Испанияның мұрагер принці Карлос: Тағдыры мен трагедиясы

Кіріспе

Астурия ханзадасы (1545–1568)

Карлос, Астурия ханзадасы, сондай-ақ Дон Карлос (8 шілде 1545 – 24 шілде 1568) – Испания королі Филипп II-нің үлкен ұлы және тақ мұрагері. Оның анасы Португалия королі Жуан III-нің қызы, Мария Мануэла болды. Карлос психикалық тұрақсыздығымен белгілі болды және 1568 жылдың басында әкесі оны түрмеге қамады, жарты жылдай жалғыздықтан кейін қайтыс болды. Оның қамалуы мен өлімі Испанияның қара аңызында пайдаланылды. Оның өмірі Фридрих Шиллердің «Дон Карлос» пьесасына және Джузеппе Вердидің «Дон Карлос» операсына шабыт берді.

Өмір

Карлос 1545 жылғы 8 шілдеде Испанияның Вальядолид қаласында Испанияның Филиппі мен Португалияның Мария Мануэланың туысқандарынан туды. Оның әкесінің әкесі, император Карл V Испанияның билеуші патшасы болды. Карлостың анасы Мария ұлының дүниеге келгенінен кейін төрт күн өткен соң, босану кезінде болған қан кетуден қайтыс болды. Карлос әртүрлі ұзындықтағы аяқтарымен және лордозымен дүниеге келді, нәтижесінде иықтары мен тұру қалыпы асимметриялық болды. Оның физикалық аномалиялары мен мінез-құлқының проблемалары жиі Габсбургтер мен Авиз әулеттерінің мүшесі болғандықтан, туысқандық некеге байланысты деп есептеледі. Карлостың сегіз емес, төрт ата-бабасы болды, ал оның ата-анасының туыстық коэффициенті 25% тең болды, яғни олар жартылай бауырлар болды. Оның 16 емес, 6 арғы ата-бабасы болды. Сарайлық Гамиздің айтуынша, Карлос ерте жасынан-ақ ерке және ашуға бейім болған. Бір кезде Филипп ханзаданың тәрбиешісі ретінде Хонарато Хуанды, кейін Гарсия Альварес де Толедо и Озорионы тағайындады. Карлос өте ерте жасында зорлық-зомбылық мінез-құлық таныта бастады, көбінесе қызметшілерге және жануарларға шабуыл жасады. Бірде ол аяқ киім жасаушыны өзі қанағаттанбаған аяқ киімді жеуге мәжбүрлеуге тырысқан. Оның мінез-құлқы мен сипаты сарайда кеңінен танымал болды, соның салдарынан шетелдік елшілердің назарына ілікті. Венециялық елші Жироламо Соранцо Карлосты "ұсқынсыз және жағымсыз" деп санады. Венециялық Паоло Тиеполо былай деп жазды: "Ол [Принц Карлос] оқуға да, дене шынықтырумен айналысуға да құштар емес, тек басқаларға зиян келтіргісі келді". Оның зиякерлік қабілеттерінің кемістігі бар ма, әлде 1562 жылғы ми жарақаты оның ойлау қабілетіне әсер еткені белгісіз. 1556 жылы император Карл V тақтан бас тарды және Оңтүстік Испаниядағы Юст монастырына зейнетке шықты, өзінің империясының испандық иеліктерін Карлостың әкесі Филиппке қалдырды. Юстке жол тартқанда император Вальядолидте тоқтады және немересімен кездесті. Бейшара және әдепсіз деп есептелген Карлос жаман әсер қалдырды. Карл ханзадаға оның Фландрияға құрмет көрсету рәсіміне алып баруға қарсы ескерту жасады, өйткені ол ханзадаға наразы болды. 1559 жылы Карлос Франция королі Генрих II-нің үлкен қызы Валуалық Елизаветамен кездесуге келісті. Алайда, Испания мен Франция арасындағы келісімді жеделдету үшін Елизавета оның орнына Филиппке үйленді. Кейін ханзадаға тағы үш күйеуге кандидат ұсынылды: Шотландия королевасы Мэри; Франция королі Генрих II-нің кіші қызы Маргарет Валуа; және Филипптің туысы, император Максимилиан II мен Филипптің қарындасы Марияның қызы Австриялық Анна. 1564 жылы Карлос Аннаға үйленуге келіссе де, Филипп осы некені үнемі кейінге шегерді, бұл Карлостың наразылығын тудырды. Кейін Анна Филипптің төртінші әйелі болды. 1560 жылдан бастап Карлос қайта-қайта қызбалы шабуылдарға ұшырады, олардың себебі безгек болуы мүмкін деп күдіктелді. Оның денсаулығын жақсарту үшін сарайлық дәрігерлер ханзаданы Алкала-де-Энарес қаласына көшіруді ұсынды. 1561 жылы Филипп Карлостың ағасы Хуан Австриялық пен туысы Александр Фарнеземен бірге Алькала-де-Энарес университетінде оқуын қамтамасыз етті.

Carlos was born in Valladolid, Spain on 8 July 1545 to double first cousins Philip of Spain and María Manuela of Portugal. His paternal grandfather, Emperor Charles V, was the reigning king of Spain. Carlos's mother Maria died four days after the birth of her son from a hemorrhage she had following the birth. Carlos was born with unequal leg length and lordosis, resulting in his shoulders and stance being asymmetrical. His physical abnormalities and behavioral issues are often attributed to inbreeding as he was a member of the House of Habsburg and the House of Aviz. Carlos had only four great grandparents instead of the typical eight, and his parents had the same coefficient of relationship, 25%, which is equivalent to them being half siblings. He also had only six great great grandparents, instead of the maximum 16; According to the courtier Gamiz, Carlos was spoiled and prone to tantrums. At some point, Philip appointed Honorato Juan as the prince's tutor, and later García Álvarez de Toledo y Osorio. Carlos began exhibiting violent behavior at a young age, often directing his aggression towards servants and animals. He reportedly once tried to force a shoemaker to eat shoes that he found unsatisfactory. His conduct and character gained notoriety at court, drawing the attention of foreign ambassadors. The Venetian ambassador, Girolamo Soranzo, thought that Carlos was "ugly and repulsive". Another Venetian, Paolo Tiepolo, wrote: "He [Prince Carlos] wished neither to study nor to take physical exercise, but only to harm others." It is unclear whether he had any intellectual disabilities, or whether his intellectual ability was impaired by the 1562 brain injury. In 1556, Emperor Charles V abdicated and retired to the Monastery of Yuste in southern Spain, leaving the Spanish holdings of his empire to Philip, Carlos's father. While en route to Yuste, the Emperor paused at Valladolid and met his grandson. Perceived as
reckless and ill mannered, Carlos left a poor impression. Charles was so displeased with the prince that he cautioned Philip against bringing him to Flanders for the homage ceremony from the states. In 1559, Carlos became engaged to Elizabeth of Valois, eldest daughter of King Henry II of France. However, to hasten the reconciliation between Spain and France, Elizabeth married Philip instead. Three other brides were then suggested for the Prince: Mary, Queen of Scots; Margaret of Valois, youngest daughter of Henry II of France; and Anna of Austria, who was a daughter of Philip's cousin, Emperor Maximilian II and Philip's sister Maria. Although it was agreed in 1564 that Carlos should marry Anna, the marriage was continually postponed by Philip, much to Carlos's frustration. Anna would later become Philip's fourth wife. Beginning in 1560, Carlos suffered recurrent feverish attacks, suspected to be caused by malaria. For the sake of his health, court physicians advised that the prince be moved to Alcalá de Henares. In 1561, Philip arranged for Carlos to be educated in the Universidad de Alcalá de Henares alongside his uncle, Juan of Austria, and cousin, Alexander Farnese.

Мұрагерлік және бас жарақаттары

1560 жылы 15 жастағы Карлос Кастилия тағының мұрагері ретінде мойындалды, ал үш жылдан кейін Арагон тағының мұрагері ретінде де мойындалды. Ол король Себастьянның әкесі тарапынан туған туысы болғандықтан Португалия тағына да мұрагер болып саналды. Оның жоғары мәртебесінің арқасында ол жиі Мемлекеттік кеңестің (сыртқы істермен айналысатын) отырыстарына қатысып, әкесінің өкілі ретінде Төменгі елдерді басқарған Маргарет әпкесімен хат алмасып тұрды. 1562 жылдың сәуір айында Алкала университетінде оқып жүргенде Карлос баспалдақтан құлап, басына ауыр жарақат алды. Алғашқыда қауіпті емес деп есептелген жағдайы тез нашарлады; он күн ішінде ол қабақты көріп, қатты ауыруды бастан кешірді. Ұлының өміріне қауіп төнді деп ойлаған Филипп түрлі ем іздеп, көптеген дәрігерлерге кеңес сұрады және ханзаданың жанына Диего де Алкаланың қасиетті деректерін қойды.

Ақылынан адасу

Карлос фламанд көтерілісшілеріне лебіз көрсетіп, Филипке қарсы көтерілістің көшбасшылары граф Эгмонт пен Флорис Монтморенсидің өкілдерімен байланыс орнатты. Ол Нидерландыға қашып, көтерілісшілердің қолдауымен өзін патша деп жариялауды жоспарлаған деген қауесет болды. Карлос Нидерландыға баруға зор құштарлық танытқаны мәлім болғанымен, көптеген тарихшылар оның фламанд көтерілісшілерімен байланысы болды деген теорияны жоққа шығарды. 1567 жыл бойы Карлос эмоционалдық тұрақсыздықты күшейтіп көрсетті, оның ішінде зорлық-зомбылыққа толы оқиғалар да болды. Бір қызықты жағдай – үйдің терезесінен шашырылған судан кейін, ол үйді өртеп жіберуге бұйрық бергені. Карлос әкесінің оған билік беруге кедері келтіруіне жиі наразылық білдіретін. Ұлын жайлысырақ ету үшін және жауапкершілік сезімін арттыру ниетімен, Филипп 1567 жылы Карлосты Мемлекеттік кеңестің президенті етіп тағайындады. Бірақ ханзада Кеңес жұмысына қызығушылық танытпады және саяси мәселелермен танысуға тырыспады. 1559 жылы Карлосқа Нидерланды билігін уәделегенімен, Филипп ұлының билікке лайық еместігін түсінді. Ол Австриялық Иоанннан өзін Италияға алып кетуін өтінді. Иоанн шешім қабылдауға 24 сағат уақыт сұрады, осы уақыт ішінде Карлостың жоспарын Филипке жеткізді, ол сапарға рұқсат беруден дереу бас тартты. Рұқсат ала алмаған Карлос Австриялық Иоаннды өлтіруге тырысты. Бір қызметкер Карлостың мылтығын оқтамай, Иоаннды бөлмесіне шақырды. Мылтығының оқсыз екенін білген Карлос, Иоаннға қолмен шабуыл жасады. Шабуыл туралы естіген Филипп Карлосты бөлмесіне қамап, сыртқы әлеммен байланысын тоқтатты. 1568 жылдың 17 қаңтарында, түн ортасына дейін Филипп II, қару-жарақпен және төрт кеңесшісімен бірге Мадридтің Алказарындағы Дон Карлостың жатын бөлмесіне кірді, оны тұтқындауды жариялады, құжаттары мен қаруларын тәркіледі және терезелерді жапты. Карлос өзіне-өзі қол жұмсаумен қорқытты, содан кейін оның бөлмесінде пышақ немесе шанышқұйрық ұстауына тыйым салынды.

Allegedly, Carlos sympathized with Flemish rebels and made contacts with representatives of Count Egmont and Floris of Montmorency, leaders of the revolt against Philip in the Low Countries. There were purported plans of fleeing to the Netherlands and declaring himself king, with the support of the rebels. While it is known that Carlos harbored a strong desire to go to the Netherlands, most historians have dismissed the theory that he was involved with Flemish insurgents. Throughout 1567, Carlos exhibited escalating emotional instability, marked by violent episodes. One notable incident involved his command to set a house on fire after he was accidentally splashed with water thrown from a window of the house. Carlos often complained about his father's resistance to giving him positions of authority. Hoping to placate his son by increasing his sense of responsibility, Philip appointed Carlos president of the Council of State in 1567. However, the prince showed no interest in the Council or in familiarizing himself with political matters. Although he initially promised Carlos rule over the Low Countries in 1559, Philip came to realize his son's inability to be trusted with positions of power. by asking John of Austria to take him to Italy. John asked for 24 hours to make his decision, during which he revealed Carlos's plan to Phillip who immediately denied permission for the trip. After being denied Carlos attempted to shoot John of Austria. A servant had unloaded Carlos's gun while he lured John into his room. After Carlos discovered his gun was unloaded, he attacked John with bare hands. After hearing about the attack, Philip ordered that Carlos be confined in his room without contact to the outside world. Just before midnight on 17 January 1568, Philip II, in armour, and with four councillors, entered Don Carlos' bedchamber in the Alcázar of Madrid where they declared his arrest, seized his papers and weapons, and nailed up the windows. Carlos threatened suicide, which then caused him to be banned from having knives or forks in his room.

Өлім

Филипп қоғамдық пікірге және басқа да еуропалық соттарға жүгінгенде, принстің нақты қылмыстарын немесе психикалық жағдайын ашпай, Карлостың түрмеде болуын ақтауға тырысты. Бұл жасырындық кейіннен Филипптің жаулары қару ретінде пайдаланған кең таралған болжамдарға әкелді. Шілде айында Карлостың аштық ереуілі салдарынан ол "өте әлсіз" күйге түсті. 1568 жылғы 24 шілдеде ханзада өз бөлмесінде, көбінесе аштықтан көз жұмды. Оның өлімі Нидерландыдағы испандық қара аңыздың маңызды бөлігі ретінде пайдаланылды, патшаға қарсы бүлікке негіз беру үшін, нәтижесінде сексен жылдық соғыс басталды. Кейіннен оны король Филипптің бұйрығымен, әсіресе 1581 жылғы испан короліне қарсы жазылған "Апологиясында" Ынтымақсыз Вильгельм өлтірді деп айтылды. Уландыру туралы идея 20 ғасырға дейін Орталық және Солтүстік Еуропа тарихшылары арасында кең таралды, Нидерландыда жасалған үгіт-насихат материалдарына сүйенді, ал испан және итальян тарихшыларының көпшілігі дәлелдер мен құжаттар табиғи себептерге нұсқау екенін мәлімдеді. Одан туған үгіт-насихат Фридрих Шиллердің 1787 жылғы "Дон Карлос, Инфант фон Испания" трагедиясының негізін құрады. Шиллер өз шығармасын француз аббаты Сезар Вишар де Сент-Реалдың 1672 жылы жазған романына негіздеді, бұл роман ағылшын жазушысы Томас Отуэйдің "Испанияның ханзадасы Дон Карлос" пьесасының да көзі болды. Екі шығармада да, ұлттық сезім мен романтикалық махаббатты біріктіретін романтикалық трагедияларда, Карлос романтикалық, асыл және батыр рыцарьдің бейнесін сомдайды. Ол Филипптің әйелі Валуаның жас Элизабетінің сүйіктісі ретінде бейнеленеді, олар екеуі де бостандық пен олардың махаббаты үшін қатыгез, деспоттық, аяусыз және Элизабет үшін тым ескі Филипп II және оның осындай қатыгез және деспоттық испандық сарайына қарсы күреседі. Ақырында, батыр өзінің асыл мінезінен туған опасыздықтан жеңіледі. Шиллердің пьесасы бірнеше операларға бейімделді, ең танымалдарының бірі Джузеппе Вердидің "Дон Карлос" (1867, итальяндық атауымен де белгілі, "Дон Карло") операсы. Верди операсы қазіргі заманғы көрермендерге оқиғаның ең таныс нұсқасы болып табылады, өйткені ол опералық репертуардың маңызды бөлігі болып табылады және әлі де жиі қойылады. Онда Карлос сарай интригаларының құрбаны ретінде жанына жақын суреттеледі, ал оның психикалық тұрақсыздығы немесе зорлыққа бейімділігі туралы аз айтылады. Патшаның өз ұлын түрмеге қамауы туралы оқиға Педро Кальдерон де ла Барканың 1635 жылғы испандық "La vida es sueño" ("Өмір – арман") пьесасының негізінде жатыр, бірақ бұл пьесада Дон Карлос туралы тікелей айтылмаған, бастапқы тұжырымдамасы басқаша және испан неоплатонизмінің ықпалымен, діни ойлар мен Платонның үңгірінен шабыттанған болуы мүмкін.

In addressing public opinion and other European courts, Philip attempted to justify Carlos's imprisonment without revealing the prince's actual transgressions or mental state. This absence of transparency fueled widespread speculation that would later be weaponized by Philip's enemies. By July, Carlos's hunger strikes left him in an "appallingly thin" state. On 24 July 1568, the prince died in his room, probably as a result of starvation. His death was used as one of the core elements of the Spanish Black Legend in the Netherlands, which needed to justify a revolt against the king, which subsequently caused The Eighty Years' War. It was later claimed that he was murdered on the orders of King Philip, especially by William the Silent in his Apology, a 1581 propaganda work against the Spanish king. The idea of the poisoning had been held by central and north European historians, based on the pieces of propaganda produced in the Netherlands, until the 20th century, while most Spanish and Italian historians kept claiming that evidence and documentation pointed at a death by natural causes. The propaganda created from it formed the basis for Friedrich Schiller's 1787 tragedy Don Karlos, Infant von Spanien. Schiller based his work on a novel written in 1672 by the French Abbé, César Vichard de Saint Réal, which was also the source used by the English writer Thomas Otway for his play Don Carlos, Prince of Spain. In both works, romantic tragedies that combine nationalism and romantic love, Carlos incarnates the ideal of the romantic knight, noble and brave. He is presented as the lover of young Elizabeth of Valois, Philip's wife, as they both fight for freedom and for their love against a cruel, despotic, merciless, and far too old for Isabel Philip II and his court of equally cruel and despotic Spaniards. Finally, the hero is defeated by treason due to his excess of nobility. Schiller's play was adapted into several operas, most notably Giuseppe Verdi's Don Carlos (1867, also known under its Italian title, Don Carlo). Verdi's opera is probably the version of the story most familiar to modern audiences, as it is a mainstay of the operatic repertoire and is still frequently performed. In it, Carlos is portrayed sympathetically as a victim of court intrigues, and little reference is made to his mental instability or violent tendencies. The story of a king jailing his own son is also the basis for the Spanish play La vida es sueño (Life Is a Dream) (1635), by Pedro Calderón de la Barca; however, this play does not explicitly refer to Don Carlos, starts with a different premise, and was likely inspired by a combination of religious reflection and Plato's cave, in the line of Spanish Neoplatonism.

Халықтық ақпарат құралдарында

Карлос рөлін канадалық актер Марк Ганиме CW шоуындағы Reign-те ойнайды. Ол жыныстық адасқан, қамшымен соғуға ұнаған және Шотландияны корольдік некемен басқаруға қызығушылық танытқан ретінде суреттелді. Рейн ми зақымдану фактілеріне адал, бірақ құлаудың орнына Дон Карлостың басы "жыныстық атының" ағаш бөлігімен ілінген. Карлосты Джозеф Куби "Испанияға сапар" телесериалындағы 14 жасар садист ретінде бейнелейді.

Фокстың "Шейітлер кітабында"

Джон Фокс, "Іс-әрекеттер мен естеліктер" кітабында, көбінесе "Фокстың шейіттер кітабы" деп аталады (2-ші басылым, 1570), Карлос туралы былай деп жазды: Бір ханзада, шын мәнінде, инквизицияны жоюға ниеттенген, бірақ ол патша тағына отыруға үлкермей, билікке ие болу мүмкіндігін алды; себебі оның ниетінің өзі-ақ оның құрылуына себеп болды. Бұл – Испания королі Филипп II-нің ұлы және даңқты император V Карлдың немересі, сүйкімді ханзада Дон Карлос. Дон Карлос әкесінің жаман қасиеттерінен мүлдем құтылып, барлық жақсы қасиеттерін мұра еткен; ол өте жанданулы, тамаша білімді және ең мейірімді мінезді ханзада болды. Ол католик шіркеуінің қателіктерін көруге жеткілікті саналы болды және инквизицияның тіліне келтіруге шыдамады. Ол ашық түрде инквизиция институтын сынады, инквизиторлардың жасампаздық ділділігін әжуалады, олардың қорқынышты істерін әшкерелеуге бар күшін салды, тіпті егер таққа отырса, инквизицияны жойып, оның өкілдерін құртатынын мәлімдеді. Бұл әрекеттері ханзадаға қарсы инквизиторлардың ашуын тудырды. Олар одан кек алуды көздеді. Инквизиторлар енді барлық агенттері мен өкілдерін жұмылдырып, ханзадаға қарсы ең ұшқынсыз жалаларды таратуға кірісті; соңында халық арасында наразылықтың күші соншалыққа жетті, патша Дон Карлосты сарайдан шығарып жіберуге мәжбүр болды. Олар оның достарын да қуғынға түсіріп, патшаны өз інісі, Австрия герцогы Дон Хуанды, сондай-ақ Парма князі, патшаның жүрдек інісі және ханзаданың туысын да жер аударыуға мәжбүр етті, себебі олар Австрия герцогы мен Парма князінің Дон Карлосқа деген шынайы және берік адалдығын жақсы білді. Бірнеше жыл өткен соң, ханзада Нидерландыдағы протестанттарға үлкен мейірімділік көрсеткеннен кейін, инквизиция оған қарсы қатты наразылық білдіріп, осы адамдар дінсіз болғандықтан, ханзаданың өзі де олармен бірге болуы керек деп мәлімдеді, өйткені ол оларға қолдау көрсеткен. Қысқасы, олар патшаның санасына соншалықты үстемдік етті, ол толығымен ырым-жымға құл болды, ол табиғи сезімдерін фанатизмнің күшіне құрбан етті және инквизицияның ашуын қоздырмас үшін жалғыз ұлын құрбандыққа шалды, тіпті оған өлім жазасын өзі кесті. Шындығында, ханзадаға өлімге қалай кететінін өзі таңдауға рұқсат берілді. Римдіктер сияқты, бақытсыз жас батыр қанағаттандыруды және ыстық ваннаны таңдады; оның қолдары мен аяқтарының тамырлары кесілген кезде, ол біртіндеп өмірден озды, инквизиторлардың қастықтары мен әкесінің ақымақтық фанатизмінің құрбаны болды.

John Foxe, in Actes and Monuments, better known as Foxe's Book of Martyrs (2nd ed., 1570), wrote the following about Carlos:
One prince, indeed, intended to abolish the inquisition, but he lost his life before he became king, and consequently before he had the power so to do; for the very intimation of his design procured his destruction. This was that amiable prince Don Carlos, son of Philip the Second, king of Spain, and grandson of the celebrated emperor Charles V. Don Carlos, possessed all the good qualities of his grandfather without any of the bad ones of his father; and was a prince of great vivacity, admirable learning, and the most amiable disposition.—He had sense enough to see into the errors of popery, and abhorred the very name of the inquisition. He inveighed publicly against the institution, ridiculed the affected piety of the inquisitors, did all he could to expose their atrocious deeds, end even declared, that if he ever came to the crown, he would abolish the inquisition, and exterminate its agents. These things were sufficient to irritate the inquisitors against the prince: they, accordingly, bent their minds to vengeance, and determined on his destruction. The inquisitors now employed all their agents and emissaries to spread abroad the most artful insinuations against the prince; and, at length, raised such a spirit of discontent among the people, that the king was under the necessity of removing Don Carlos from court. Not content with this, they pursued even his friends, and obliged the king likewise to banish Don John, duke of Austria, his own brother, and consequently uncle to the prince; together with the prince of Parma, nephew to the king, and cousin to the prince, because they well knew that both the duke of Austria, and the prince of Parma, had a most sincere and inviolable attachment to Don Carlos. Some few years after, the prince having shown great lenity and favour to the Protestants in the Netherlands, the inquisition loudly exclaimed against him, declaring, that as the persons in question were heretics, the prince himself must necessarily be one, since he gave them countenance. In short, they gained so great an ascendency over the mind of the king, who was absolutely a slave to superstition, that, shocking to relate, he sacrificed the feelings of nature to the force of bigotry, and, for fear of incurring the anger of the inquisition, gave up his only son, passing the sentence of death on him himself. The prince, indeed, had what was termed an indulgence; that is, he was permitted to choose the manner of his death. Roman like, the unfortunate young hero chose bleeding and the hot bath; when the veins of his arms and legs being opened, he expired gradually, falling a martyr to the malice of the inquisitors, and the stupid bigotry of his father.