Кіріспе

Май, май немесе липидті сабын мен спиртке айналдыратын процесс. Саптау – сулы сілтінің әсерінен эфирлерді карбоксилат тұздарына және спирттерге бөлу процесі. Әдетте, натрий гидроксидінің сулы ерітіндісі қолданылады. Бұл сілтілік гидролиздің маңызды түрі. Егер карбоксилат тізбегі ұзын болса, оның тұзы сабын деп аталады. Этил ацетатының сапталуы натрий ацетаты мен этанол береді: C2H5O2CCH3 + NaOH > C2H5OH + NaO2CCH3.

Саппендіру мәні

Саптау мәні – май үлгісін саптауға қажетті сілте мөлшері. Сабын жасаушылар майдың партиясы мен зертханадағы орташа көрсеткіштер арасындағы саптау мәнінің белгісіз ауытқуын ескере отырып, рецептураларын сілтеден сәл кем мөлшерде жасайды.

Май қышқылдарын сапундастыру

Май қышқылдарының сілтелі (негіздік) ортамен реакциясы – сапундастырудың тағы бір маңызды әдісі. Осы жағдайда реакция карбондық қышқылды бейтараптандырудан тұрады. Бейтараптандыру әдісі магний, көшпелі металдар және алюминийден жасалған өнеркәсіптік сабындарды өндіруге қолданылады. Бұл әдіс бір май қышқылынан алынған сабындарды жасауға өте ыңғайлы, мұндай сабындардың физикалық қасиеттері болжамды болады, және көптеген техникалық қолданулар үшін қажетті деңгейде сапалы болады.

Қатты және жұмсақ сабын

Самынның ерекше қасиеттері оның өндірісінде қолданылатын сілтінің түріне байланысты болады. Натрий гидроксиді (NaOH) «қатты» сабын жасайды; қатты сабынды Mg, Cl және Ca тұздары бар суда да қолдануға болады. Керісінше, калий сабындары (KOH арқылы алынған) «жұмсақ» сабын болып табылады. Май қышқылының бастапқы көзі сабынның балқу температурасына да әсер етеді. Көптеген ерте заманғы қатты сабындар жануар майынан және ағаш көмірінен алынған KOH-тан жасалған, олар көбінесе қатты болған. Дегенмен, қазіргі сабындардың көпшілігі көбінесе қанықпаған триглицеридтерден, мысалы, өсімдік майларынан жасалады. Триглицеридтердегідей, олар осы қышқылдардың тұздарынан түзіледі, олардың молекулалық байланысы әлсіз болғандықтан, балқу температурасы төмен болады.

Литийлі сабын

Литий-12 гидроксистеарат және литийге негізделген басқа май қышқылдары майлау майларының маңызды құрамдас бөліктері болып табылады. Литий негізіндегі майларда литий карбоксилаттары қоюландырғыштар болып табылады. "Күрделі сабындар" да кең таралған, олар азэлаин немесе сірке қышқылы сияқты бірнеше қышқыл тұздарының қоспалары.

Өрт сөндіргіштер

Тамақ пісіру майлары мен майларына (АҚШ-та К классы, Австралия/Еуропа/Азияда F классы деп жіктеледі) қатысты өрттер көптеген тұтанғыш сұйықтықтардан қыздырады, стандартты B классындағы өрт сөндіргішті тиімсіз етеді. Мұндай өрттерді ылғал химиялық өрт сөндіргішпен сөндіру керек. Осы типтегі өрт сөндіргіштер тамақ майларын және майларын сабындау арқылы сөндіруге арналған. Өрт сөндіруші зат жанған затты тез арада жанбайтын сабынға айналдырады.

Майлы бояулар

Майлы бояуларда уақыт өте келе сапуландыру процесі жүріп, көзге көрінетін зақымданулар мен деформациялар тудыруы мүмкін. Майлы бояулар пигмент молекулаларынан тұрады, олар майлы ортада ерітілген. Ауыр металл тұздары жиі пигмент молекулалары ретінде қолданылады, мысалы, қорғасын ақ, қызыл қорғасын және мырыш ақ. Егер осы ауыр металл тұздары майлы ортадағы бос май қышқылдарымен реакцияға түссе, бояу қабатында металл сабындары пайда болуы мүмкін, содан кейін олар сурет бетіне көшіп кетуі мүмкін. Майлы суреттердегі сапуландыру 1912 жылы алғаш рет сипатталған. Ол кең таралған құбылыс саналады, XV ғасырдан XX ғасырға дейінгі көптеген туындыларда, әртүрлі географиялық аймақтарда жасалған және кенеп, қағаз, ағаш, мыс сияқты әртүрлі негіздерге суреттелген туындыларда байқалады. Химиялық талдау суреттің терең қабаттарында сапуландыру процесінің жүргенін көрсетуі мүмкін, тіпті бетінде ешқандай белгі көрінбесе де, оның ішінде ғасырлар бойы сақталған суреттерде де. Сапуланған аймақтар сурет бетін деформациялауы мүмкін, көзге көрінетін дөңгелектер немесе өсінділер пайда болып, жарықты шашыратады. Бұл сабын дөңгелектері суреттің барлық жерінде емес, тек белгілі бір бөліктерінде ғана байқалуы мүмкін. Мысалы, Джон Сингер Сардженттің әйгілі "Мадам Х портреті" картинасында дөңгелектер тек ең қараңғы жерлерде пайда болады, бұл суретшінің қара пигменттердің майды көп сіңіруіне байланысты сол жерлерге көбірек орталық материал қосып сурет салғанынан болуы мүмкін. Бұл процесс сурет бетінде әк тәрізді ақ шөгінділердің пайда болуына да себеп болуы мүмкін, бұл деформация жиі "гүлдену" немесе "флоресценция" деп аталады, сондай-ақ уақыт өте келе майлы бояу ішіндегі кейбір бояу қабаттарының мөлдірлігін арттыруға да ықпал етеді. Сапуландыру барлық майлы суреттерде де жүрмейді және оның көптеген егжей-тегжейлері әлі де зерттелуде. Қазіргі таңдағы қалпына келтірудің жалғыз әдісі – ретушь жасау.