Кіріспе

Қашықтық пен физикалық шаманың көбейтіндісі

Физикада момент – күш пен күш әсер ететін нүктеден перпендикуляр қашықтықтың көбейтіндісін қамтитын математикалық өрнек. Моменттер әдетте белгілі бір эталондық нүктеге қатысты анықталады және эталондық нүктеден белгілі бір қашықтықта орналасқан физикалық шамаларға байланысты. Осылайша, момент шаманың орналасуын немесе таралуын ескереді. Мысалы, күш моменті, көбінесе бұрылу моменті деп аталады, ол дененің үстіне әсер ететін күш пен эталондық нүктеден дененің арақашықтығының көбейтіндісі болып табылады. Принцип бойынша, кез келген физикалық шаманы қашықтыққа көбейту арқылы момент алуға болады. Көбінесе қолданылатын шамаларға күштер, массалар және электр зарядтарының таралуы жатады.

Көпполярлы моменттерді қолдану

Көпполюстік кеңею 1/r скалярлық потенциалдарға қолданылады, мысалы электрлік және гравитациялық потенциалдар. Бұл потенциалдар үшін, өрнекті зарядтардың (немесе массаның) локальді таралуынан туындаған өрістің күшін, алғашқы бірнеше моменттерді есептеу арқылы жуықтауға болады. r жеткілікті түрде үлкен болғанда, монополь және диполь моменттерінен ғана қолжетімді жуықтама алуға болады. Жоғары дәрежелі моменттерді есептеу арқылы жоғары дәлдікке қол жеткізуге болады. Бұл техниканы өзара әрекеттесу энергиясын және молекулалық күштерді есептеу үшін де пайдалануға болады. Сондай-ақ, бұл әдіс белгісіз таралымның қасиеттерін анықтауға мүмкіндік береді. Көпполюстік моменттерге қатысты өлшемдер жасалып, олардың нәтижелері негізгі таралымның қасиеттерін анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Бұл техника молекулалар сияқты кішкентай объектілерге ғана емес, сонымен қатар ғаламның өзіне де қолданылады, мысалы, WMAP және Planck эксперименттері ғарыштық микротолқынды фондық сәулеленуді талдау үшін осы әдісті қолданды.

Тарих

Ежелгі Грекиядан шыққан деп саналатын еңбектерде сәт ұғымы ῥοπή (rhopḗ, "еңіс") сөзімен және ἰσόρροπα (isorropa, "тең еңіс") сияқты құралымдармен айтылады. Бұл еңбектердің контексті – рычагқа қатысты механика мен геометрия. Архимедке жатқызылатын қазіргі қолданыстағы еңбектерде сәт мынадай тіркестерде кездеседі:

"Сәйкес келетін шамалар (σύμμετρα μεγέθεα) [A және B] олардың қашықтықтары [орталық Γ-ға, яғни ΑΓ және ΓΒ] салмақтарына (βάρεσιν) кері пропорционалды (ἀντιπεπονθότως) болғанда тепе-теңдікке (ἰσορροπέοντι) ие болады". Сонымен қатар, "Механикалық теоремалар әдісі" сияқты қазіргі мәтіндерде геометриялық фигуралардың ауырлық орталығын, ауданын және көлемін анықтау үшін сәттер қолданылады. 1269 жылы Вильгельм Моербеке Архимед пен Эвтоцийдің еңбектерін латын тіліне аударды. ῥοπή термині ropen деп транслитерацияланды. 1450 жылы Якоб Кремоненсис ұқсас мәтіндерде ῥοπή сөзін латын тіліндегі momentum ("қозғалыс") терминімен аударды. Сол термин 1501 жылы Джорджо Валланың аудармасында сақталды, содан кейін Франческо Мауролико, Федерико Командино, Гидобальдо дель Монте, Адриаан ван Румен, Флоренс Риво, Франческо Буонамичи, Марин Мерсен және Галилео Галилей қолданды. Бірақ, неліктен аударма үшін momentum сөзі таңдалды? Трекканидың мәліметінше, Орта ғасырлық Италияда, ерте аудармашылар тұрған жерде, momento сөзі "уақыт сәті" және "салмақ сәті" (таразыны бұратын салмақтың шағын мөлшері) мағыналарын білдірген. 1554 жылы Франческо Мауролико "Prologi sive sermones" еңбегінде латын тіліндегі momentum терминін түсіндіреді. Маршалл Клагеттің латын тілінен ағылшын тіліне аудармасы:

"[ ] тең емес қашықтықтағы тең салмақтар тең салмақтамайды, бірақ тең емес салмақтар [осы тең емес қашықтықта] тең салмақтауы мүмкін. Өйткені үлкен қашықтықтағы салмақ ауыр болады, бұл таразыда анық көрінеді. Сондықтан дене мен салмақтан өзгеше болатын үшінші күш немесе шаманың үшінші айырмашылығы бар, оны олар сәт дейді. Сондықтан дене саннан [яғни, көлемнен] және сападан [яғни, материалдан] салмақ алады, ал салмақ өзінің сәтін ілініскен қашықтығынан алады. Сондықтан қашықтықтар салмақтарға кері пропорционалды болғанда, [салмақтардың] сәттері тең болады, бұл Архимедтің "Тең сәттер туралы кітабында" көрсетілген. Сондықтан салмақтар немесе [қайта] сәттер басқа үздіксіз шамалар сияқты, кейбір ортақ нүктеде, яғни олардың екеуіне де ортақ нәрседе, мысалы, салмақ орталығында немесе тепе-теңдік нүктесінде бірігеді. Кез келген салмақтағы ауырлық орталығы – бұл дене қанша рет немесе қашан ілініскен болса да, әрқашан ғаламдық орталыққа перпендикуляр еңкейетін нүкте. Дене, салмақ және сәттен басқа, импульс немесе күш деп аталатын төртінші күш бар. Аристотель оны "Механикалық сұрақтар туралы" еңбегінде зерттейді, және ол жоғарыда аталған үш [күштен немесе шамадан] мүлдем өзгеше. [ ]"

1586 жылы Саймон Стевин "De Beghinselen Der Weeghconst" еңбегінде momentum үшін голланд тілінде staltwicht ("қоймадағы салмақ") терминін қолданды. 1632 жылы Галилео Галилей "Екі бас жүйе туралы диалог" еңбегін жариялады және momentum сөзін итальян тілінде, алдыңғыларын сияқты көп мағынада қолданды. 1643 жылы Томас Салусбери Галилейдің кейбір еңбектерін ағылшын тіліне аударды. Салусбери латын тіліндегі momentum және итальян тіліндегі momento сөздерін ағылшын тілінде moment деп аударды. 1765 жылы Леонард Эйлер "Horologium Oscillatorium" еңбегінде Christiaan Huygens-тің шамаларының бірін көрсету үшін латын тілінде momentum inertiae (ағылшын тілінде: инерция сәті) терминін қолданды. Гуйгеннің 1673 жылғы тербеліс орталығын табуға қатысты жұмысын Марин Мерсенн ынталандырды, ол оны 1646 жылы ұсынды. 1811 жылы Симеон Дени Пуассон "Traité de mécanique" еңбегінде нүкте мен жазықтыққа қатысты француз тілінде moment d'une force (ағылшын тілінде: күш сәті) терминін қолданды. 1842 жылы ағылшын тіліндегі аудармасы жарық көрді. 1884 жылы Джеймс Томсон машиналардың айналу күштерін өлшеу (пропеллерлер мен роторлармен) контекстінде айналу сәті терминін ұсынды. Қазіргі кезде машиналардың айналу сәтін өлшеу үшін динамометр қолданылады. 1893 жылы Карл Пирсон қисық сызықты ғылыми өлшеулер контекстінде n-шы сәт терминін қолданды. Пирсон бірнеше жыл бұрын метеорологиялық деректерде ерекше үлгіні байқаған және оның себебін түсіндіруді сұраған Джон Веннге жауап ретінде жазды. Пирсонның жауабында мына ұқсастық қолданылады: механикалық "ауырлық орталығы" – орташа мән, ал "қашықтық" – орташа мәннен ауытқу. Бұл кейінірек математикадағы сәттерге айналды. Механикалық ұғым мен статистикалық функция арасындағы ұқсастықты n-ші ауытқулардың қосындысы бұрын бірнешеу, соның ішінде Лаплас, Крамп, Гаусс, Энке, Чубер, Кетеле және Де Форест байқаған.