Кіріспе

Маларияға себеп болатын паразиттік протостар туысы, кейбір микроорганизмдердің көп ядролы сатысы. Плазмодиум – омыртқалы жануарлар мен жәндіктердің міндетті паразиттері болып табылатын бір жасушалы эукариоттардың туысы. Плазмодиум түрлерінің тіршілік циклы қанмен қоректенетін жәндік иесінде дамуды қамтиды, ол қан сорғанда омыртқалы иесіне паразиттерді енгізеді. Паразиттер омыртқалы жануарлардың дене тіндерінде (көбінесе бауырда) өседі, содан кейін қан ағынына өтіп, қызыл қан жасушаларын жұқтырады. Иесінің қызыл қан жасушаларының жойылғандығы безгекке алып келуі мүмкін. Бұл инфекция кезінде кейбір паразиттерді қанмен қоректенетін жәндік (көбінесе масалар) тасымалдайды, осылайша тіршілік циклы жалғасады. Плазмодиум – Апикомплекс тайпасының мүшесі, паразиттік эукариоттардың ірі тобы. Апикомплекс ішінде Плазмодиум Haemosporida орнына және Plasmodiidae тұқымдасына жатады. 200-ден астам Плазмодиум түрлері сипатталған, олардың көпшілігі паразиттердің морфологиясы мен иесінің ауқымына байланысты 14 кіші түрге бөлінген. Әртүрлі Плазмодиум түрлері арасындағы эволюциялық байланыстар әрқашан таксономиялық шекаралармен сәйкес келмейді; морфологиялық жағынан ұқсас немесе бір иесін жұқтыратын кейбір түрлер алыс туысқан болып шығуы мүмкін. Плазмодиум түрлері қолайлы иелері бар барлық жерде таралған. Жәндік иелерінің арасында ең көп кездесетіні – Culex және Anopheles туыстас масалар. Омыртқалы жануарлардың иелеріне бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер жатады. Плазмодиум паразиттерін алғаш рет 19 ғасырдың соңында Шарль Лаверан анықтаған. 20 ғасыр бойында әртүрлі иелерде көптеген басқа түрлер табылып, жіктелді, оның ішінде адамдарды үнемі жұқтыратын бес түр: P. vivax, P. falciparum, P. malariae, P. ovale және P. knowlesi. P. falciparum адамдар үшін ең қауіпті, оның салдарынан жылына жүздеген мың адам қайтыс болады. Плазмодиум инфекциясын емдеу үшін бірқатар дәрілер әзірленді; алайда, паразиттер әрбір жаңа дәріге қарсы тұру қабілетін дамытты. Паразит қан құю арқылы адамдарға жұғуға қабілетті болса да, бұл өте сирек кездеседі және Плазмодиум адамнан адамға жұқпайды. Плазмодиумның кейбір кіші түрлері міндетті ішкі жасушалық паразиттер болып табылады.

Сипаттама

Plasmodium туысы Апикомплекс түріне жататын барлық эукариоттарды қамтиды, олардың барлығы иесінің қызыл қан жасушаларының ішінде мерогония процесі арқылы жыныссыз көбейеді және иесінің гемоглобинін қорыту нәтижесінде пайда болатын кристалл пигмент – гемозоинді өндіреді. Ядроға эндоплазмалық тор (ЭТ) жалғасқан, ол басқа эукариоттардағы ЭТ сияқты функция атқарады. Ақуыздар ЭТ-ден Гольджи аппаратына тасымалданады, ол Апикомплекстерде әдетте бір мембраналық бөлімнен тұрады. Одан ақуыздар түрлі жасушалық бөлімдерге немесе жасуша бетіне жеткізіледі. Роптриялардың қасында, паразиттің қозғалуына қажетті ақуыздарды және иесінің жасушаларын тану мен жабысу үшін қажетті ақуыздарды қамтитын микронемалар деп аталатын кішірек құрылымдар орналасқан. Паразиттің барлық бөлігінде, паразиттің иесінен бөліп тұратын мембрананы өзгертуге қатысатын ақуыздарды қамтитын тығыз гранулалар деп аталатын секреторлық көпіршіктер тараған. Басқа эукариоттардағыдай, Plasmodium митохондриясы лимон қышқылы циклы арқылы АТФ түрінде энергия өндіре алады; алайда, бұл функция тек жәндіт иесінде паразиттің тірі қалуы үшін қажет, ал қызыл қан жасушаларында өсу үшін қажет емес. Апикопласт май қышқылдары, изопреноидтар, темір-күкірт кластерлері және гема биосинтезі жолының компоненттері сияқты әртүрлі метаболикалық прекурсорлардың синтезіне қатысады.

Құрт-құмырсқалар

Омыртқалы жануарлардың иесінен басқа, барлық плазмодиум түрлері сонымен қатар қан сорғыш жәндік иесіне, әдетте масаға жұғады (бірақ кейбір бауырымен жорғалаушыларды жұқтыратын паразиттер құмжауықтар арқылы таратылады). Culex, Anopheles, Culiseta, Mansonia және Aedes туыстарының масалары әртүрлі плазмодиум түрлері үшін жәндік иесі ретінде әрекет етеді. Олардың арасында ең жақсы зерттелгені – адам безгегінің плазмодиум паразитін тарататын Anopheles масалары, сондай-ақ құстарда безгек тудыратын плазмодиум түрлерін тарататын Culex масалары. Плазмодиум тек қана аналық масаларға жұғады, себебі олар ғана омыртқалы жануарлардың қанымен қоректенеді. Әртүрлі түрлер өздерінің жәндік иелеріне әртүрлі әсер етеді. Кейде плазмодиуммен жұқтырған жәндіктердің өмір сүру мерзімі қысқарады және көбейту қабілеті төмендейді. Бұдан өзге, плазмодиумның кейбір түрлері жәндіктердің жұқтырған омыртқалы жануарларды жұқтырмағандарға қарағанда көбірек шағуға бейімделетіні байқалады.

Тарих

Шарль Луис Альфонс Лаверан 1880 жылы маляриямен ауыратын науқастардың қанындағы паразиттерді алғаш рет сипаттады. Ол паразитті Oscillaria malariae деп атады. refn|group=notes|Plasmodium-ның көпше түрі Plasmodia емес. Оның орнына, осы туысқа жататын бірнеше түрлер "Plasmodium түрлері" деп аталады.