Антон де Лазун: Француз сарайының адамы

Кіріспе

Француз сарайшысы Антонин Номпар де Комон, Лаузунның 1-ші герцогы (ɑ̃twan nɔ̃paʁ də komɔ̃ dyk də lozœ̃, 1632 - 19 қараша 1723 ж.) – француз сарайшысы және әскері. Ол «Еуропаның ең ірі мұрагері» атанған Монпенсье герцогинясы, XIV Людовиктің туысы Анна Мария Луиза д’Орлеанның жалғыз сүйіктісі болды. Ол Уильям соғысы кезінде Якобыттық ирландиялық армиямен бірге қызмет еткен француз экспедициялық бригадасына қолбасшылық еткенімен әйгілі. 1690 жылғы шілдеде Бойн шайқасында жеңіліске ұшырағаннан кейін оның бригадасы Галвейге қайтарылды, содан Францияға эвакуацияланды. Бұл ретте, ол эмиграциядағы Якобыт сарайында, әсіресе Моденалық Мариямен бірге, ықпалды тұлға болып қала берді.

Өмірбаян

Ол Лазун графы Габриэль де Комонның және оның әйелі Шарлоттаның, Генри Номпар де Комонның қызы, Ла Форс герцогының ұлы болды. Ол өзінің туысы, маршал-герцог Антуан III де Грамонның балаларымен бірге өсті. Бір қызы, Кэтрин Шарлотта, кейін Монаконың ханзадасы Людовик І-ге үйленген, Лаузунның өміріндегі жалғыз құмарлықтың нысаны болды. Ол әскерге кіріп, Туренннің, сондай-ақ өзінің туысының, қол астында қызмет етті және 1655 жылы әкесінен кейін патша үйінің жүздік иелерінің командирі болды. Ол кезде граф де Пуйгильем (немесе Пегилин, замандастары оның атын оңайлатты) деп аталатын, ол Людовик XIV-нің ықыласына тез көтерілді, патшалық драгун полкінің полковнигі болды және маршал де лагерь болып жарияланды. Ол мен Монако ханым Орлеанның жас герцогинясының котериясына жататын. Оның өткір әзілі мен әзіл-сықақ шеберлігі Людовик XIV-ке ұнады, бірақ оның қызғаныш пен зорлық-зомбылығы оның құлауына себеп болды. Ол Людовик XIV пен Мадам де Монаконың кездесуіне жол бермеді, ал Луиза де Ла Вальерге деген жауыздық емес, қызғаныш оны Мадам де Монтеспанның патшамен болған интригаларын алға жылжытуға итермеледі. Ол сол әйелден өзіне артиллерияның бас шебері лауазымын беруді сұрады, ал Луи оны тағайындаудан бас тартқан кезде, ол патшаға арқасын бұрып, семсерін сындырып, сөзін бұзған монархқа ешқашан қызмет етпейтіндігіне ант берді. Нәтижесінде Бастилияда қысқа уақыт болды, бірақ ол көп ұзамай өзінің функциясы ретінде қайта оралды. Осы арада Монпенсье герцогинясы Анна (La Grande Mademoiselle) кішкентай еркекке ғашық болды, оның сұмдығы көптеген әйелдерді қызықтырып отырған сияқты. Ол Еуропаның ең үздік мұрагерлерінің біріне қолдау көрсетті, ал үйлену тойы 1670 жылдың 21 желтоқсанына белгіленді. Содан кейін 18-і күні Людовик өзінің туысын шақыртып, үйленуді тыйым салды. Мадам де Монтеспан Лаузунның артиллерияның бас шеберлігін ала алмағаны үшін ашуын ешқашан кешірмеген еді, ал енді Лувуамен бірге оның тұтқындалуын қамтамасыз етті. 1671 жылы қарашада Бастилиядан Пигнеролға көшірілді, онда оны қатты ұстап тұру үшін шамадан тыс сақтық шаралары қолданылды. Ақырында оған басқа тұтқын Фукемен кездесуге рұқсат етілді, бірақ ол осы уақытқа дейін шатырдан Фуке бөлмесіне кіруге жол таба алды және басқа бір жағдайда аулаға аман-есен жетуге қол жеткізді. Тағы бір тұтқын, онымен қарым-қатынас қатаң түрде болдырмау керек еді, Фукеге кейде қызмет ететін Эусташ Даугер (Меркелі бетпердедегі адамды қараңыз). Париждегі басшыларына берген есептерінде түрме бастығы Бенинье Довернье де Сент-Марс Лаузунның осы уақытта қалай бұзық мінез-құлық танытқанын айтады: оның камерасы үнемі тәртіпсіздікке ұшырап, ол өзінің сакалын жауыздыққа әкелетін дәрежеге дейін өсірді. Ол құтылу жолын қайтқанда, қоңырау шалып, ескерту жасаған қызметші қызды кездестіреді. Мадемуазельге Лаузунның бостандыққа оралуы оның Домб княздығын, Эу графтығын және Аумале герцогтігін дереу қоныстандыруына байланысты екенін білдірді – бұл ол Лаузунға тағайындаған үш мүлік. Ол жол берді, бірақ Лаузун, он жыл қамауда болғаннан кейін де, құжатқа қол қоюдан бас тартты, ол үшін Бурбонға әкелінді. Шалон-сюр-Саон қаласында қысқа мерзімде тұтқындалу оның ойына әсер етті, бірақ ол босатылған кезде Людовик XIV әлі де жасырын түрде өткен некеге қарсы болды. Үйленген бе, жоқ па, Лаузун Пигнеролда көрген Николя Фуке қызымен ашық танысып жүрді. Ол соттағы орнына қайта оралуға және 1683 жылы герцогиня д'Узе болған мадемуазель Фукеге үйленуге тиіс болды. 1685 жылы Лаузун Англияға Джеймс II-нің қолында байлық іздеуге барды, оны Фландрияда Йорк герцогы ретінде қызмет етті. Ол ағылшын сарайының үлкен ықпалына ие болды. 1688 жылы ол қайтадан Англияда болды және Мария Модена мен сәби ханзаданың жер аударылуына жолдама берді, оларды Калеге ертіп барды, онда Луиден оларды "әр қандай сылтаумен" Винсенске әкелу туралы қатаң нұсқау алды. 1689 жылдың күзінің аяғында ол Ирландияға қызмет ету үшін Брест қаласында дайындалған экспедицияға басшылықты қолға алды және келесі жылы кемеге отырды. Лаузун адал болды, бұл сапа Джеймс II-нің Ирландиядағы лауазымды адамдарында жиі кездеспейді, бірақ ол бұл салада тәжірибеге ие болған жоқ және ол Тирконнел графы Ричард Талботтың соқырлықпен соңынан ерді. Бойн шайқасынан кейін олар Лимерикке қашып, одан батысқа қарай Патрик Сарсфилдті батыл майданға қалдырды. Қыркүйекте олар Францияға жөнелтілді, ал Версальға келгеннен кейін Лаузун өзінің сәтсіздігі Людовик XIV-нің ықыласын қайтару мүмкіндігін жойғанын анықтады. Мадемуазель 1693 жылы қайтыс болды, ал екі жылдан кейін Лаузун Женевиев де Дюрфорға, он төрт жастағы, маршал-герцог де Лорждің қызына үйленді. Королева Мария, Лаузунның герцогтығын алуына көмектескен, оған сенімін сақтады, және 1715 жылы, Уайтхоллдан қашқаннан кейін ширек ғасырдан астам уақыт өткен соң, оған Шерифмур шайқасы туралы жаңалықты жеткізді. Оның өлімінен кейін Лаузунның герцогтығы оның қарындасының күйеуіне, Шарль Арман де Гонтоға көшті. Мадам де Севиньенің хаттарын және Сен-Симонның естеліктерін қараңыз, ол Лаузунның әйелінің туысы болды.

He was the son of Gabriel de Caumont, Count of Lauzun, and his wife Charlotte, daughter of Henri Nompar de Caumont, Duke of La Force. He was brought up with the children of his relative, the maréchal duc Antoine III de Gramont. One daughter, Catherine Charlotte, afterwards princess of Monaco by marriage to Prince Louis I of Monaco, was the object of the one passion of Lauzun's life. He entered the army, and served under Turenne, also his kinsman, and in 1655 succeeded his father as commander of the cent gentilshommes de la maison de roi. Then known as the comte de Puyguilhem (or Péguilin, as contemporaries simplified his name), he rose rapidly in Louis XIV's favour, became colonel of the royal regiment of dragoons, and was gazetted maréchal de camp. He and Madame de Monaco belonged to the côterie of the young Duchess of Orléans. His rough wit and skill in practical jokes pleased Louis XIV, but his jealousy and violence were the causes of his undoing. He prevented a meeting between Louis XIV and Madame de Monaco, and jealousy in that matter, rather than hostility to Louise de La Vallière, led him to promote Madame de Montespan's intrigues with the king. He asked that lady to secure for him the post of grand master of the artillery, and on Louis's refusal to give him the appointment, he turned his back on the king, broke his sword and swore that never again would he serve a monarch who had broken his word. The result was a short sojourn in the Bastille, but he soon returned to his function as court buffoon. Meanwhile, Anne, Duchess of Montpensier (La Grande Mademoiselle) had fallen in love with the little man, whose ugliness seems to have exercised a certain fascination over many women. He naturally encouraged one of the greatest heiresses in Europe, and the wedding was fixed for December 21, 1670. Then, on the 18th, Louis sent for his cousin and forbade the marriage. Madame de Montespan had never forgiven Lauzun's fury when she failed to procure the grand mastership of the artillery, and now, with Louvois, secured his arrest. He was removed in November 1671 from the Bastille to Pignerol, where excessive precautions were taken to ensure that he was firmly held. He was eventually allowed to meet another prisoner, Fouquet, but before that time he managed to find a way through the chimney into Fouquet's room, and on another occasion succeeded in reaching the courtyard in safety. Another fellow prisoner, from communication with whom he was supposed to be rigorously excluded, was Eustache Dauger (see Man in the Iron Mask), who occasionally served as valet to Fouquet. In his reports to his superiors in Paris, the prison governor, Bénigne Dauvergne de Saint Mars, tells how Lauzun displayed evidence of deranged behaviour at this time: his cell was in constant disarray and he grew his beard to the point that it gave him a wild appearance. An attempted escape was foiled when, on emerging from his tunnel, he came across a maid who raised the alarm. It was now intimated to Mademoiselle that Lauzun's restoration to liberty depended on her immediate settlement of the principality of Dombes, the county of Eu and the duchy of Aumale – three properties assigned by her to Lauzun – on Louis Auguste de Bourbon, Duke of Maine, eldest legitimised son of Louis XIV and Madame de Montespan. She gave way, but Lauzun, even after ten years of imprisonment, refused to sign the documents, when he was brought to Bourbon for the purpose. A short term of imprisonment at Chalon sur Saône made him change his mind, but when he was set free Louis XIV was still set against the marriage, which is supposed to have taken place secretly. Married or not, Lauzun was openly courting Nicolas Fouquet's daughter, whom he had seen at Pignerol. He was to be restored to his place at court, and to marry Mademoiselle Fouquet, who, however, became Duchess d'Uzès in 1683. In 1685 Lauzun went to England to seek his fortune under James II, whom he had served as Duke of York in Flanders. He rapidly gained great influence at the English court. In 1688 he was again in England, and arranged the journey into exile of Mary of Modena and the infant prince, whom he accompanied to Calais, where he received strict instructions from Louis to bring them "on any pretext" to Vincennes. In the late autumn of 1689 he was put in command of the expedition fitted out at Brest for service in Ireland, and he sailed in the following year. Lauzun was honest, a quality not too common in James II's officials in Ireland, but had no experience of the field, and he blindly followed Richard Talbot, Earl of Tyrconnel. After the battle of the Boyne they fled to Limerick, and thence to the west, leaving Patrick Sarsfield to show a brave front. In September they sailed for France, and on their arrival at Versailles Lauzun found that his failure had destroyed any prospect of a return of Louis XIV's favour. Mademoiselle died in 1693, and two years later Lauzun married Genevieve de Durfort, a child of fourteen, daughter of the maréchal duc de Lorges. Queen Mary, through whose interest Lauzun secured his dukedom, retained her faith in him, and it was he who in 1715, more than a quarter of a century after the flight from Whitehall, brought her the news of the Battle of Sheriffmuir. After his death, the dukedom of Lauzun fell to his niece's husband, Charles Armand de Gontaut. See the letters of Madame de Sévigné and the memoirs of Saint Simon, who was Lauzun's wife's brother in law.