Сполето қаласының тарихы

Кіріспе

Оңтүстік Каролинадағы фестиваль

Сполето (/s//p//ə/'/l//eɪ//t//oʊ/, сондай-ақ /US//s//oʊ/'/l/eɪ//oʊ/, /s//oʊ/'/l/iː//t//oʊ/, /UK//s//oʊ/'/l//ɛ//t//oʊ/, spoleˈto; Spoletum) – Италияның Перужа провинциясындағы, орталық Умбрияның шығысында Апеннин тауларының етегінде орналасқан ежелгі қала. Ол Тревиден оңтүстікке, Терниден солтүстікке, Перуджадан оңтүстік-шығысқа, Флоренциядан оңтүстік-шығысқа және Римнен солтүстікке қарай орналасқан.

Тарих

Сполло Фламин жолының шығыс тармағында орналасқан, ол Нарниде екіге бөлініп, Фолиньо маңындағы Форум Фламинийде қайта қосылған. Нурсияға дейінгі ежелгі жол да осы жерден өтіп кеткен. Б.з.б. 1 ғасырдағы Сангинарио көпірі бүгінге дейін сақталған. Форум қазіргі базардың орнында жатыр. Үлкен, кең аңғардың басында, таулармен оралып жатқан Сполло ұзақ жылдар бойы стратегиялық маңызға ие болған. Б.з.д. 5 ғасырда өздерінің қоныстарын қабырғалармен қоршаған алғашқы Умбри тайпалары үшін маңызды қала болған көрінеді, олардың кейбір бөліктері бүгінге дейін көрініп тұр. Сполеций туралы алғашқы тарихи дерек – б.з.д. 241 жылы колонияның құрылуы туралы мәлімдеме; Цицеронның айтуынша, ол латын колониясы болған. Трасимен көлі шайқасынан кейін (б.з.д. 217) Ганнибал Сполецийге шабуыл жасады, бірақ тұрғындар оны кері қайтарды. Екінші Пуни соғысы кезінде қала Римнің пайдалы одақтасы болды. Гай Мариус пен Сулла арасындағы азаматтық соғыстар кезінде ауыр зардап шекті. Сулла Мариусқа қарсы жеңіске жеткеннен кейін Сполецийдің жерін тәркіледі (б.з.д. 82). Осы уақыттан бастап ол муниципалитет мәртебесіне ие болды. Империя кезеңінде қайтадан гүлденген, бірақ тарихта жиі есімдері жоқ. Марциал оның шараптары туралы айтады. Моэзиядағы әскерлері оны император деп жариялаған Эмилиан, Римнен қайтып келе жатқанда (б.з. 253) үш-төрт айлық биліктен кейін осы жерде қаза болды. Константиннің (326) және Юлианның (362) жарлықтары Споллодан шыққан. Епископтық орынның негізі 4 ғасырға жатады: Споллоның алғашқы шейіттері туралы әңгімелер аңызға жатады, бірақ 354 жылы Папа Либерий епископ Цецилианға жазған хаты оның алғашқы тарихи айғағы болып табылады. Биік орналасқан жерінің арқасында Сполло вандалдар мен готтар соғысы кезінде маңызды бекініс болды; оның қабырғаларын Тотила қиратқан. Ломбардтар тұсында Сполло тәуелсіз герцогтықтың, Сполло герцогтығының (570 жылдан бастап) астанасы болды, ал оның герцогтары Орталық Италияның үлкен бөлігін басқарды. 12 сәуір 801 жылы қатты жер сілкінісі болды. Оның бірнеше герцогтары, әсіресе 9 ғасырдың соңында, сол империяның тәжін киюге талпынды. Басқа феодалдық иеліктермен бірге, оны күшті Тоскана графы Матильда Папа Григорий VII-ге мұра етіп қалдырды, бірақ ол біраз уақыт бойы тәуелсіздігін сақтау үшін күресті. 1155 жылы Фредерик Барбаросса оны қиратты. 1213 жылы Папа Григорий IX оны толығымен басып алды. Авиньондағы папалық резиденцияның болмауы кезінде ол гвельфтер мен гибеллиндер арасындағы күреске ұшырады, ал 1354 жылы кардинал Альборноз оны қайтадан Папалық мемлекеттердің билігіне қайтарды. Наполеонның Италияны басып алуынан кейін, 1809 жылы Сполло қысқа ғасырлық француздық Трасимен департаментінің астанасы болды, Наполеон жеңілгеннен кейін бес жыл ішінде Папалық мемлекетке қайта оралды. 1860 жылы Споллоны батырлықпен қорғағаннан кейін Италияның бірігуі үшін күрескен әскерлер оны басып алды. Неапольдегі Понтаниан академиясын құрған Джованни Понтано осы жерде дүниеге келді. Споллоның тағы бір тумасы – Франциск Поссенти, иезуит мектебінде білім алған және әкесі Папалық кеңесшісі болған, кейін Пассионистерге кіріп, Қайғылы Анамыздың Әулие Габриелі болды.

Spoleto was situated on the eastern branch of the Via Flaminia, which forked into two roads at Narni and rejoined at Forum Flaminii, near Foligno. An ancient road also ran hence to Nursia. The Ponte Sanguinario of the 1st century BC still exists. The Forum lies under today's marketplace. Located at the head of a large, broad valley, surrounded by mountains, Spoleto has long occupied a strategic geographical position. It appears to have been an important town to the original Umbri tribes, who built walls around their settlement in the 5th century BC, some of which are visible today. The first historical mention of Spoletium is the notice of the foundation of a colony there in 241 BC; and it was still, according to Cicero colonia latina in primis firma et illustris: a Latin colony in 95 BC. After the Battle of Lake Trasimene (217 BC) Spoletium was attacked by Hannibal, who was repulsed by the inhabitants. During the Second Punic War the city was a useful ally to Rome. It suffered greatly during the civil wars of Gaius Marius and Sulla. The latter, after his victory over Marius, confiscated the territory of Spoletium (82 BC). From this time forth it was a municipium. Under the empire it seems to have flourished once again, but is not often mentioned in history. Martial speaks of its wine. Aemilianus, who had been proclaimed emperor by his soldiers in Moesia, was slain by them here on his way from Rome (AD 253), after a reign of three or four months. Rescripts of Constantine (326) and Julian (362) are dated from Spoleto. The foundation of the episcopal see dates from the 4th century: early martyrs of Spoleto are legends, but a letter to the bishop Caecilianus, from Pope Liberius in 354 constitutes its first historical mention. Owing to its elevated position Spoleto was an important stronghold during the Vandal and Gothic wars; its walls were dismantled by Totila. Under the Lombards, Spoleto became the capital of an independent duchy, the Duchy of Spoleto (from 570), and its dukes ruled a considerable part of central Italy. On 29 April 801, it was struck by a severe earthquake. Several of its dukes, mainly during the late 9th Century, rose to wear the crown of that Empire. Together with other fiefs, it was bequeathed to Pope Gregory VII by the powerful countess Matilda of Tuscany, but for some time struggled to maintain its independence. In 1155 it was destroyed by Frederick Barbarossa. In 1213 it was definitively occupied by Pope Gregory IX. During the absence of the papal court in Avignon, it was prey to the struggles between Guelphs and Ghibellines, until in 1354 Cardinal Albornoz brought it once more under the authority of the Papal States. After Napoleon's conquest of Italy, in 1809 Spoleto became capital of the short lived French department of Trasimène, returning to the Papal States after Napoleon's defeat, within five years. In 1860, after a gallant defence, Spoleto was taken by the troops fighting for the unification of Italy. Giovanni Pontano, founder of the Accademia Pontaniana of Naples, was born here. Another child of Spoleto was Francis Possenti who was educated in the Jesuit school and whose father was the Papal assessor, Francis later entered the Passionists and became Saint Gabriel of Our Lady of Sorrows.

Шіркеулер

Санта-Мария-Ассунта соборы: Дуомоның құрылысы шамамен 1175 жылы басталып, 1227 жылы аяқталды. Роман стиліндегі ғимаратта 1469 жылы Сполетода қайтыс болған Филиппо Липпидің мазары орналасқан, оны оның ұлы Филиппино Липпи жобалаған. Шіркеуде сонымен қатар Ассиздік Франциск әулиенің қолжазба хаты да сақталған. Сан-Пьетро экстра Моения: 419 жылы құрылған шіркеу, бір кездері әулие Петрді байлаған деп есептелетін тізбектерді сақтау үшін салынған. Ол ежелгі некропольдің үстінде орналасқан. 12-15 ғасырларда қайта жаңартылған, роман стиліндегі қасбеті үш есік пен розетка терезелермен безендірілген, жергілікті суретшілердің шеберлігімен жасалған көрнекті рельефтік өрнектер әулие Петрдің өмірінен көріністерді бейнелейді. Сан-Руфиномен бірге, Ассизидегі бұл ғимарат Умбрия роман стилінің ең жақсы сақталған үлгілерінің бірі. Шіркеуге үлкен баспалдақтар алып келеді. 17 ғасырда интерьері барокко стилінде қайта жаңартылып, неф, екі дәліз және эллипстік күмбезді базиликалық жоспарға ие болды. Сан-Сальваторе базиликасы: 4-5 ғасырларда салынған шіркеу римдік ғибадатхананың негізін қамтиды және ерте христиандық архитектураның маңызды ескерткіштерінің бірі болып табылады. 8 ғасырда ломбардтар оны қайта жаңартып, өзгертіп құрды. 2011 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне «Италиядағы Лонгобардтар, билік орындары (568–774 ж.б.)» атты топтың бір бөлігі ретінде енгізілді. Сан-Понциано: қала қабырғаларының сыртында орналасқан монастырь және 12 ғасырлық роман стиліндегі шіркеу, Сполетоның қасиетті қамқоршысына арналған. Кейінгі ғасырларда шіркеуке Джузеппе Валадиер өзгерістер енгізді. Алайда, крипт өзгеріссіз сақталды, онда бес кішкентай неф, крест күмбезді шағын апсидтер, ежелгі римдік сполия бағаналары және 14-15 ғасырлардағы фрескалар бар. Санта-Мария-делла-Манна-д'Оро: Дуомо алаңына қарап тұрған сегізбұрышты жоспармен салынған бұрынғы киелі орын. 1527 жылы император әскерінен қаланы қорғағаны үшін Мадоннаға алғыс айту мақсатында қалалық саудагерлер салған. Қазіргі уақытта көрме залы ретінде пайдаланылады. Сан-Доменико (13 ғасыр) ақ және қызғылт тастан салынған готикалық құрылыс. Ішкі кеңістігінде Джованни Ланфранконың еңбегімен жасалған көрнекті суреттер бар. Крипт – қабырғалары фрескалармен безендірілген бұрынғы шіркеу. Сан-Грегорио-Маджоре: 11-12 ғасырларда салынған шіркеу жақында роман стиліндегі түпнұсқа элементтеріне қайта келтірілді. Фасадында 16 ғасырлық портик орналасқан, оның ішінде 14 ғасырлық Innocents капелласы және ерекше су тартқыш қондырғысы бар. Сыртқы жағынан ең ірі ерекшелігі – 15 ғасырда аяқталған биік қоңырау мұнарасы. Ішкі кеңістігінде үш неф, сполия бағаналары мен тіректері бар. Санти-Джованни-и-Паоло: сыртында 13 ғасырлық Мадонна мен қасиеттілерді бейнелейтін фрескасы бар роман стиліндегі шіркеу. 13-15 ғасырлардағы ішкі фрескалардың арасында Альберто Сотионың және әулие Францисктің ең көне бейнелері бар. Сант-Евфемия базиликасы: Ломбардия және Венето әсерімен салынған 12 ғасырлық роман стиліндегі архитектураның үлгісі. Ішкі кеңістігінде үш неф, сполия бағаналары бар. Сан-Паоло интер виней (10 ғасыр) роман стиліндегі шіркеу, қасбетінде розетка терезесі бар. Бұрынғы шіркеу және Сан-Николоның августиндік монастыры (1304) – Сполетодағы готикалық стильдің сирек кездесетін үлгісі. Кішкентай шіркеуде бірден-бір неф және көпбұрышты апсидасы, терезелері бар. Апсиданың астында Санта-Мария-делла-Мисеркодиа шіркеуі орналасқан. Екі монастырь бар, соңғысы 15 ғасырға жатады. Сан-Филиппо-Нери: 17 ғасырдың ортасында Лорето Счелли жобалаған барокколық құрылыс. Сант-Ансано: 18 ғасырлық шіркеу, 1 ғасырлық римдік ғибадатхана және ортағасырлық әулие Исаактың крипты сияқты көне ғимараттардың үстінде салынған. Онда 16 ғасырлық монастырь бар. Санти-Симоне-и-Джуда: 13 ғасырлық шіркеу 1280 жылы аяқталды, көптеген қалпына келтірулер мен жоғалтуларға ұшырады.

Duomo (Cathedral) of S. Maria Assunta: Construction of the Duomo begun around 1175 and completed in 1227. The Romanesque edifice contains the tomb of Filippo Lippi, who died in Spoleto in 1469, designed by his son Filippino Lippi. The church also houses a manuscript letter by Saint Francis of Assisi. San Pietro extra Moenia: church founded in 419 to house the supposed chains that once bound St Peter. It was built over an ancient necropolis. Reconstructed from 12th to 15th century, when a Romanesque façade added with three doors with rose windows, with a splendid relief decoration by local artists, portraying stories of the life of St. Peter. Along with San Rufino, Assisi, the finest extant specimens of Umbrian Romanesque. The church is preceded by a large staircase. In the 17th century the interior was refurbished in Baroque style, with basilica plan with a nave, two aisles, and an elliptical dome. Basilica of San Salvatore: 4th 5th century church incorporates the cella of a Roman temple and is one of the most important examples of Early Christian architecture. It was remade by the Lombards in the 8th century. In 2011, it became a UNESCO World Heritage Site as part of a group of seven inscribed as Longobards in Italy, Places of Power (568–774 A. D.). San Ponziano: monastery and 12th century Romanesque church standing outside the city's walls, dedicated to the patron saint of Spoleto. The church was modified in later centuries by Giuseppe Valadier. The crypt, however, has remained untouched, with its five small naves and small apses with cross vault, ancient Roman spolia columns and frescoes of the 14th 15th centuries. Santa Maria della Manna d'Oro: former sanctuary built in octagonal plan facing the piazza del Duomo. Putatively erected by town's merchants to thank the Madonna for sparing the city from plundering by the Imperial army in 1527. Presently exhibition hall. San Domenico (13th century) is a Gothic construction in white and pink stone. The interior has notable paintings by Giovanni Lanfranco. The crypt is a former church dedicated to St Peter, with frescoed walls. San Gregorio Maggiore: 11th 12th century church recently restored to original Romanesque elements. The façade has a 16th century portico that includes the Chapel of the Innocents (14th century) with a noteworthy font. The main external feature is the high belfry, finished in the 15th century. The interior has three naves with spolia columns and pillars. Santi Giovanni e Paolo: deconsecrated Romanesque church featuring, on the exterior, a 13th century fresco portraying Madonna with Saints. The interior frescoes, from the 13th 15th centuries, include some of the most ancient representations of the martyrdom of St. Thomas Becket, by Alberto Sotio, and of St. Francis. Basilica of Sant'Eufemia: example of 12th century Romanesque architecture influenced by Lombardy and Veneto. The interior has three naves with spolia columns. San Paolo inter vineas (10th century) Romanesque church with rose window of the façade. Former church and Augustinian convent of San Nicolò (1304) is a rare example of Gothic style in Spoleto. The small church has a single nave with a splendid polygonal apse with mullioned windows. Under the apse is the church of Santa Maria della Misericordia. There are two cloisters, the more recent one pertaining to the 15th century. San Filippo Neri: Baroque construction of mid 17th century, designed by the Loreto Scelli. Sant'Ansano: 18th century church built atop more ancient buildings including a 1st century Roman temple and the mediaeval Crypt of St Isaac. It has a cloister from the 16th century. Santi Simone e Giuda: 13th century church completed in 1280, that has undergone many restorations and losses.

Мәдениет

Festival dei Due Mondi (Екі әлем фестивалі) 1958 жылы құрылды. Сполето шағын қала болғандықтан, сол кезде жылжымайтын мүлік және басқа да тауарлар мен қызметтер салыстырмалы түрде арзан болды, сонымен қатар екі жабық театр, римдік театр және көптеген басқа да кеңістіктер болды. Осы себептерге байланысты Джан Карло Менотти бұл қаланы өнер фестивалінің орны ретінде таңдады. Бұл қала Римге жақын орналасқан және жақсы теміржол байланыстарына ие. Фестиваль жыл сайын маусымның соңы мен шілде айының басында өтетін маңызды мәдени шара. Ол Италиядағы ең маңызды мәдени оқиғалардың біріне айналды, үш апталық бағдарламасында музыка, театр және би қойылымдары ұсынылады. Біраз уақыт бойы фестиваль заманауи мүсіншілік көрмелері үшін басты орталық болды, ал Александр Кальдер және басқалар қалаға сыйлаған өнер туындылары осыған куәлік етеді. Америка Құрама Штаттарында 1977 жылы Меноттинің қатысуымен Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласында Spoleto Festival USA фестивалі құрылды. Бұл екі фестивальдің арасындағы байланыс шамамен 15 жылға созылды. 1990 жылдардың басында Менотти отбасы мен Spoleto Festival USA басқармасы арасында туған даулардың нәтижесінде фестивальдер бөлініп кетті. Алайда, 2007 жылдың ақпан айында Менотти қайтыс болғаннан кейін, Сполето және Чарльстон қалалық әкімдіктері екі фестивальді қайта біріктіру мүмкіндігін талқылай бастады. Бұл келіссөздер 2008 жылдың мамырында Сполето қаласының мэрі Массимо Брунинидің Spoleto Festival USA ашылу салтанатына қатысуымен аяқталды. Қысқа мерзімге Австралияның Мельбурн қаласында да осы фестивальдің үшінші параллель нұсқасы өткізілді. 1992 жылы Spoleto Arts Symposium жобасы іске қосылды, мақсаты – бүкіл әлемнен талантты адамдарды Сполето қаласына оқуға шақыру. Аталған бағдарлама 2009 жылы тоқтатылып, 2010 жылы Цинциннати университетінің Колледждік консерваториясы (CCM) ұйымдастырған ұқсас бағдарламамен алмастырылды.

Спорт

Сполето өзінің негізгі спорттық жетістіктерін жергілікті волейбол командасы, Олио Вентури Сполето арқылы иеленді, ол Италия чемпионатының ширек финалына өтті. Қаланың футбол командасы, А.Д. Волюнтас Кальсио Сполето, Серия D-де ойнайды. ASD Spoleto Rugby – қаланың регби клубы. Олар 2014 жылы FIR-ге қосылды және Серия C2-де өнер көрсетеді. 2018 жылы "Stadio Communale" халықаралық регби лигасы матчын қабылдады. Италия ұлттық құрамасы (Италия регби футбол лигасы) Британдық Азия Регби лигасы қауымдастығымен (BARA) кездесті. BARA матчты жеңіп алды.

Фрациониялар

Сполто қаласын қоршап тұрған әртүрлі қала маңындағы қалалар мен шағын ауылдар (жалпы алғанда "Frazioni") мыналарды қамтиды: Аквайола, Аквакастагна, Анкаяно, Азанно, Байано, Базанно Инфериоре, Базанно Супериоре, Бероид, Кампоропполо, Кампо Салезе, Серкето, Цезе, Коллерисана, Колличелли, Кортаччоне, Кроцемаргогия, Эгги, Фоллиано, Форка ди Серро, Мадонна ди Байано, Майано, Мессенано, Милано, Монтебиблико, Монтелуко, Монте Мартано, Моргнано, Морро, Оценелли, Палаччо, Перчиа, Петрогнано, Помпаньяно, Понтебари, Портета, Протте, Рубиано, Сан Бrizio, Сан Джакомо, Сан Джованни ди Байано, Сан Мартино ин Триньяно, Сан-Николо, Сан-Сильвестро, Санта Кроче, Сант’Анастазио, Сант’Анджело ин Мерколе, Сан Венанцо, Сильвиньяно, Сомма, Среттура, Террайя, Терцо ла Пьеве, Терцо Сан Северо, Тестаччо, Унчинано, Валдарена, Валле Сан Мартино, Вallocchia, Aloha.