Кіріспе

Философиялық эпистемологиядағы теория. Философиялық эпистемологияда когерентизмнің екі түрі бар: шындықтың когеренттік теориясы және ақталудың когеренттік теориясы (сонымен қатар эпистемиялық когерентизм деп аталады). Когеренттік шындық, антропологиялық тәсілге, ол тек жергілікті желілерге қатысты («халық санын біздің түсінігімізге сәйкес, халықтың берілген үлгісі ішінде шындық»), және категориялық жиынтықтар сияқты жалпыламалар негізінде бағаланатын тәсілге бөлінеді. Антропологиялық тәсіл шындықтың сәйкестік теориясына жақынрақ, ал жалпылама теориялар аналитикалық философияның шағын дамуы болып табылады. Ақталудың когеренттік теориясы, оны когеренттік шындықтың кез келген теориясына қатысты деп түсіндіруге болады, егер сенім когеренттік жиынның мүшесі болса ғана эпистемиялық ақталуды сенімнің қасиеті ретінде сипаттайды. Когерентизмді басқа ақталу теорияларынан ерекшелендіретін нәрсе – жиын ақталудың негізгі тасымалдаушысы болып табылады. Эпистемологиялық теория ретінде когерентизм догматикалық фундаментализмге де, шексіздікке де (инфинитизм) де қарсы тұрады, анықтамаларға қатысты талаптар арқылы. Сондай-ақ, ол сәйкестік теориясын қиын жағдайға түсіретін регресс аргументіне шешім ұсынуға тырысады. Эпистемологиялық мағынада, бұл сенімнің теориялық тұрғыдан ақталуға қалай қол жеткізе алатыны туралы теория. Когерентизм – білімнің құрылымы мен жүйесі, немесе ақталған сенім туралы көзқарас. Когерентистік тезис әдетте оның қарама-қарсысын жоққа шығару арқылы қалыптастырылады, мысалы, дәлелдік теориялық негіздемесі жоқ догматикалық фундаментализм, немесе универсализм жоқ сәйкестік теориясы. Дэвид К. Льюис және оның көптеген әлемдер теориясы дамыған сөздіктер арқылы контрфактуализм философтар арасында танымал болғанымен, академиктер арасында жалпыламаларға сенбеушілікке әкеліп соқты. Гипотетикалық когеренттілік пен оның тиімді іске асырылуы арасында көптеген қиындықтар бар. Когерентизм ең болмағанда барлық білім мен ақталған сенім ақыр соңында негізсіз білімге немесе ақталған сенімге негізделмейді деп мәлімдейді. Осы көзқарасты қорғау үшін олар жалғаулардың («және») дизъюнкциялардан («немесе») гөрі нақтырақ, демек, қорғануға лайықтырақ екенін айтуы мүмкін. Фундаментализмге жауап бергеннен кейін когерентистер әдетте өз көзқарастарын оңтайлы сипаттап, білімнің құрылымының моделі ретінде фундаментализмнің үй метафорасын басқа метафоралармен алмастырады, мысалы, біздің білімімізді теңіздегі кемемен үлгілейтін метафора, оның теңізге лайықтылығын қажетті бөліктерін жөндеу арқылы қамтамасыз ету керек. Бұл метафора математикада алғаш рет көтерілген тұспалқылық мәселесін түсіндіруге көмектеседі. Когерентистер әдетте ақталудың тек сенімдер арасындағы қатынастардың функциясы болып табылатынын, олардың ешқайсысы догматикалық фундаменталистер қолдайтын артықшылықты сенімдер емес деп санайды. Осылайша, әмбебап шындықтарға қол жеткізу оңайырақ болады. Когерентизмнің әр түрлі түрлері білім жүйесі мен ақталған сенім арасындағы нақты қатынас арқылы ажыратылады, оны предикат логикасы немесе идеалды жағдайда, дәлелдеу теориясы тұрғысынан түсіндіруге болады.

Анықтама

Шындық теориясы ретінде когерентизм, шын сөйлемдерді белгілі бір сөйлемдер жиынтығымен үйлесетін сөйлемдермен шектейді. Адамның сенімі оның басқа (шын) сенімдерінің барлығымен немесе көпшілігімен үйлесетін болса ғана шын болып саналады. Когеренттілік терминологиясы абсолюттілік немесе универсализм сияқты, барлық шындықты анықтайтын ұғым арқылы шындықпен байланысты екендігі айтылады. Бұл қосымша терминдер шындық туралы мәлімдеменің мағынасын анықтайды, ал шындық туралы мәлімдемелер шын сенімнің мағынасын анықтайды. Әдетте, үйлесімділік қарапайым сәйкестіктен гөрі күштірек нәрсені білдіреді. Окамның қырғыш пышағының талаптарына сай келетін, толыққанды мәлімдемелерге әдетте басымдық беріледі. Мысал ретінде, егер адамдар виртуалды шындықта өмір сүрсе, олар ағаштарда жоқ құстарды көре алады. Құстар ғана емес, ағаштар да жоқ болуы мүмкін. Адамдар құс пен ағаш бар екенін білуі немесе білмеуі мүмкін, бірақ екі жағдайда да виртуалды әлем мен нақты әлем арасында, қол жетімді тәжірибедегі шын сенімдер арқылы білдірілетін үйлесімділік болады. Үйлесімділік – шындық құндылықтарын түсіндірудің және кез келген жағдайда жалған болуы мүмкін сенімдерден қашудың бір жолы. Шындықтың сәйкестік теориясының дәстүрлі сыншылары, мазмұн шексіз болмаса немесе мазмұн дәлелдің бір түрінде болмаса, оның мазмұны мен дәлелдемесі бір уақытта болуы мүмкін емес деп мәлімдейді. Мұндай «дәлелдің болуы» абсурд көрінуі мүмкін, бірақ когерентистер оны мәселелі емес деп санайды. Сондықтан бұл теория кейде тым жалпылама болып саналатын теориялар тобына жатады, Габор Форрай оны «блоб реализмі» деп атайды. Шындықтың үйлесімділік теориясына қарсы ең танымал қарсылық – Бертран Расселдің қарама-қайшылыққа қатысты аргументі. Рассел сенім мен оның жоққа шығарылуының әрқайсысы барлық сенімдердің толық жиынтығымен жеке-жеке үйлесетінін, осылайша оны ішкі үйлесімсіз ететінін айтты. Мысалы, егер біреу жалған сенімге ие болса, онда бұл сенімнің шындыққа қатысты екенін, бірақ ол жалған екенін, немесе дұрыс сенім дұрыс болса да, оған сенілмесе, қалай анықтауға болады? Демек, үйлесімділік қарама-қайшылықсыз немесе салыстырмалылық немесе парадокс сияқты белгілі бір дәрежеде үйлесімсіздікті қабылдайтын теорияға сүйенуі керек. Қосымша қажетті критерийлерге универсализм немесе абсолюттілік кіруі мүмкін, бұл теория шексіздік ұғымын қолданбаған жағдайда антропологиялық немесе үйлесімсіз болып қалатынын білдіреді. Когерентист бұл сценарий қарастырылып отырған теорияларға қарамастан қолданылатынын және сондықтан когерентизм салыстырмалылықтан қашу үшін басым шындық теориялық база болуы керек деп мәлімдей алады.

Тарих

Қазіргі философияда шындықтың үйлесімділік теориясын Барух Спиноза және Георг Вильгельм Фридрих Гегель қорғады. Дегенмен, Спиноза мен Кант та шындықтың сәйкестік теориясының жақтастары ретінде қарастырылған. Кейінгі заманауи философияда эпистемиялық когеренттік көзқарастарды Шлегель мен Гегель ұстанды, ал негіздеменің үйлесімділік теориясының толыққанды тұжырымдамасын Ф. Х. Брэдли өзінің "Логика принциптері" (1883) кітабында берді. Заманауи философияда эпистемикалық когерентизмге маңызды үлес қосқан эпистемологтар: А. К. Юинг, Брэнд Бланшард, К. И. Льюис, Николас Решер, Лоренс БонЖур, Кит Лерер және Пол Тагард.

Регресс аргументі

Сәйкестік және негіздік теориялар регресс аргументіне жауап беруге тырысады, бұл эпистемологиядағы маңызды мәселе. Егер бізде P деген бір мәлімдеме болса, оны негіздеуді сұрау орынды. Егер ол негіздеме P’ деген тағы бір мәлімдеме түрінде келсе, P’ үшін де негіздеме сұрау орынды, және т.б. Бұл сұрақтар тізбегінің үш мүмкін нәтижесі бар:
тізбек шексіз ұзаққа созылуы мүмкін, әр мәлімдеме басқа мәлімдемемен негізделген. тізбек айналым құрауы мүмкін, яғни әр мәлімдеме өзінің негіздемесіне қатысады. тізбек белгілі бір мәлімдемелерде аяқталады, олар өзін-өзі негіздеуі керек. Шексіз тізбектер шексіз жиынтықты модельдеуге жол таппаса, көмектеспейді. Бұл қосымша болжамдарды қажет етуі мүмкін. Әйтпесе, әр негіздеменің дұрыс екенін кеңінен жалпылаусыз тексеру мүмкін емес. Когерентизм кейде тізбектің айналым құрайтынын қабылдау ретінде сипатталады, бірақ бұл когерентизмнің бір түрін құраса да, терминнің жалпы мағынасы осы емес. Айналым теориясын қабылдаушылар кейде теорияны дәлелдеу үшін қолданылатын болжамдар жиынтығы айналымды қарастыруда маңызды емес дейді. Бұл регрессияға тәуелділікті болдырмаудың әдеттегі мақсатына қызмет етеді, бірақ оны логикалық негіздік теорияның бір түрі деп қарастыруға болады. Бірақ басқа жағдайда, айналым сұрақ тудырады деп есептеу керек, яғни ол дәлелдеу үшін жеткілікті логикалық негіз бермейді.

Фундационализмнің жауабы

Кейбір мәлімдемелердің қандай да бір себеппен дәлелдеуді қажет етпейтінін айтуға болады. Бұл көзқарас фундаментализм деп аталады. Мысалы, Декарт пен Спиноза сияқты рационалистер өздігінен анық болып табылатын мәлімдемелерге сүйенген аксиомалық жүйелерді жасады: «Мен ойлаймын, демек мен бармын» – ең танымал мысал. Сол сияқты, эмпириктер бақылауларды серияның негізін құрайтын нәрсе ретінде қарастырады. Фундаментализмнің негізгі қағидасы – белгілі бір пікірлерді неге дәлелдеу керек екенін сұраудың қажеті жоқ, немесе олар өздігінен дәлелденеді. Когерентистер бұл ұстанымның тым догматикалық екенін айтады. Яғни, ол не шындық, не жалған екенін анықтау үшін нақты критерийлер ұсынбайды. Когеренттік талдау жобасы догматикалық емес шындық үшін жеткілікті критерийлердің мағынасын негіздеу процесін қамтиды. Осыдан туындайтын теория кез келген мәлімдеме үшін дәлел сұраудың әрқашан орынды екенін тұжырымдайды. Мысалы, егер біреу «жаңбыр жауып тұр» сияқты бақылау мәлімдемесі жасаса, когерентист бұл қарапайым мәлімдеме нақты бір нәрсеге сілтеме жасай ма, жоқ па деген сұрақ қоюдың ақылға қонымды екенін айтады. Мәлімдеменің шынайылығы – біз «негіздеме» деп атайтын қатынастардың кеңейтілген үлгісінде жатыр. Бірақ, релятивистке қарағанда, когерентист бұл байланыстар объективті түрде шынайы болуы мүмкін деп санайды. Когерентизм догматикалық фундаментализмнің құбылыстардың объективті контексін толыққанды түсінуге қажетті барлық қатынастар жиынтығын ұсынай алмайтынын, себебі догматикалық болжамдар теориялық дәлел емес, сондықтан олар үйлесімсіз немесе салыстырмалы болып қала береді деп санайды. Сондықтан когерентистер салыстырмалы емес теориялық шындықты дәлелдеудің жалғыз жолы – когеренттілік екенін көрсетеді.

Когерентизмнің жауабы

Когерентизм регрессиялық аргументтің дұрыстығын жоққа шығарады. Регрессиялық аргумент бір ұйғарымның негізделуі басқа ұйғарым түрінде болатынын қабылдайды: P" P'-ді негіздейді, ал ол өз кезегінде P-ді негіздейді. Когерентизм үшін негіздеу – тұтас процесс. P сеніміне қатысты қорытынды негіздеме сызықты емес. Бұл P" және P' эпистемиялық тұрғыдан P-ден бұрынғы емес, керісінше, P", P' және P сенімдері эпистемиялық негіздемеге жету үшін бірлесіп жұмыс істейді дегенді білдіреді. Кэтрин Элгин осыны басқаша жеткізе отырып, сенімдердің «өзара сәйкес, өзара тұрақты және өзара қолдаушы болуы керек деді. Яғни, компоненттер бір-біріне қатысты ұғымды болуы тиіс. Өзара тұрақтылық пен қолдау деңгейіне байланысты, когеренттілік те соған сәйкес өзгереді». Әдетте сенім жүйесі жеке адамның немесе топтың барлық сенімдерінің жиынтығы, яғни олардың әлем туралы теориясы болып есептеледі. Когерентизм үшін жүйенің когерентті болуының мағынасын егжей-тегжейлі түсіндіру қажет. Ең болмағанда, когеренттілік логикалық сәйкестілікті қамтуы керек. Сондай-ақ, жүйедегі әртүрлі компоненттердің белгілі бір деңгейде интеграциялануын қажет етеді. Бір құбылыстың бір-бірімен байланыссыз бірнеше түсіндірмелерін қамтитын жүйе, басқа жағдайлар тең болғанда, бір ғана түсіндірмені қолданатын жүйеге қарағанда когерентті емес. Керісінше, байланыссыз түсіндірмелерді қолдана отырып, әртүрлі құбылыстарды түсіндіретін теория, осы әртүрлі құбылыстарға тек бір түсіндірме беретін теорияға қарағанда когерентті емес. Бұл талаптар Оккамның қырғышының әртүрлі нұсқалары. Осы мәселелерді Байес статистикасын қолдану арқылы формальды түрде қарастыруға болады. Соңында, жүйемен түсіндірілген құбылыстардың саны неғұрлым көп болса, оның когеренттілігі де соғұрлым жоғары болады.

Бірқалыптылық проблемалары

Когерентизм алдында тұрған мәселелердің бірі – көптеушілік қарсылығы. Когеренттілік анықтамасының ішінде екі толығымен әртүрлі сенімдер жиынының ішкі үйлесімділігін мүмкін емес ететін ештеңе жоқ. Осылайша, мұндай жиындардың бірнешеуі болуы мүмкін. Бірақ егер адам қайшылық емес принципіне сәйкес, шындықтардың бір ғана толық жиыны болуы мүмкін деп есептесе, когерентизм осы жүйелердің қайшылықсыз екенін ішкі тұрғыдан шешуі керек, соның үшін шындық дегеніміз не екенін анықтауы тиіс. Мұндай жағдайда, Coherence-ті шындық мәнін өзбетімен таңдап, догматикалық негізділіктің өзіндік түрін қабылдағаны үшін сынға алуға болады. Когерентистер өздерінің шындық мәндерінің дәлелді себептермен кездейсоқ емес екенін дәлелдеуі керек. Екінші қарсылық – шекті мәселе: кездейсоқ, ad hoc салыстырмалылық универсализмді немесе абсолюттілікті орнату процесінде салыстырмалы түрде маңызсыз мәндерді ешнәрсеге айналдыруы мүмкін. Бұл толығымен тегіс шындық теориялық құрылымға немесе тіпті кездейсоқ шындық мәндеріне әкелуі мүмкін. Когерентистер көбінесе универсализмнің метафизикалық шартын қабылдау арқылы, кейде материализмге алып келеді немесе релятивизмнің тривиальды екенін дәлелдеу арқылы бұл мәселені шешеді. Когерентизмге қарсы тұрған үшінші қарсылық – оқшаулау мәселесі. Интуитивті түрде, эмпирикалық сенімнің негіздемесі сенілген ұйғарым мен әлемнің қалай екендігі арасындағы белгілі бір байланысқа байланысты болуы керек деп ойлауға болады. Мысалы, "қар ақ" деген сенім сыртқы әлемде қардың ақ екендігімен байланысты болуы керек. Мұндай байланысты осы агенттің әлемді қалай сезінгенінде табуға болады. Дегенмен, егер когеренттілік негіздеме үшін жеткілікті болса және когеренттілік тек сенімдер жиынтығының қасиеті болса, сондықтан тәжірибе арқылы осындай байланысты жоққа шығарады, онда когерентизм эмпирикалық сенімдерді сыртқы әлемнен оқшаулап негіздеуге мүмкіндік беретіндей көрінеді. Когерентистердің бұған әртүрлі жауаптары бар. Бір стратегия – егер агент сыртқы әлемнен оқшауланған болса, агент ұстаған сенімдердің ешқайсысы уақыт өте келе когерентті бола алмайды деп айту. Басқа бір көзқарас когерентизмді эмпирикалық сенімдер тиісті жиынтыққа сенімдер мен тәжірибелер кірсе ғана негізделуі мүмкін деп өзгертуге тиіс деп айтады, сондықтан әлем туралы тәжірибелерді қамтымай, ешқандай сенім негізделмейді. Соңғы ұстаным доксастикалық емес когерентизм деп аталады. Алайда, метафизика тағы бір мәселені тудырады – эпистемологиялық салдары болуы мүмкін "жасырын аргумент" мәселесі. Дегенмен, когерентист логиканың шындық шарттары орындалса, қосымша жағдайлардың шындық болуына қарамастан, ешқандай мәселе болмайды дей алады. Осылайша, теорияны жиынтық ішінде жарамды және тексеруге болатын етуге басымдық беріледі. Бірқатар философтар когерентизмнің эпистемиялық формаларының негізін құрайтын когеренттіліктің интуитивті түсініктері мен Байес ықтималдығындағы кейбір ресми нәтижелер арасындағы байланысқа қатысты алаңдаушылық білдірді. Бұл мәселені Люк Бовенс пен Стивен Хартман "мүмкін емес" нәтижелер түрінде және Эрик Дж. Олссон көтерді. Когеренттік интуицияның теориялық есебін құруға тырысулар жасалды.