Кіріспе

Батыс Мидлендс аймағындағы, Англиядағы қала.

Типтон – Англияның Батыс Мидлендс графтығындағы Сэндвелл қалалық ауданындағы өнеркәсіптік қала. 2011 жылғы Ұлыбритания халық санағы бойынша халқы 38 777 адамды құрады. Типтон қаласы 1086 жылғы «Соңғы сот кітабында» Тиббаның иелігі деген мағынада Тиббтон деп тіркелген. Типтонның қазіргі жазылуы 16 ғасырдан бастау алады.

Тарих

18 ғасырға дейін Типтон шағын елді мекендердің жиынтығы болған. Қаладағы өнеркәсіптік өсім 1770 жылдары темір кені мен көмірдің табылуымен басталды. Қала арқылы бірнеше каналдар, содан кейін теміржолдар салынды, бұл оның өнеркәсіптік дамуын едәуір үдетті. Джеймс Уатт өзінің алғашқы бу машинасының құрылысын бастады, себебі жергілікті фабрикалардың мұржалары ауаға зиянды ластану шығарып, үйлер мен фабрикалар бірімен-бірі қатар орналасқан еді. Бұрын қаланың экономикасын басып тұрған дәстүрлі салалардың көпшілігі қазір жоғалып кетті. 1922 жылдың наурыз айында, Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған әскери жарақтарды бөлшектеген лицензиясы жоқ зауытта болған жарылыстан 13 жастан бастап 19 қыз бен жас әйел қаза тапты, бұл оқиға "Типтон апаты" деп аталды. Жақын маңдағы Дадлидегі Black Country Living Museum 20 ғасырдың басындағы Black Country өмірін қайта жасайды, көптеген ғимараттары Типтоннан көшірілген немесе Типтон аумағындағы нысандарға негізделген. Мұражайда тұрғын үйлік канал бассейні бар, ол Типтонның жергілікті мәдениеттегі "Орталық аймақтың Венециясы" ретіндегі беделін көрсетеді. Қаланың кейбір каналдары 1960 және 1970 жылдары толтырылды. Қалған каналдардың жағалау жолдары, Ескі және Жаңа BCN негізгі бағыттары бүгінде велосипедпен жүруге, жануарлар дүниесін тамашалауға және демалысқа арналған орын болып табылады. Типтонның ландшафты 1920 жылдардың соңынан бастап қалалық кеңес жаңа тұрғын үйлерді салғанда, нашар тұрғын үйді ауыстыру қажеттілігіне жауап ретінде одан әрі өзгерді. Алғаш салынған кеңес үйлерінің арасында Типтон Гриндегі Шруббери үйлері, Принс Эндке жақын Тиббингтон үйлері (Принс Энд сол кезде Козлиге қарасты), Окер Хиллдегі Моат Ферма үйлері (изоляцияланған орналасуына байланысты "Жоғалған қала" деп аталды), Окер Хиллдегі Коттерилл фермасы, Окер Хиллдегі Глебифилдс үйлері және Ұлы Көпір болды. Сол кезде шағын құрылыстарда жеке үйлер де салынды. "Жоғалған қала" Глебифилдс және Евангелие дуалы сияқты жаңа тұрғын үйлердің пайда болуымен Типтонның қалған бөлігімен біріктірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1939–1945) қалаға бірнеше әуе шабуылдары жасалды. 1940 жылдың 19 қарашасында Люфтваффе бомбасы Блумфилд жолына түсіп, бірнеше ғимаратты, соның ішінде "Жұлдыз" паб-ын қиратты, үш адам қаза тапты. Соғыстан кейін ол қайта салынды, бірақ 1996 жылы бұзылды. 1940 жылдың соңында Роули Регис төбелерінен атылған зениттік снаряд Боат пабының мұржасынан түсіп, Тивидейлдегі Дадли жолындағы үйлену тойында 12 адамды (келіншек, күйеу жігіт екі аяғынан айырылды) және көрші үйдің тұрғынын қаза тапты. 1941 жылдың 17 мамырында Нью-Роуд, Грейт-Бридждегі әуе шабуылынан алты адам қаза тапты. Типтон пабы мен Нью-Роуд методистік шіркеуі қирады, ал жақын маңдағы бірнеше үй зақымдалды. Типтон пабының иесі Роджер Прис қираған үйінділердің астында қалды, бірақ жеңіл жарақатпен құтылды. Типтон пабы 1950 жылдары қайта салынды, 1990 жылдары Hallbridge Arms болып, содан кейін әлемдегі алғашқы лицензиялы перл бары – Pearl Girl аталды. 2016 жылы жабылып, кішкентай балаларға арналған күндізгі балабақшаға айналдырылды. Типтон кеңесі салған соңғы ірі тұрғын үй құрылысы Глебифилдс үйлері, Окер Хиллдің бөлігі, көптеген адамдардың пікірінше Принс Энд емес, себебі Принс Энд сол кезде Типтонның бөлігі емес, және 1960 жылдардың бірінші жартысында салынды. Ол үшін Веднесбери Оук Лоп каналының бір бөлігі толтырылды. Типтон муниципалды ауданында салынған соңғы ірі жеке тұрғын үй құрылысы 1960 жылдардың ортасында Дадли мен Козлимен шекаралас жерде орналасқан Фоксярдс үйлері болды. 1966 жылға дейін қаланың өз кеңесі болды. Типтонның қалалық округтік кеңесі 1894 жылы құрылды, содан кейін 1938 жылы муниципалды округ мәртебесін алды. Штаб-пәтерлер бастапқыда Оуэн көшесіндегі 19 ғасырлық ғимаратта орналасқан, 1935 жылға дейін Седгли жолының батысындағы бұрынғы Бин кеңсесіне көшірілді, Козлимен шекараға жақын. Кеңес 1966 жылдың сәуірінде аудандық кеңес таратылғанға дейін келесі 31 жыл бойы сол жерде қалды. Кейіннен ғимаратты 1993 жылға дейін сақтап қалған Дадли колледжі иеленді. Содан бері бұл орынды бизнес және оқыту бағдарламаларын ұсынушылар пайдаланды. Типтон ауданының көп бөлігі кеңейтілген Батыс Бромвич ауданына қосылды, бірақ Козлимен шекараға жақын қаланың бір бөлігі (бұрынғы кеңес кеңселері мен жаңа Фоксярдс тұрғын үй қорының басым бөлігі) Дадлиге қосылды, ал Тивидейл аймағының көп бөлігі жаңа Уорли округінің бөлігі болды. Осы қайта ұйымдастыру кезінде Типтон елді мекені Принс Эндтің айналасында кеңейтіліп, бұрынғы Козли округінің бір бөлігін қабылдады. 1974 жылдан бері Типтон Сандуэлл және Дадли метрополиялық округтері арасында бөлінген, бұл бұрынғы Батыс Бромвич және Уорли округтерінің бірігуінен құрылды. 1970 жылдардың соңына қарай Типтонның 1890 жылға дейін салынған тұрғын үйлерінің көп бөлігі бұзылды. Қаланың басты сауда орталығы Оуэн көшесі 1979 және 1982 жылдар арасында қайта жаңартылды, дүкендердің саны азайтылды, сондай-ақ жаңа төмен қабатты кеңес үйлері мен пәтерлері салынды. 1956 жылы Ұлыбританиядағы алғашқы толық білім беретін мектептердің бірі – Тивидейл толық білім беретін мектебі Типтон қаласында, Олдбериге жақын орналасқан, бұл аймақ он жылдан кейін Уорли округінің бөлігі болды және қазіргі Типтонның DY4 пошта индексіне кірмейді. Типтонның алғашқы газ зауыты 1958 жылы ашылды және 1965 жылға қарай заманауи Нафта газ зауытына айналдырылды, бірақ Солтүстік теңіз газының пайда болуына байланысты 1975 жылы жабылды және он жыл бойын бос тұрды, содан кейін бұзылды. Газ зауытының орнында 1990 жылдары Standbridge Park тұрғын үйлері салынды. Типтонның екі теміржол стансасы бар, Оуэн көшесіндегі басты теміржол стансасы және Дадли Порт стансасы. Қаланың үш түрлі теміржол желісінде бірнеше басқа стансалар болды, бірақ олар 1916 және 1964 жылдар арасында жолдардағы жолаушылар пойыздары тоқтатылғандықтан біртіндеп жабылды. Типтон мен Козли шекарасында орналасқан Дадли-Уолвергемптон теміржол желісі 1968 жылы жабылды. Принс Энд тармақ желісі, ұзындығы бар болғаны екі шақырым болған, 1981 жылы жабылды. Оңтүстік Стаффордшир желісі Типтон арқылы, солтүстікке Уолсаллға, оңтүстікке Дадлиге дейін 1993 жылы жабылды. Желінің Веднесбери мен Бриерли Хилл арасындағы бөлігі 2023 жылы Midland Metro желісінің 2 бөлігі ретінде қайта ашылуы жоспарланған. Типтонның мұрағатының көп бөлігі Сандуэлл қауымдық тарих және мұражай қызметінде сақталады, бірақ кейбір заттар қала кітапханасында сақталған.

Жергілікті өнеркәсіп

Типтон – 19 ғасырдағы өнеркәсіптік революцияның маңызды қалаларының бірі. Ол тіпті 18 ғасырда өзінің алғашқы маңызды өнеркәсіптерін құрған. Бұл 1712 жылы Конигри көмір шахтасында өнеркәсіпші Томас Ньюкомен орнатқан әлемдегі алғашқы табысты бу машинасына жатады. Машинаның толық көшірмесі қазір Типтон шекарасының жанындағы Дадлидегі Black Country Living Museum мұражайында сақталған. 1800 жылы Типтон көбінесе ауылдық аймақ болып, бірнеше көмір шахталары мен шамамен 4000 тұрғыны болған. Кейін зауыттардың көптеп салынуы және көмір шахталарын қазу жұмыстары жүргізіліп, 19 ғасырдың соңына қарай Типтон 30 000-нан астам тұрғыны бар тығыз салынған және индустрияландырылған аймаққа айналды. Қала халқы 20 ғасырда жаңа тұрғын үйлердің салынуы арқылы одан әрі өсті, көбінесе жергілікті кеңес, бірақ жеке секторда да көптеген тұрғын үйлер салынды. Осы кезеңде жергілікті өнеркәсіп те кеңейді. 1840 жылы Батсон отбасы жергілікті өнеркәсіптерге қызмет ету үшін майлау материалдарын дайындау зауытын құрды. Зауыт бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді және неміс H&R AG компаниясына тиесілі, бірақ бастапқы ғимараттар көп бұрын ауыстырылған. 20 ғасырдың ортасына қарай Типтоннан көмір өндіру тоқтатылды, ал қала 1970 және 1980 жылдардағы экономикалық дағдарыстар кезінде көптеген зауыттарын жоғалтты, бұл Типтондағы жұмыссыздық пен кедейліктің өсуіне әкелді, бірақ тұрмыс жағдайы жақсара берді. Bean Cars компаниясы, автомобильдер мен жүк көліктерінің қозғалтқыштарын және басқа да көлік бөлшектерін өндіретін, Типтон қаласында зауыты болды. 1970 жылдан бері тағы да бірнеше өнеркәсіптік нысандар тасталып, олардың орнында жеке тұрғын үйлер көптеп салынды. Қаланың нафта газы зауыты 1965 жылы ашылды, бірақ 10 жылдан кейін Солтүстік теңізден келген табиғи газбен бәсекелесе алмағандықтан жабылды. Газ зауыты шамамен он жыл бойы тасталып тұрды, содан кейін ол бұзылды. 1990 жылдары оның орнында Standeridge Park тұрғын үй кешені салынды. 2000 жылдардың соңына қарай қаланың көптеген ірі зауыттары жабылды. Стив Булл MBE (1965 жылы туған), футболшы, Типтон қаласында туған және 1985 жылы Вест-Бромвич Альбион клубына қосылғанға дейін Типтон Таун үшін ойнады, 1986 жылы Вулверхэмптон Уондерерс және Англия құрамасы үшін де ойнады. Дэвид Берроуз (1968 жылы туған), футболшы, Дадлиде туған, бірақ Типтонның Денбиг есімінде өскен. Ян Дханда (1998 жылы туған), Суонси Сити футболшысы, Типтон қаласында өсті. Джек Холден (атлет) (1907–2004), Типтон Харриерс және Ұлыбритания үшін қашықтыққа жүгіруші, Олимпиада мен Достастық ойындарында қатысқан. Типтон қаласында оның құрметіне аталған қоғамдық бақ бар. Джейми Хьюз (1986 жылы туған), дартс ойыншысы. Алек Джексон (1937 жылы туған), Типтон қаласында туып, өмір сүрген. Ники Джеймс (1943–2007), музыкант және музыка жазушы. Маргарет Макдональд Маккинтош (1864–1933) және Фрэнсис Макдональд (1873–1921), Гласго стиліндегі жұмыстарымен танымал суретші әйелдер, Типтон қаласында дүниеге келді. Джо Майо (1951 жылы туған), футболшы, Типтон қаласында туып, өмір сүрген. Уильям Перри (1819–1880), Виктория дәуіріндегі қолғапсыз боксшы және Англия чемпионы, «Типтон Слэшер» деген атпен танымал. Типтонның Коронация бағында Перридің мүсіні орнатылған. Алан Ропер (1939 жылы туған), футболшы, Типтон қаласында туған және 1962–1965 жылдары Валсолл ФК үшін қорғаушы ретінде ойнады, содан кейін Типтондағы Union пабын басқарды. Джозеф Уильямс (композитор) (шамамен 1800–1834), ағылшын көміршісі және діни музыка композиторы, Типтонның Уотери-Лейн көшесінде тұрған.

Спорт

Типтон Таун Футбол Клубы 1948 жылы Окер Хилл Юнайтед ретінде құрылды, 1967 жылы қазіргі атын алды. Қазіргі уақытта олар лигадан тыс Вест-Мидленд лигасының бірінші дивизионында ойнайды және 2010-11 жылғы футбол маусымында тарихта тұңғыш рет ФА кубогының бірінші турына өтіп, Лиганың бірінші дивизионында (үшінші ең жоғары ағылшын лигасы) ойнайтын Карлайл Юнайтед клубына бару мүмкіндігіне ие болды. Бұл Стив Булл ойнаған алғашқы клуб болды. Ол 1981 жылы мектепті бітіргеннен кейін оларға қосылып, 1985 жылы жоғары дивизиондық клуб Вест-Бромвич Альбионға өткеше дейін олармен бірге болды. Дегенмен, Булл 1986 жылдың қарашасында «Вулвергемптон Уондерерс» клубына қол қойғаннан кейін ғана танымал болды. 1999 жылы карьерасын аяқтағанға дейін ол клуб үшін 300-ден астам гол соқты. Сонымен қатар, ол 1989 жылдың мамырынан 1990 жылдың қазанына дейін Англия ұлттық футбол құрамасы сапында 13 рет ойнап, төрт гол соқты. Sandwell Steelers – BAFA Ұлттық лигасында өнер көрсететін американдық футбол командасы, олар Типтон Спорт Академиясы базасындағы жаттығуларын жүргізеді.

Бастауыш мектептер

Типтон Грин орта мектебі – Парк-Лейн батысында, Типтон Грин, Типтон қаласында орналасқан. 1880 жылы Седгли Роуд Весттегі жерде құрылып, 1976 жылы Парк Лейн Вестке көшірілді, ал 2011 жылы сол ғимараттың аумағында жаңа ғимарат ашылды. Виктория балалар мектебі – Типтон Гриндегі Куинс-роудта орналасқан. 1930 жылдары салынған Manor Road балалар мектебінің орнына 1995 жылы ашылды. Қазіргі мектеп бұрынғы Парк-Лейн орта мектебінің орнында салынған, кейін ол Александра орта мектебі мен Алтыншы сынып орталығының кіші оқушыларына қосымша ғимарат ретінде пайдаланылды. Саммерхилл бастауыш мектебі – Тиббингтон қаласындағы Центральді даңғылда, Локарно бастауыш мектебі мен Принс-Энд бастауыш мектебінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Great Bridge бастауыш мектебі – Маунт-стритте, Great Bridge, Типтон қаласында орналасқан. Окер Хилл балалар және мектепке дейінгі мектебі – Проспект көшесінде, Окер Хилл, Типтон қаласында орналасқан. Окер Хилл жас мектебі – Gospel Oak Road, Окер Хилл, Типтон қаласында орналасқан. Глебфилдс бастауыш мектебі – Сэндгейт жолында, Глебфилдс елді мекенінде, Окер Хилл, Типтон қаласында орналасқан. Sacred Heart бастауыш мектебі – бастапқыда Виктория жолында, Типтон Гринде орналасқан және Типтонның жалғыз Рим-католик мектебі болды. Оқушылар саны тез өскендіктен, жақында Седгли Роуд Исттегі жаңа орынға көшірілді. Алдыңғы ғимарат әлі бос тұр. Уэднесбери Ок бастауыш мектебі – Уэднесбери Ок жолынан, Типтон қаласында орналасқан. Жаңа салынған Уэднесбери Ок тұрғын үй кешеніне қызмет ету үшін 1972 жылы салынды. Англия шіркеуінің Санкт-Пол бастауыш мектебі – Роберт жолынан тыс орналасқан. 1874 жылы Вуд-стриттегі жерде құрылды. 1992 жылға дейін осы жерде болды, содан кейін жақын маңдағы Роберт Роудтағы жаңа ғимаратқа көшірілді. Мекеменің аты Типтон қаласындағы Оуэн көшесінде ашылған Санкт-Пол шіркеуінен алынған, ол 1839 жылы ашылды. Сент-Мартин Англия шіркеуінің бастауыш мектебі – Үстіңгі шіркеу жолында, Типтон қаласында орналасқан. Джозеф Тернер бастауыш мектебі – Повис даңғылында, Коттерилл фермасы, Окер Хилл, Типтон қаласында орналасқан. Джубилли парк бастауыш мектебі – Хайфилд жолындағы Глебифилдс елді мекенінде, Окер Хилл, Типтон қаласында орналасқан. Бёрнт-Три бастауыш мектебі – Хилл-роудта, Бёрнт-Три елді мекенінде, Типтон қаласында орналасқан. Фоксярдс бастауыш мектебі – Фоксярдс жолындағы Фоксярдс елді мекенінде, Типтон қаласында орналасқан.

Дін

Типтон христиан шіркеуі шамамен 70 жыл бұрын құрылған және бүгінде Уотерлоо көшесінде орналасқан Пентикост шіркеуі. Типтон отбасы шіркеуі 1992 жылы қарашада құрылды. Бұл евангелистік христиандық бірлестік. Сент-Мэтью шіркеуі Типтон – 1890 жылы құрылған, Дадли жолындағы Англия шіркеуінің евангелистік шіркеуі. Сент-Маркс шіркеуі Окер Хилл – Англия шіркеуі, Англо-католик дәстүрінде.

Қоғамдық саябақтар

Джубилли паркі – Повис даңғылы мен Хайфилдс жолы аралығында, Глебфилдс елді мекенінде орналасқан. Виктория паркі – Типтон Грин ауданындағы Виктория жолында.