Кіріспе

Натаниел Хоторнның 1850 жылғы романы "Қызыл әріп: Роман" – американдық автор Натаниел Хоторнның 1850 жылы жарық көрген тарихи көркем шығармасы. 1642-1649 жылдар аралығында пуритандық Массачусетс шығанағындағы колонияда өтетін романда Хестер Прайн күйеуі жоқ ер адамнан қыз бала туып, содан кейін өкініш пен қадір-қасиеттің жаңа өмірін құруға тырысады. Оған жаза ретінде "А" әрпін ("зиярат") тағу міндетті. Көптеген діни және тарихи сілтемелерді қамтитын кітап заңшылдық, күнә және өкініш тақырыптарын зерттейді. "Қызыл әріп" – Америка Құрама Штаттарында көптеп басылған алғашқы кітаптардың бірі. Ол жарық көрген кезде үлкен танымал болды, ал жазушы Д.Х. Лоуренс оны "американдық қиялдың ұлы туындысы" деп атады.

Сюжет

Массачусетс штатының Пуритан Бостонында әкесінің аты белгісіз баласын дүниеге әкелген жас әйел Хестер Прайннің жазалануын көру үшін көпшілік жиналды. Оның үкімі үш сағат бойы аспанға қарап тұрып, жұрт алдында қорлануға ұшырауы және өмірінің соңына дейін қызыл "А" әрпін тағу еді. Хестер аспанға жақындағанда, көпшіліктегі әйелдердің көбі оның сұлулығы мен сабырлы мінезіне ашуланып, наразылық білдірді. Одан баласының әкесін мойындауын және атауын талап еткенде, Хестер бас тартты. Хестер көпшілікке қарап, кішкентай, келбетсіз бір адамды байқады және оны теңізде жоғалып кеткен деп есептелетін, ұзақ уақыттан бері жоғалған күйеуі екенін таныды. Күйеуі Хестердің ұялуын көріп, көпшіліктен біреуден оның жай-күйі туралы сұрады және әйелі жүкті болған оқиғаны естіді. Ол ашуланып, баланың әкесі де осы әрекеті үшін жазалануы керек екенін айтты және оны табуға ант берді. Ол өзінің жоспарына көмектесу үшін Роджер Чиллингворт деген жаңа есімді таңдады. Хестердің шіркеуінің пасторы Артур Диммсдейл және пастор Джон Уилсон оны сұраққа тартып, тексерді, бірақ ол сүйіктісінің атын атаудан бас тартты. Ол түрмеге қайтқаннан кейін, түрме бастығы Чиллингвортты, енді дәрігерді, Хестер мен баласын тыныштандыру үшін тамырлары мен шөптерін әкелді. Олар некелері және екеуінің де кінәлі екендігі туралы ашық әңгімелесті. Чиллингворт Хестердің баласының әкесі кім екенін білуді талап етті, бірақ Хестер бұл ақпаратты жариялаудан бас тартты. Ол Хестердің бас тартуын қабылдап, оның кім екенін білетінін мәлімдеді. Чиллингворт Хестер егер Чиллингворттың күйеуі екенін айтса, баласының әкесін жоқ етуге ант берді. Хестер Чиллингворттың талаптарына келісті, бірақ бұл шешіміне өкінуі мүмкін екенін сезінді. Түрмеден босатылғаннан кейін Хестер қала шетіндегі шағын үйге қоныстанды және ерекше сапалы тігіншілік арқылы азын-тозын күнкөрісін тапты. Ол қызы Перлмен тыныш, мұңды өмір сүрді және кедейлерге қайырымдылық жасады. Оның қызының қызыл "А" әрпіне деген ерекше қызығушылығы оны мазалады. Хестерге деген жек көрушілік Перлге де тарады, оның анасынан басқа ойнауға достары да, ойыншықтары да болмады. Өсе келе Перл ербет және бағынбайтын қызға айналды. Оның мінез-құлқы дау туғызды және шіркеу мүшелері Перлді Хестерден алып кетуді ұсынды. Перлді жоғалту қаупін сезген Хестер губернатор Беллингхеммен және пасторлар Уилсон мен Диммсдейлмен сөйлесу үшін барды. Хестер Диммсдейлге көмек сұрады, ал пастор губернаторды Перлді Хестердің күтімінде қалдыруға көндірді. Диммсдейлдің денсаулығы нашарлағандықтан, қала тұрғындары жаңа келген дәрігер Чиллингворттың сүйікті пасторларымен бірге тұруына қуанды. Диммсдейлмен тығыз байланыста болған Чиллингворт пастордың ауруы мойындалмаған кінәліліктің салдары деп күдіктенді. Ол Диммсдейлдің Перлдің әкесі деп күдіктенгендіктен, оған психологиялық қысым көрсетті. Бір күні ұйықтап жатқан Диммсдейлдің киімін шешіп, Чиллингворт пастордың ақшыл кеудесінде оның ұятын білдіретін белгіні көрді. Кінәлі санасымен күрескен Диммсдейл Хестердің жазаланған алаңына барды. Түн ортасында аспанға шығып, кінәсін мойындады, бірақ күннің жарығында оны ашық айтуға батылы жетпеді. Диммсдейлдің денсаулығы нашарлап бара жатқанын көрген Хестер күйеуіне берген үндемеу антынан босатуды шешті. Хестер Диммсдейлмен орманда кездесіп, оған күйеуі және оның кек алу ниеті туралы айтты. Ол Диммсдейлді Бостоннан Еуропаға кемемен құпия түрде қашуға көндірді, онда олар жаңа өмір бастай алады. Бұл жоспарға шабыттанған пастор күш-қуатын жинады. Сайлау күні Диммсдейл өзінің ең әсерлі уағыздарының бірін айтты. Шеру шіркеуден шығып бара жатқанда, Диммсдейл аспанға шығып, күнәсін мойындады және Хестердің қолында қайтыс болды. Кейін куәгерлердің көпшілігі оның кеудесінде қызыл "А" әрпі түріндегі белгіні көргендерін айтты, бірақ кейбіреулері бұл мәлімдемені жоққа шығарды. Чиллингворт кек алу ниетінен айырылып, бір жыл ішінде қайтыс болды, Перлге Жаңа Англияда да, Еуропада да едәуір мұра қалдырды. Хестер мен Перл көп ұзамай Еуропаға кетті. Бірнеше жылдан кейін Хестер Перлсіз үйіне оралып, қызыл әріпті тағып жүруді жалғастырды. Ол қайтыс болғаннан кейін, Диммсдейлдің қабірінің жанына жерленді, олар қарапайым тақтатас қабір тасын бөлісті, онда мынандай жазу болды: "Қара фонға, қызыл әріп А" ("Қара фонда, қызыл әріп А").

Негізгі тақырып

Элмер Кеннеди Эндрюс Хоторнның "The Custom house" шығармасында оқиғаның алғы шартын жасап, "Бізге 'романтика' туралы айтады, ол "Скарлет әріпін" сипаттау үшін таңдаған арнайы атауы, кітаптың кіші тақырыбы – 'Романтика' атауы да оны көрсетеді" дейді. Осы кіріспеде Хоторн материализм мен "қиялға берілу" арасындағы кеңістікті "шынайы әлем мен ертегілер арасындағы, шындық пен қиялдың қатар кездесіп, бір-біріне сіңісіп, өзара әсер ететін бейтарап аймақ" деп сипаттайды. Осы "қиялға берілу" мен реализмнің үйлесімі авторға маңызды тақырыптарды зерттеуге кеңістік берді.

Басқа тақырыптар

Прайн мен Диммесдейлдің басынан өткен оқиға Адам мен Хауаның тарихын еске түсіреді, себебі екеуінің де жағдайында күнә сыртқа қууға және азапқа әкеледі. Бірақ бұл сонымен қатар білімге де алып келеді – әсіресе, нұқсандылықтың мәнін түсінуге. Прайн үшін Қызыл әріп – оның күнәсінің айқын көрінісі және оның ауыр жалғыздығының еске салғышы. Ол оны тастап, қатал қоғамнан, өткенге қарай жасаған қателерден, сондай-ақ Құдайдың жоқтығынан құтылуды ойлайды. Қоғам оны қабылдамағандықтан, ол пуритандық мәдениетте қадірленетін көптеген дәстүрлердің жалған екенін және оның бақытын әкелмейтінін ойластырады. Ал "алдаған дін қызметкері" Диммесдейлдің күнәсі оған "адамзаттың күнәлі бауырластығымен тым жақын" сезім береді, сондықтан "оның кеудесі олардың кеуделерімен бірге дірілдейді". Оның көркем әрі күшті уағыздары осы бірлік сезімінен туындайды. Диммесдейлдің баяны христиандық ой-пікірдің ең көне және толық бекітілген принциптерімен үйлеседі. Бұл жердегі мән – дін қызметкерінің өзінің сенімін алдап, рухани жолының әр кезеңінде өзін құтқарылған деп сендіруі. Бүкіл шығарма бойында табиғат бейнелері пуритандықтардың және олардың қатал жүйелерінің қараңғылығымен қарама-қарсы келеді. Гүл шоғының сұлулығы оны қоршаған ортамен салыстырғанда ерекше көзге түседі. Кейіннен әдемі кестеленген қызыл "А" әрі трагикалық оқиғадан "кейбір нұрлы жақсылықты" табуға шақыру ретінде, әрі "табиғаттың терең жүрегі" (мүмкін, Құдай) Прайн мен оның баласына пуритандық көршілерінен гөрі мейірімдірек қарауы мүмкін деген бейне ретінде ұсынылады. Чиллингворттың бұзық денесі оның жанындағы ашуды көрсетеді (немесе символы), ал Диммесдейлдің ауруы оның ішкі күйзелісін ашады. Адамның сыртқы бейнесі оның жүрегінің жағдайын көрсетеді. Бұл ой Хоторнның "көп құрметтеген" Эдгар Аллан Поның денсаулығының нашарлауынан туындаған деп есептеледі. Бұл рас емес: Филдс Хоторнды "Қызыл хатты" жеке жариялауға көндірді (бұрынғы аяқталған "Кеден үйі" эссесімен бірге), бірақ ол әңгіменің көлеміне ешқандай қатысы болмады. Кейінірек Хоторнның әйелі София Филдстің сөздерін сәл түзетіп айтты: "Ол "Қызыл хаттың" жариялануына өзі себепкер болдым деп мақтанғаны абсурд!" Ол күйеуінің досы, сыншы Эдвин Перси Уипплдің басылуын қарастыру үшін Филдске жүгінгенін айтты. Қолжазба Салемдегі Питер Эджерли үйінде жазылған, ол әлі күнге дейін 14 Mall Street мекенжайында жеке тұрғын үй ретінде сақталған. Бұл Хауторн отбасының Салемдегі соңғы үйі еді. "Қызыл хат" 1850 жылдың көктемінде Тикнор мен Филдс баспасында жарық көрді, бұл Хоторнның ең табысты кезеңінің басталуы болды. 1850 жылдың ақпанында Хоторн Филдске соңғы беттерін тапсырғанда, "кітаптың кейбір бөліктері күшті жазылған" дегенмен, оның танымал болатынына күмәнданды. Шындығында, кітап бірден бестселлерге айналды, бірақ он төрт жыл ішінде ол авторына бар болғаны $1,500 кіріс әкелді. "Қызыл хат" Америкада көптеп шығарылған алғашқы кітаптардың бірі болды. XIX ғасырдың ортасында, жергілікті әдебиеттің кітаптарын шығарушылар әдетте кітаптарын қолмен жасап, оларды аз көлемде сататын. "Қызыл хаттың" алғашқы механикалық басылымының 2500 данасы он күн ішінде сатылып бітті.

Сыни жауап

Оның жарық көргеніне байланысты сыншы Эверт Август Дюикинк, Хоторнның досы, автордың Вашингтон Ирвинг сияқты әңгімелерін артық көретінін айтты. Тағы бір досы, сыншы Эдвин Перси Уиппл, романның тығыз психологиялық егжей-тегжейлі "зорлық интенсивітетіне" қарсылық білдіріп, кітаптың "осылайша Хоторн сияқты, оларды көрсетуде тым ауыр анатомиялық сипатқа ие болуға бейім" деп жазды. Ағылшын жазушысы Мэри Энн Эванс, "Джордж Элиот" псевдонимімен жазған, "The Scarlet Letter" романын, Генри Уодсворт Лонгфеллоудың 1855 жылғы "The Song of Hiawatha" поэмасымен бірге "американ әдебиетіндегі ең түпкілікті және шеберлік туындылары" деп атады. Көптеген әдеби сыншылар кітапты жоғары бағаласа, діни лидерлер романның тақырыбына наразылық білдірді. Орест Браунсон Хоторнның христиандық дінді, күнә тануды және өкінішті түсінбегенін мәлімдеді. "The Church Review and Ecclesiastical Register" журналындағы мақалада автордың "жаман моральды насихаттағаны" деген қорытынды жасалды. Алайда, 20 ғасырдың жазушысы Д.Х.Лоуренс "The Scarlet Letter" сияқты американдық қиялдың одан да кемелді туындысы жоқ деді. Генри Джеймс бұл роман туралы: "Ол әдемі, таңғажайып, ерекше; ол Хоторнның ең жақсы туындыларының белгісі ретінде мен айтқан ең жоғары дәрежедегі қасиетке ие – ұғымның анықталмайтын тазалығы мен жеңілдігі. Оған жиі оралуға болады; ол таныс болуға төзеді және өнердің ұлы туындыларының сарқылмас сұлулығы мен құпиясын сақтайды" деді.

Айтуға арналған сөздер

Келесі жазбаларда "Қызыл хат" кітабында кездесетін тарихи және Киелі кітаптарға сілтемелер келтірілген. 1-тараудағы "Түрме есігі" бөлімінде айтылған Энн Хатчинсон (1591–1643 жж.) діни қарсыласы болды. 1630 жылдары ол пуритандықтардан шеттетіліп, Бостоннан жер аударылды және Род-Айлендке көшті. Ричард Беллингэм (шамамен 1592–1672), тарихи деректер бойынша Массачусетс штатының губернаторы және Хиббинс өлім жазасын алған кездегі губернатордың орынбасары, "Қызыл хатта" Энн Хиббинстің ағасы ретінде бейнеленген. Мартин Лютер (1483–1545) – Германиядағы протестанттық реформацияның көшбасшысы. Инкрисс Мэзер (1639–1723) – Массачусетс шығанағының алғашқы отарлығының ықпалды басшысы. Ол отардың басқаруына қатысқан пуритан дін қызметкері және сонымен қатар Салемдегі қызғылт сиқыршыларға қарсы сот процесіне қатысты. Сэр Томас Овербери және доктор Форман 1615 жылы Англиядағы зинақорлық оқиғасының қаһармандары болды. Доктор Форман әйелі мен жақын адамын улауға тырысқан деп айыпталды. Овербери жақын адамның досы болған және, мүмкін, уланған. Джон Уинтроп (1588–1649) – Массачусетс шығанағы отарлығының екінші губернаторы. Соңғы абзацта айтылған Король шіркеуінің зираты бар; Елизавета Пейннің қабір тасы кейіпкерлердің қабіріне шабыт берген деп саналады. Дәуіт патша мен Батшебаның оқиғасы мистер Диммсдейлдің бөлмесіндегі кілемде бейнеленген (9-тарау). (II Самуил кітабының 11–12 тарауларын қараңыз.) Джон Элиот (шамамен 1604–1690 жж.) – американдық үндістерге пуритандық миссионер, оны кейбір адамдар "үндістердің елшісі" деп атады. Ол "Апостол Элиот" деп аталады, Диммсдейл 16-тараудың басында "Орманға серуендеу" бөлімінде оны кездестірді.

Фильм

Бұл оқиға бірнеше рет фильмге бейімделді, көбінесе романның атауы сақталды. Алғашқы фильм адаптациясы 1908 жылы түсірілген қысқаметражды фильм болды. Бұл жоғалған үнсіз фильмен Сидни Олкотт режиссерлік етті, ал сценарийін Гин Гонтье жазды, ол сонымен қатар Хестер рөлін ойнады. Ең көне сақталған фильм адаптациясы – Джозеф В. Смайли мен Джордж Лоан Такердің «Қызыл әріп» (1911) фильмі, онда Люсиль Янг Хестер, ал Король Баггот Диммсдейл рөлінде ойнады. Фильм содан кейін 1926 (режиссер Виктор Сёстром), 1934 (режиссер Роберт Г. Вигнола), 1973 (режиссер Вим Вендерс) жылдары, сондай-ақ 1979 жылы телесериал ретінде, 1995 жылы тағы бір фильм (режиссер Роланд Жоффэ) түсірілді. Роман Берт В. Рояльдің сценарийімен және Эмма Стоунның қатысуымен түсірілген «Easy A» (режиссер Уилл Глюк) фильміне де ішінара шабыттандырды.

Әдеби жалғаулары

Джон Апдайк "Қызыл әріп" романын өзінің "Қызыл әріп" трилогиясында – "S.", "A Month of Sundays" және "Roger's Version" шығармаларында қайта жазды.