Кіріспе
Пошта жүйелерін зерттеу
Пошта тарихы – пошта жүйелерінің және олардың қалай жұмыс істейтінінің зерттелуі, немесе пошта жүйелерінің дамуындағы тарихи оқиғаларды көрсететін пошта маркалары мен конверттердің және олармен байланысты пошта артефакттарының зерттелуі. Бұл термин кәсіби филателист, марка сатушы және марка аукционын өткізуші Робсон Лоуға тиесілі. Ол 1930 жылдары бұл тақырыпты алғаш рет жүйелендіріп зерттеді және филателистерді «ғылым студенттері» деп, ал пошта тарихшыларын «адамзатты зерттеушілер» деп сипаттады. Нақтырақ айтқанда, филателистер пошта тарихын тарифтерді, бағыттарды, белгілерді және (тасымалдау) тәсілдерін зерттеу деп түсіндіреді.
Жинақтаушы мамандығы
Пошта тарихы өз алдына филателиялық жинақтау саласы болып қалыптасты. Дәстүрлі филателия маркалардың өзін, соның ішінде маркаларды өндіру және таратудың техникалық аспектілерін зерттейді, ал филателиялық пошта тарихы маркаларды тарихи құжаттар ретінде қарастырады; сондай-ақ, пошта белгілері, пошта карточкалары, конверттер және олардың ішіндегі хаттарды да қамтиды. Пошта тарихы пошта тарифтерін, пошта саясатын, пошта әкімшілігін, пошта жүйелеріне саяси ықпалдарды, пошта бақылауын және саясат, бизнес және мәдениеттің пошта жүйелеріне тигізетін салдарларын зерттейді; негізінен, поштаны жинау, тасымалдау және жеткізумен байланысты барлық нәрсені. Филателия тарихының мамандану саласы пошта тарихын көрсетілген пошта қызметтері үшін алынатын төлемдерді, қабылданған бағыттарды және хаттарды арнайы өңдеуді зерттеу ретінде анықтайды. Соғыстар мен әскери оккупациялар сияқты тоқыраған немесе өтпелі кезеңдер, сондай-ақ шалғай аймақтарға жіберілетін пошта ерекше қызығушылық тудырады. Терминнің филателиялық анықтамасы осы ғылымның дамуымен қатар қалыптасты. Филателиямен айналысатындар маркаларды түсіну және олардың нақтылығын анықтау үшін пошта органдарының қандай себептермен белгілі бір маркаларды шығарғанын, оларды қайда және қалай қолданғанын білу қажеттігіне келді. Мысалы, басқа маркалардан бұрын қолданылған марка, егер ол кейіннен маркалардың пайда бола бастаған жерде пошта белгісі қойылған болса, жалған екені дәлелденуі мүмкін. Пошта жүйелерінің жұмыс істеуі туралы көп мәлімет әлі де белгісіз, бірақ миллиондаған ескі конверттер сақталған, олар талдау үшін "артефакттардың" бай қорын құрайды.
Мүмкін болатын зерттеу бағыттары
Почта тарихының кез келген тақырыбын зерттеуде немесе жинауда белгілі бір қайталаушылықтар кездеседі, себебі поштаға әсер ететін түрлі салаларды – көлік, тарифтер, география және тақырыпты – бір-бірінен толық бөліп қарастыру мүмкін емес. Олар өзара байланысты, бірақ таңдалған мәселеге қарай басымдық әртүрлі болады. Төменде сипатталған почта тарихы тақырыптары ең белгілі және танымал тақырыптардың қатарына жатады.
Географиялық негіздегі зерттеулер
Аймақтық зерттеулер әдетте географиялық аймаққа негізделеді, мысалы, туған елдер, жергілікті аудандар, қалалар, кенттер немесе ауылдар, отбасылық тамырлармен байланысты жерлер немесе жұмыс орындары. Бұрын коллекционерлер көбінесе зерттеулерін "қайдан келген пошта" негізінде жүргізетін, бірақ "қайда келген пошта" және "арқылы өткен пошта" орынға қатысты пошта қызметінің тарихын кеңейтеді, себебі шығып жатқан пошта көбінесе зерттелетін аймақтармен байланысты белгілерді көрсетеді, ал кіріп келген пошта әлдеқайда кеңірек оқиғаны айтады және қазір оны қосу ықтималдығы жоғары. Зерттеу үшін тақырыпты жеткілікті кең таңдаған жөн, өйткені тар географиялық шекаралар қолда бар материалдың жетіспеуіне байланысты көңіліңізді қалдыруы мүмкін. Мысалдар: Брюннің пошта тарихы, 1638-1875 жылдар және Сент-Томас қаласындағы жеке және шетелдік пошта кеңселерi. Пошта маршруттары – географиялық негіздегі зерттеулердің тағы бір саласы, олар маршрут бойындағы көптеген орындар мен қызметтерге байланысты үлкен әртүрлілік ұсынады. Мысалы, Антверпеннен Флоренцияға Мантуя арқылы өтетін Турн-унд-Таксис маршрутын зерттеу Батыс Еуропаның ертедегі пошта тарихының көп бөлігін қамтиды, ал Бірінші Трансконтиненталдық теміржолдың пошта тарихы 1869 жылы басталған 3000 мильге жуық қашықтықтағы түрлі маркалар, кеңсе заттары және байланысты белгілерді көрсетуі мүмкін. Географиялық негіздегі зерттеудің мерзімі қолжетімді қызметтерге немесе болған өзгерістерге байланысты мазмұнды толықтыруға мүмкіндік береді. Бұл кезең таңдалған тақырыпты шектемей, толыққанды оқиғаны баяндауға ұмтылуы керек.
Көлікпен байланысты зерттеулер
Аэрофилателия – әуе поштасын зерттеуге арналған мамандық. Филателистер әуе тасымалының дамуын бастапқы кезеңдерінен қарай зерттейді, ал әуе поштасының көптеген аспектілері мамандар тарапынан жан-жақты зерттелген және құжатталған, олардың кейбіреулері жеке тізімделген. Апаттық жағдайлардағы конверттер, Австралия мен Оңтүстік Африкаға Imperial Airways Empire бағытындағы пошта, CAM (Контрактты әуе поштасы) немесе FAM (Шетелдік әуе поштасы) АҚШ-қа және одан келетін бағыттар – бұл тақырыптардың бірнешесі. 1870 жылы Франция-Пруссия соғысы кезінде Париж қамалданғанда, қаладан поштаны шығару үшін ауа шары қолданылды. Ауа шарларында адам болуы да, болмауы да мүмкін, бірақ ауа шарларымен тасымалданатын пошта кең таралған түр емес. Теңіз поштасы – мүмкіндіктерге толы тақырып. Cunard, P & O, Дунай пароходтары, Оңтүстік Америкаға бағытталған кемелер немесе американдық пароходтар сияқты нақты кеме компанияларын зерттеуге болады; сондай-ақ кемелердің маркалары, ана ел мен оның колониялары арасындағы немесе теңіздер мен мұхиттармен бөлінген екі ел арасындағы пошта да қарастырылады. Көптеген кемелер өздерінің белгілерін қойғандықтан, нақты кеме компаниясының барлық кемелерінің үлгілерін жинауға ұмтылуға болады. Жаңа сапарлар мен апаттан қалған кемелерге байланысты конверттер өте құнды. Теңіз поштасының бағалары жиі өзгеріп, кейде бір бағыттағы әртүрлі кеме компаниялары үшін де өзгеше болуы мүмкін, бұл келісімдердің өзгеруіне немесе елдер арасындағы өшкеру шараларына байланысты болуы мүмкін. Әскери пошта сондай-ақ әскери тақырыптар санатына жатады және олардың да анықтамалық белгілері немесе пошта таңбалары болуы мүмкін. Теміржол поштасы – 1830 жылы Ұлыбританияда Ливерпуль мен Манчестер арасында теміржол көлігімен толық немесе ішінара тасымалданатын пошта. Бұл поштаға теміржол хаттары, TPO және RPO мөрлері, нұсқаулық мөрлер немесе қолмен жазылған жазбалар, тіпті бірінші құрлықтан құрлыққа созылған теміржол (жоғарыда географиялық зерттеу ретінде де айтылған) кіреді. Ракеталық пошта – ракета немесе зымыран арқылы поштаны жеткізу, бұл аэрофилателияның астрофилателия деп аталатын арнайы саласы. Ракета жасаудың алғашқы белгілі шеберлерінің бірі – Үндістанның әуе поштасы қоғамының хатшысы Стивен Смит, ол 1934 және 1944 жылдар аралығында 270 ракета ұшырды, олардың 80-і поштамен болды. Назарға алуға болатын басқа тақырыптар: 1936 немесе 1959 жылғы USPS ракеталық поштасы, ресейлік суасты қайықтарымен ұшырылған ракеталық пошта немесе қайта пайдалануға болатын ұшыру құралдарымен тасымалданатын пошта. Зеппелин поштасы – 1908 және 1939 жылдар аралығында неміс Зеппелин әуе кемелерімен тасымалданатын поштаның танымал тақырыбы. Әр рейсте 12 тоннаға дейін пошта тасымалданғандықтан, көптеген мысалдар сақталған. Германиядан және Атлант мұхиты арқылы жасалған бірнеше рейстерден келген пошта бар, бірақ әйгілі Гинденбург апатынан келген пошта өте сирек.
Пәнге негізделген зерттеулер
Экспресс-пошта – тұтынушы қосымша төлем жасап, жылдам жеткізілім алатын үдемелі жеткізілім қызметі. 17 ғасырдың экспресс-хаттары қазіргі экспресс-поштаның алдағысы болып саналады. Пони экспресс поштасы да сондай. Ішкі пошта қызметтерін елдің пошта басқармасы реттейді, ал 1998 жылдан бастап халықаралық үдемелі жеткізілім қызметтерін Дүниежүзілік пошта одағының (UPU) EMS кооперативі басқарады. Ішкі немесе халықаралық экспресс-поштаны, соның ішінде экспресс-пошта бағаларын зерттеуге болады. Маркофилия – пошталық мөрлерді, өшірулерді және қолмен немесе машинамен қойылған пошталық белгілерді зерттейтін ғылым. Бұл пошта тарихының тақырыбы ретінде жинауға болады. Маркофилист белгілердің егжей-тегжейіне, стиліне және дизайнына, хаттың неге және қайда жіберілгеніне қарағанда көбірек қызығушылық танытады, сондықтан зерттеу немесе жинау үшін тақырыпты таңдауға көптеген мүмкіндіктер бар. Көптеген пошта бөлімшелері бар ірі қалалар кез келген уақытта қолданылған қол мөрлерінің немесе машиналық өшірулердің кең ауқымына байланысты зерттеу үшін үлкен мүмкіндіктер ұсынады. Әскери пошта – қарулы күштерге немесе бейбітшілікті сақтау күштеріне қатысты пошта, немесе бірінші және екінші опиум соғыстары, испан азаматтық соғысы, бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар, тіпті Ауғанстан мен Ирактағы соңғы қақтығыстар сияқты нақты әскери науқандармен байланысты пошта. Әскери кемелерден жіберілген хаттар да жиі ізделеді, мұндай хаттарда әдетте кеменің аты мен жіберілген күні көрсетілген ерекше пошталық мөр болады, ал күні көбінесе ерекше тарихи маңызға ие. Осы көздерден алынған көптеген ескі хаттар, егер қолжетімді болса, қатысушы адамдардың жағдайын түсінуге көмектеседі. Пошталық жөнелтімдер пошта тарихының ең аз жиналған немесе зерттелген саласы болып табылады, себебі оның көп бөлігі сақталмайды. 1883 жылдан бастап Ұлыбританиядағы жөнелтімдерге арнайы таңбалар қойылды. Халықаралық жөнелтімдерді өңдеу көбінесе кедендік құжаттарды жинауға байланысты, бұл тартымды материалды құрайды. Пошталық цензура, ашық және жасырын, 20 ғасырдың дүниежүзілік соғыстарынан бұрын көптен бері жүзеге асырылып келеді және азаматтық және әскери цензураны қамти алады. Ол негізінен қақтығыс кезінде, бірақ азаматтық тәртіпсіздік немесе төтенше жағдай сияқты басқа да кезеңдерде орындалады. Пошта арқылы жасырын цензураның мысалы – «Кабинет Нуар». Пошта тарифтері – ел, уақыт кезеңі немесе тіпті валюта бойынша зерттеуге болатын кең сала. Пошта тарифтері көбінесе елдер арасындағы пошта келісімдері арқылы екіжақты түрде белгіленді, мысалы, Франция мен Пруссия арасындағы 1817 және 1837 жылғы пошта келісімдері, АҚШ пен Бремен арасындағы 1847 және 1853 жылғы келісімдер (сол кездегі қала-мемлекет). Марка коллекционерлері өздері жинайтын пошта маркалары шығарылған кезде қолданылған тарифтерді зерттей алады, осылайша өз коллекцияларын толықтырады. Пошталық қағаз – пошта органдары шығарған, қаптамаға қажетті бағамен мөрленген немесе белгіленген, конверттер, хат парақтары, пошта карточкалары, аэрограммалар немесе орамалар сияқты пошта тасымалдауға арналған өнімдер. Пошталық қағаз әдетте пошта бөлімшелерінде сатылады. Пошталық қағаздың әр түрі жеке зерттеу саласы бола алады, бірақ оларды елге немесе уақыт кезеңіне қарай зерттеуге болады. Жаңа (қолданылмаған) пошталық қағазды зерттеу дәстүрлі филателия саналады, ал пошталық қағаздың қалай қолданылғанын зерттеу пошта тарихы саналады. Penny Black және Two pence Blue маркалары 1840 жылдың 6 мамырында Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігінде шығарылғанға дейін қолданылған пошта, сондай-ақ басқа елдерде пошта органдары өздерінің жабысқақ таңбаларын қабылдағанға дейін қолданылған пошта. Материал ресми пошта қызметтеріне дейінгі сот және үкімет хаттарынан бастап әлемдегі ерекше қалалық мөрлерге дейін болуы мүмкін. Соғыс тұтқындарының поштасы әскери поштаның немесе пошталық цензураның кіші санаты болуы мүмкін. Тіркелген пошта құнды деп саналатын заттарды немесе құжаттарды жіберу үшін жиі қолданылады, бұл қалыпты поштаға қарағанда көбірек бақылауды қамтамасыз ететін бақылау тізбегін қажет етеді. Хаттардың орналасқан жерін анықтау үшін олардың мәліметтері тіркелген және көптеген ерекше қол мөрлері берілген. Көптеген елдер тіркелген пошта үшін арнайы пошталық қағаздар шығарды, бұл зерттеуге болатын салаларды кеңейтеді. Бұрынғы ұқсас қызметтер Ақша хаттары деп белгіленген.