Кіріспе

Темір кенінің маңызды мөлшерін қамтитын шөгінді тау жынысы – темірлі шөгінді ретінде тікелей орналасқан немесе химиялық алмасу арқылы пайда болған, құрамында темір (Fe) коммерциялық тұрғыда өңдеуге жарамды темір кені қосылыстары бар шөгінді тау жынысы. Металл күйінде кездесетін, өте сирек таралған табиғи немесе теллурлық темірмен шатастырмау керек, «темір тасы» термині көбінесе қатты, қалың жолақты, жолақсыз және кремнеземді емес кембрийге дейінгі шөгінді тау жыныстарына қатысты қолданылады. Кембрийге дейінгі шөгінділердің пайда болуы басқаша болғандықтан, олар әдетте жолақты темір кен орындары деп аталады. Темір тасын құрайтын темір минералдары оксидтерден (мысалы, лимонит, гематит және магнетит), карбонаттардан (мысалы, сидерит), силикаттардан (мысалы, хамозит) немесе осы минералдардың әртүрлі комбинацияларынан тұруы мүмкін.

Сипаттама

Жаңадан қаланған темір тас көбінесе сұр түсті болады. Сыртқы қоңыр түсі оның беткейінің тотығу нәтижесінде пайда болады. Темір тас – шөгінді тау жынысы болғандықтан, әрқашан біртекті бола бермейді және «жолбарыс темір» деп аталатын қызыл және қара жолақты түрінде кездесуі мүмкін, оны кейде зергерлік бұйымдар жасауға қолданады. Кейде темір тас ішінде конгломераттар немесе опалдар табылады.

Пайда болуы

Темір тас әр түрлі нысандарда кездеседі. Темір тастың әртүрлі нысандарына сидерит түйіндері, терең үгілген сапролит, яғни (латерит) және ооидті темір тас жатады.

Темір көзі ретінде темір тасы

Темір тас кеңінен таралған болса да, темірдің шектеулі көзі болып табылады. Тарихи түрде, британдық темірдің көп бөлігі темір тастан алынған, бірақ қазір оны осы мақсатта сирек қолданады, себебі оның қоры темір кенінің экономикалық көзі ретінде пайдалануға тым жеткіліксіз.

Керамика

Темір тастың оксидтерінің қоспалары оны керамика құрамына қосуға жарамсыз етеді: Стаффордшир және американдық өндірістің "темір тас қышқысы" – әдетте 19 ғасырда ауыр қызметке арналған ас-су жинақтарында қолданылатын әдемі, ақ, жоғары температурада күйдірілген шыны тәрізді жартылай фарфор, оның өндірісінде темір тас қолданылмайды. Оның "темір" сапасы – сызат түспей, беріктігінде.

Құрылыста

Тас құрылыс материалы ретінде қолданылуы мүмкін. Мысалы, Лестерширдегі Кирби-Белларс және Саут-Крокстон приход шіркеулері, сондай-ақ Нортгемптонширдегі Эйдон Холлды атауға болады.

Өнер саласында

Темір тастан қашалған мүсіндер сирек кездеседі. Мысалы, Генри Мурдың 1930 жылы жасаған «Басы» туындысы.