsville in the east. In 2008, Michael Giacometti completed the first, and only, east to west walk across the Simpson Desert. Starting at Bedourie in Queensland, he walked solo and unsupported, towing all his equipment, food, and water in a two wheeled cart to Old Andado homestead. Also in 2008, Belgian Louis Philippe Loncke became the first non indigenous person to complete a north–south crossing of the desert on foot, unsupported, and through the geographical centre. In 2016, explorer Sebastian Copeland and partner Mark George completed the longest unsupported latitudinal crossing (west to east across the dunes) of the Simpson They linked the Madigan Line, Colson Track and French Line for the first time, walking from Old Andado homestead to Birdsville, a distance of in 26 days. In 1967, the Queensland government established the Munga Thirri National Park, formerly known as the Simpson Desert National Park.

Қол жеткізу

Шөл даланы күтіліп ұсталған жолдар жоқ. Донохью тас жолы – Булиядан Солтүстік территория шекарасына қарай, шөлдің солтүстігінде өтетін, асфальтталмаған аутбэк жолы. 1960-1970 жылдары газ бен мұнай іздеу кезінде сейсмикалық зерттеулер жүргізу барысында бірнеше жолдар салынған. Оларға French Line, Rig Road және QAA Line жатады. Мұндай жолдар әлі де жақсы жабдықталған, төрт дөңгелекті көліктермен жүріп өтуге болады, бірақ олар қосымша отын мен су тасымалдауы тиіс. Симпсон шөлінің Оңтүстік Австралия жиегіне қол жеткізетін қалаларға Иннаминка (оңтүстікке қарай) және Ооднадатта (оңтүстік-батысқа қарай) жатады; ал шығыс (Квинсленд) жағынан Birdsville, Bedourie, Thargomindah және Windorah қалаларынан өтуге болады. Батыс жақтағы соңғы жанармай құю орны – Mount Dare қонақ үйі мен дүкені. 1980 жылға дейін Австралия Ұлттық темір жолының бір бөлігі Симпсон шөлінің батыс жағымен өтіп жатқан. Аз қолданылатын Мадиган жолы Old Andado станциясынан Birdsville қаласына дейін созылады. Шөлдің географиялық орталығына French Line-нан солтүстікке қарай 80 шақырым жүріп, Орталық жол арқылы жете аласыз. French Line – Симпсон шөлін кесіп өтуге ең танымал жол. Көптеген адамдар батыстан шығысқа қарай өтуді жөн көреді, себебі басым желдер кезеңді жеңілдетеді және құм төбелерінің батыс беткейлері көтерілуді оңайлататындай көлбеу болады.

Көрермендер үшін

Шөлде туристер көп, әсіресе қыс айларында. Көрікті жерлерге Дальхаузи Спрингс қираған орындары мен үйінді бұлақтары, Пурни Боре батпақтары, Аппродинна Аторна Кнолл және Поппел бұрышы (Квинсленд, Оңтүстік Австралия және Солтүстік территориясының шектесетін жері) жатады. Бұрынғыда шөлге кіруге тырысқан, ыстыққа төтеп бере алмаған және тәжірибесіз жүргізушілердің салдарынан, Қоршаған орта және табиғи ресурстар департаменті 2008-2009 жылдардан бастап жаз айларында Симпсон шөлін жабу туралы шешім қабылдады – дайындықсыз "ойысшыларды" өздерінен сақтау үшін. Тағы бір тартымды оқиға – Big Red Bash, ол Жер шарындағы ең шалқар музыка фестивалі деп есептеледі. Шөлді велосипедпен де кесіп өтуге болады. Симпсон шөлі велосипедтік жарысы жыл сайын қыркүйек айында Симпсон шөлі арқылы өтеді.

Климат

Бұл аймақтың климаты өте ыстық және құрғақ шөлдік климат. Жауын-шашын мөлшері өте аз, жылына шамамен 150 мм-ге жуық, көбінесе жаз айларында жауады. Жаз айларында температура 50 °C-қа дейін көтеріледі және үлкен құм дауылдары жиі болады. Қыстар әдетте салқын, бірақ шілде айының ортасында да ыстық толқындар кездесуі мүмкін. 2009–2010 жылдары соңғы онжылдықтардағы ең ауыр жаңбырлар жауды, нәтижесінде Симпсон шөлі тіріліп, түсқабысқа толы болды. 2010 жылдың наурыз айының басында Бердсвилл қаласында 24 сағат ішінде бір жылдық жауын-шашыннан асып түсетін жаңбыр жауды. Жаңбыр Квинслендтің солтүстік-батыс және Мексика шығанағы аймақтарын су басты. Барлығы 17 миллион мегалитр су штаттың батыс өзен жүйелеріне құйылып, Эйр көліне жеткізді. 2010 жылы зерттеушілер шөл астындағы ежелгі өзен жүйелерінің бағыттарын анықтады.

Экология

Симпсон шөлі сонымен бір аталатын Дүниежүзілік жабайы табиғат қорының экорегионының да үлкен бөлігін құрайды, ол Австралияның уақытша биогеографиялық аймақтандыруының (IBRA) Channel Country және Simpson Strzelecki Dunefields биорегиондарынан тұрады. Симпсон шөлі экорегионының флорасы құрғақшылыққа төзімді бұталар мен шөптермен, әсіресе шұңқырларды біріктіретін *Zygochloa paradoxa* шөбімен және шұңқырлар арасындағы беткейлер мен құмды шөлдің жеріндегі *spinifex* және басқа да мықты шөптермен шектеледі. Экорегионның Channel Country бөлігі Квинслендтегі Бедури және Виндора қалаларының маңындағы шөлдің солтүстік-шығысында орналасқан және Митчелл шөбімен жабылған төменгі төбелерден тұрады. Экорегионға сондай-ақ таулы тасты жерлер, маусымдық ылғалды саз және тұздықтар, әсіресе әлемдегі ең ірі ішкі су ағызу жүйелерінің бірі – Георгина және Диамантина өзендерінің орталығы Эйр көлі кіреді. Бұл ыстық, құрғақ ортаға және маусымдық су тасқынына бейімделген жануарлар дүниесінде су ұстайтын бақа (*Litoria platycephala*) және шөл шөптерінде мекендейтін көптеген бауырымен жорғалаушылар бар. Шөлдің эндемикалық сүтқоректілеріне ковари (*Dasycercus byrnei*) жатады, ал құстарға сұр шөпқұйрық (*Amytornis barbatus*) және Эйре шөпқұйрығы (*Amytornis goyderi*) жатады. Эйр көлі және басқа да маусымдық ылғалды жерлер балықтар мен құстар үшін маңызды тіршілік ету орындары болып табылады, әсіресе су құстарының көбейетін жері ретінде, ал өзендер құстар, жарғақтар мен бақаларға мекендейді. Экорегионның маусымдық ылғалды жерлеріне Эйр көлі мен Кунги көлдері, сондай-ақ Купер сағасы, Стрзелецки сағасы және Диамантина өзені су тасқыны кезінде пайда болатын батпақтар кіреді. Бұл ылғалды жерлерді пайдаланатын құстарға саңырауқұлақ (*Stictonetta naevosa*), мускус үйрек (*Biziura lobata*), күміс шағала (*Larus novaehollandiae*), австралиялық пеликан (*Pelecanus conspicillatus*), үлкен ақ көкек (*Ardea alba*), жылтыр ибис (*Plegadis falcinellus*) және жолақты қызыл аяқ (*Cladorhynchus leucocephalus*) жатады. Сонымен қатар, Ұлы Артезиан алабындағы үйінді бұлақтар көптеген өсімдіктер, балықтар, ұлулар және басқа омыртқасыз жануарлар үшін маңызды тіршілік ортасы болып табылады. Жергілікті өсімдіктер негізінен сақталған, өйткені шөлде өмір сүруге болмайды, сондықтан тіршілік ету орындарына ауыл шаруашылығы қауіп төндірмейді, бірақ әкелінген түрлер, әсіресе қоян мен жабайы түйелер зақымдайды. Шөлдегі жалғыз адамның әрекеті газ құбырларын салу болды, ал оның шетіндегі жерлер мал жаюға пайдаланылды және онда Иннаминка сияқты қалалар бар. Құрлықтан шыққан бұлақтар мен басқа да су көздері шамадан тыс пайдаланылуы және зақымдалуы мүмкін. Экорегионның қорғалатын аймақтарына Симпсон шөлі, Гоневей, Лохерн, Бладенсбург, Витжира және Кати Тханда көлінің ұлттық парктері, сондай-ақ Иннаминка аймақтық қорығы және Мунга Тирри–Симпсон шөлдік ұлттық паркі кіреді. Этхабука қорығы – Австралиялық Буш мұрасының меншігіндегі және басқаратын шөлейттің солтүстігіндегі табиғи қорық.

The Simpson Desert is also a large part of the World Wildlife Fund ecoregion of the same name, which consists of the Channel Country and the Simpson Strzelecki Dunefields bioregions of the Interim Biogeographic Regionalisation for Australia (IBRA). The flora of the Simpson Desert ecoregion is limited to drought resistant shrubs and grasses, especially Zygochloa paradoxa grass that holds the dunes together and the spinifex and other tough grasses of side slopes and sandy desert floor between the dunes. The Channel Country section of the ecoregion lies to the northeast of the desert proper around the towns of Bedourie and Windorah in Queensland, and consists of low hills covered with Mitchell grass cut through with rivers lined with coolabah trees. The ecoregion also includes areas of rocky upland and seasonally wet clay and salt pans, particularly Lake Eyre, the centre of one of the largest inland drainage systems in the world, including the Georgina and Diamantina Rivers. Wildlife adapted to this hot, dry environment and seasonal flooding includes the water holding frog (Litoria platycephala) and a number of reptiles that inhabit the desert grasses. Endemic mammals of the desert include the kowari (Dasycercus byrnei), while birds include the grey grasswren (Amytornis barbatus) and Eyrean grasswren (Amytornis goyderi). Lake Eyre and the other seasonal wetlands are important habitats for fish and birds, especially as a breeding ground for waterbirds, while the rivers are home to birds, bats, and frogs. The seasonal wetlands of the ecoregion include Lake Eyre and the Coongie Lakes, as well as the swamps that emerge when Cooper Creek, Strzelecki Creek, and the Diamantina River are in flood. The birds that use these wetlands include the freckled duck (Stictonetta naevosa), musk duck (Biziura lobata), silver gull (Larus novaehollandiae), Australian pelican (Pelecanus conspicillatus), great egret (Ardea alba), glossy ibis (Plegadis falcinellus), and banded stilt (Cladorhynchus leucocephalus). Also, the mound springs of the Great Artesian Basin are important habitat for a number of plants, fish, snails, and other invertebrates. Native vegetation is largely intact as the desert is uninhabitable, so habitats are not threatened by agriculture, but are damaged by introduced species, particularly rabbits and feral camels. The only human activity in the desert proper has been the construction of the gas pipelines, while the country on its fringes has been used for cattle grazing and contains towns such as Innamincka. Mound springs and other waterholes are vulnerable to overuse and damage. Protected areas of the ecoregion include the Simpson Desert, Goneaway, Lochern, Bladensburg, Witjira and Kati Thanda Lake Eyre National Parks as well as the Innamincka Regional Reserve, and the Munga Thirri–Simpson Desert National Park. Ethabuka Reserve is a nature reserve in the north of the desert owned and managed by Bush Heritage Australia.

Дюнефилдтер

Симпсон шөлінің кең құмды алқаптары керемет ақтан қою қызылға дейін әртүрлі түстерді көрсетеді, сондай-ақ қызғылт және қызыл-сары түстерді де қамтиды.

Морфология

Құм қыртыстары Оңтүстік-Шығыс-Солтүстік-Батыс (SSE NNW) бағытында созылып, ұзақ қашықтыққа параллель жалғасады. Осы үрдіс Австралияның шөлдерінің барлығында кездеседі. Кейбір қыртыстар 200 км-ге дейін үздіксіз созылады. Биіктігі мен қыртыстар арасындағы қашықтық тікелей байланысты. 1 км-де бес-алты қыртыс болғанда, құмның биіктігі шамамен 15 м, ал 1 км-де бір немесе екі қыртыс болғанда биіктігі 35–38 м-ге жетеді. Көлденең қимада, жел соқпайтын жағы шығысқа қарай 34–38° бұрышпен еңкейген, ал жел соғатын жағы батысқа қарай тек 10–20° ғана еңкейген. Көлденең қимада қабаттар жазық, ал қабаттардың еңіс бөліктері шығыс пен батыс арасында кезектеседі. Еңіс бөліктерінің еңіс бұрыштары 10–30° құрайды.

Тұнбалар

Құм негізінен дөңгелек және жартылай бұрышты кварц түйіршіктерінен тұрады. Олардың мөлшері 0,05-тен 1,2 мм-ге дейін, ал 0,5 мм – қыртыстар үшін қалыпты мөлшер, 0,3 мм – құм төбелерінің бүйірлеріндегі орташа мөлшер. Белсенді қыртыстарда құм шөгінділері кездеседі, бірақ аралық құмдарда шөгінділер жақсы сұрыпталмаған. Шөгінділердің түсі қызғылттан кірпіш-қызылға дейін өзгереді, бірақ өзендер мен тұзды далалар маңында шөгінділер ақшыл сұр түсті болады. Түстің сұрдан қызылға өтуі, шөгіндідегі темір оксидінің ауа райының әсерінен ыдырауынан туындайды.