Патолли – ежелгі американ ойыны, стратегия мен сәттің үйлесімі. Ацтектер мен басқа да Мезоамерика мәдениеттерінде кең таралған. Тарихы, ережелері туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Патолли немесе патоле (paˈtole) – Америка құрлығындағы ең ежелгі ойындардың бірі. Бұл стратегия мен сәттің қатысқан ойын, оны қара халық та, ақсүйектер де ойнаған. Конкистадорлардың мәліметінше, Моктесума Хокойоцин өзінің ақсүйектерінің сарайда ойнағанда оны тамашалауды ұнататын.
Patolli or patole (paˈtole) is one of the oldest known games in America. It was a game of strategy and luck played by commoners and nobles alike. It was reported by the conquistadors that Moctezuma Xocoyotzin often enjoyed watching his nobles play the game at court.
Тарих
Патолли мен оның түрлерін Колумбтан бұрынғы Мезоамерикалық мәдениеттердің көптеген өкілдері ойнаған, және ол бүкіл Мезоамерикада танымал болды: оны Теотиуакандықтар (Теотиуакан қаласын салғандар, шамамен б.з.д. 200 – 650 ж.), Толтектер (шамамен 750 – 1000 ж.), Чичен-Ица тұрғындары (Толтек ақсүйектерінен босқындар құрған, шамамен 1100 – 1300 ж.), Ацтектер (өздерін Толтектердің ұрпақтары санайтын, 1168 – 1521 ж.) және олар бағындырған барлық халықтар (іс жүзінде бүкіл Мезоамерика, оның ішінде сапотектіктер мен микстектіктер) ойнаған. Ежелгі Майялар да патоллидің бір нұсқасын ойнаған. Антропологтар Эдвард Бернет Тайлор (1879, 1896) және Э. Адамсон Хобель (1966) Ацтектердің патоллиі Шығыс Үндістан ойыны пачисиден шыққан деп есептеген, бірақ Иллинойс университетінің Антропология факультетінің Р. Б. Льюис (1988) бұл екі ойынның тәуелсіз дамығанын және олардың арасындағы ұқсастықтардың себебі – тек үстел ойындарының мүмкіндіктерімен байланысты екенін мәлімдеді.
Patolli and its variants were played by a wide range of pre Columbian Mesoamerican cultures and were known all over Mesoamerica: it was played by the Teotihuacanos (the builders of Teotihuacan, ca. 200 BC 650 AD), the Toltecs (ca. 750 1000), the inhabitants of Chichen Itza (founded by refugee Toltec nobles, ca. 1100 1300), the Aztecs (who claimed Toltec descent, 1168 1521) and all of the people they conquered (practically all of Mesoamerica, including the Zapotecs and the Mixtecs). The ancient Mayans also played a version of patolli. Anthropologists Edward Burnett Tylor (1879, 1896) and E. Adamson Hoebel (1966) believed the Aztec patolli derives from the East Indian game of pachisi, but R. B. Lewis of the Department of Anthropology at the University of Illinois (1988) contends that the two games were independently developed and that the similarity between them is merely due to the limitations of a board game.
Ойыншылар
Патолли – құмарға негізделген жарыс/соғыс ойыны. Ойыншылар кездесіп, бір-бірінің тігін салуға арналған заттарын тексеріп қарастыратын. Олар көрпелер, магуэй өсімдіктері, құнды тастар, алтын әшекейлер, тағам немесе, ең нашар жағдайда, үйлері, отбасы мүшелері немесе еркіндіктері үшін тігін салатын. Біреумен ойнауға келісу жеңіл-жеңілдікпен жасалмайтын, себебі ойынның жеңімпазы қарсыласының барлық ұсыныстарын жеңіп алар еді. Әр ойыншының ойын басында тігін салатын заттарының саны бірдей болуы керек. Әдетте тігін салатын заттардың саны алты болған, өйткені әр ойыншыда алты белгіше бар (әр белгіше ойын тақтасының айналасында толық айналым жасаған сайын, қарсылас олардың бір заттарын беруге міндетті); алайда, егер екі ойыншы келіссе, кез келген сан қабылдануы мүмкін. Ойынға келісім бергеннен кейін, ойыншылар ойын құдайы Макуилхочитлді шақырып, дайындық көрсетеді.
Patolli is a race/war game with a heavy focus on gambling. Players would meet and inspect the items each other had available to gamble. They would bet blankets, maguey plants, precious stones, gold adornments, food or, in extreme cases, their homes, family or freedom. Agreeing to play against someone was not done casually, as the winner of the game would ultimately win all of the opponent's store of offerings. Each player must have the same number of items to bet at the beginning of the game. The typical number of items to bet is six, because each player has six markers (each time a marker successfully completes a circuit around the board, the opponent is required to hand over one of their items); although any number would be acceptable as long as each player agreed. Once an agreement is made to play, the players prepare themselves by invoking the god of games, Macuilxochitl.
Ойын бөлшектері
Бес (немесе кейде алты) қара бұршақ ойын сүйектері ретінде қолданылады. Мұны бейнелеу үшін, ойын тақтасының жанында Макуилхочиттлге шалу арналған арнайы орын бар. Ойыншы, егер тастағанда нөл ұпал (ешқандай ойық көрсетілмесе) алса, өзінің қазынасының біреуін осы орынға қоюы керек. Әр раундтан кейін, раунд жеңімпазы Макуилхочиттлден сыйлық ретінде осы орындағы барлық қазынаны алады.
Five (or sometimes six) black beans are used as dice. To represent this, there is a special area near the game board reserved for offerings to Macuilxochitl. A player must place one of their treasures into this space each time their toss results in a score of zero (no holes showing). After each round of play, the winner of the round receives all the treasure from this space as a gift from Macuilxochitl.