Кіріспе

Ағаштар туысы

Түрлер қорабы
|кескін = Vitellaria paradoxa MS 6563. JPG
|кескін түсірілімі = Ши ағашы
|кескін2 = Vitellaria paradoxa MS4195. JPG
|кескін2 түсірілімі = Ши жаңғақтары
|статусы = VU
|статус жүйесі = IUCN2.3
|статус дереккөзі = және Африкаға тән. Ши жемісі жұқа, аздап қышқыл, қоректік заттарға толы қабықтан тұрады, оның ішінде салыстырмалы түрде үлкен, майға толы тұқым орналасқан, одан ши майы алынады. Бұл әдетте биік, жапырақты ағаш, бірақ оның биіктігі 15 метрге жетеді және діңінің диаметрі 1,5 метрге дейін жетеді. Ши ағашы – дәстүрлі африкалық тағамдық өсімдік. Оның тамақтануды жақсартуға, "жылдық аштық маусымында" азық-түлік қорын арттыруға, ауылдық жерлерді дамытуға және тұрақты жерді қорғауға әлеуеті бар екені айтылады.

Сипаттама

Ағаш 10-15 жасқа келгенде алғашқы жемісін бере бастайды; толық өнімділік шамамен 20-30 жасында жетеді. Одан кейін 200 жылға дейін жаңғақтарды өндіреді. Жемістері 4-8 сантиметрге дейін ұзын, салмағы 10-57 грамм болатын ірі өріктерге ұқсайды. Бұл жемістер пісіп толыққанға дейін 4-6 ай уақыт қажет, ал орташа өнімділік әр ағаштан жаңа жеміс құрайды, ең жақсы өнімділік – әр килограмм жемістен шамамен құрғақ тұқым шығады. Жемісі жеуге жарайды.

Кіші түрлер

Vitellaria paradoxa subsp. nilotica Камерун, Мали және Буркина-Фасо

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ши ағашы Батыс және Оңтүстік Африканың құрғақ саван аймағында, Сенегалдан батыста Судан мен Оңтүстік Суданға дейін және Эфиопияның жоталарының етегінде табиғи түрде өседі. Ол Африка құрлығындағы 19 елде кездеседі, атап айтқанда: Бенин, Буркина-Фасо, Камерун, Орталық Африка Республикасы, Чад, Эфиопия, Гана, Гвинея-Бисау, Кот-д’Ивуар, Мали, Нигер, Нигерия, Сенегал, Сьерра-Леоне, Оңтүстік Судан, Судан, Того, Уганда, Конго Демократиялық Республикасы және Гвинея. Оның өсетін аймағынан асып кетеді. Ортағасырлық Сауга ауылының орнынан табылған сынама 14 ғасырда ши майы өндірілгенін көрсетеді.

Қолданылуы

Шие сары майдың көптеген қолданыс орындары бар және оны тазарту мүмкін, ал мүмкін емес те. Батыс елдерінде ол көбінесе косметикада жұмсартқыш ретінде қолданылады, ал тағамдық өнімдерде сирек қолданылады. Африканың барлық аймақтарында шие сары май тағам дайындауда кеңінен қолданылады, диеталық майдың маңызды көзі болып табылады және емдік мақсаттар үшін пайдаланылады. Гана мен Нигерияда шие сары май Африканың қара сабынын жасау үшін негізгі ингредиент болып табылады. Шие ағашының жапырақтарымен ғана қоректенетін Cirina butyrospermi көсегінің протеинге бай дернәсілдері кеңінен жиналып, шикі, кептірілген немесе қуырылған күйінде желінеді.

Шиа майының құрамы

Ши майының экстракты – көптеген сабындалмайтын құрамдас бөліктерге (алкалдымен өңдеу арқылы толық сабындалмайтын заттар) қоса, келесі май қышқылдарын қамтитын күрделі май: олеин қышқылы (40–60%), стеарин қышқылы (20–50%), линоль қышқылы (3–11%), пальмитин қышқылы (2–9%), линолен қышқылы (<1%) және арахидон қышқылы (<1%). Онда А, Е және F витаминдері де бар.

Этимология

Жалпы атауы shíyiri (N'Ko: ߛ߭ߌ߭ߦߌߙߌ) немесе shísu (ߛ߭ߌ߭ߛߎ, колданбалы мағынасы – "ши ағашы") Малидің бамбара тілінде. Осыдан ағылшын тіліндегі сөздің шығу тегі басталады, оның негізгі айтылуы /ʃ//iː/ ("tea" сөзімен рифмаланады), бірақ /ʃ//eɪ/ ("day" сөзімен рифмаланады) айтылуы да жиі кездеседі және ірі сөздіктерде екінші орында тіркелген. Сенегалдың волоф тілінде бұл ағаш ghariti деп аталады, ол ағаш пен ши майының француз тіліндегі атауының бастауы. Хауса тілінде ағаш Kaɗe немесе Kaɗanya деп аталады. Шындығында, ши ағашы Моле-Дагбангтың тағамдық және этноботаникалық практикасында соншалықты маңызды болғандықтан, Солтүстік Гананың Тамале қаласы этимологиялық тұрғыдан дәстүрлі Дагомба атауынан – "Tama yile" ("Ши жаңғағының үйі" деген мағынада) атын алған. Бұрын бұл ағаш "май тұқымы" дегенді білдіретін Butyrospermum туысына жатқызылған. parkii түрлік атауы шотланд зерттеушісі Мунго Паркке құрмет көрсету үшін берілген, ол Сенегалды зерттеу кезінде осы ағаш туралы білген. Парктің шотландтық тегі ағылшын тіліндегі "shea" сөзіндегі соңғы "ea" дыбысында көрініс тапқан.