Фридрих Аккум: Химия ғылымын насихаттаған неміс ғалымы
Friedrich Accum
Фридрих Аккум: неміс химигі, газ жарығын дамытқан, тағам қоспаларын зерттеген, химияны насихаттаған ғалым (1769-1838). Лондон қызметі, зертханасы туралы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс химигі және ғылымды насихаттаушы (1769–1838)
German chemist and popularizer of science (1769–1838)
Фридрих Кристиан Аккум немесе Фредерик Аккум (29 наурыз 1769 – 28 маусым 1838) – неміс химигі, оның ең маңызды жетістіктері газбен жарықтандыру саласындағы прогресс, өңделген тағамдарды қауіпті заттардан тазалауға жасаған күш-жігері және химия ғылымына халықтың қызығушылығын арттыру болды. 1793 жылдан 1821 жылға дейін Аккум Лондонда тұрды. Дәріханашылыққа оқушы болып қабылданғаннан кейін, ол жеке коммерциялық зертханасын ашты. Оның кәсіпорны түрлі химиялық заттар мен зертханалық жабдықтарды өндіріп, сатты. Аккум өзі практикалық химиядан ақылы лекциялар оқыды және көптеген ғылыми институттардағы зерттеу жұмыстарына қатысты. Лондонға газбен жарықтандыруды енгізуді қолдаған Фредерик Винсордың еңбегіне қызығған Аккум да осы жаңалыққа әуес болды. Газ жарығы және кокс компаниясының тапсырысымен, ол осы жаңа сала бойынша көптеген тәжірибелер жүргізді. Осы компаниямен тығыз байланыста болғаннан кейін, 1812 жылы ол директорлар кеңесінің мүшесі болды. Компанияға жеке және қоғамдық жерлерді газбен жарықтандыру үшін Лондондағы алғашқы газ зауытын салу міндеті жүктелді. Аккум осы өте табысты газ зауытын жобалауда және құрылысында маңызды рөл атқарды. Аккумның көптеген жарияланымдары ағылшын тілінде жазылған. Олар оқуға оңай және қолжетімді болды. Оның жазбалары химияны осы дәуірде насихаттауға зор үлес қосты. 1820 жылы Аккум «Тағамның бұзылуы және аспаздық улар туралы трактат» атты еңбегін жариялады, онда ол тағамға химиялық қоспалардың қолданылуын айыптады. Бұл жұмыс тағам қауіпсіздігін бақылау қажеттігін түсінудің бастауы болды. Аккум осы мәселені алғаш көтерген және өз қызметі арқылы кең аудиторияға жеткен адам болды. Сол кездегі даулы кітабы көп оқырманға таралып, жақсы сатылды. Алайда, ол тамақ өнеркәсібіндегі қалыптасқан тәжірибелерге қауіп төндіріп, Лондонның тамақ өндірушілері арасында көптеген жауларын тудырды. Аккумға қарсы сот процесі қозғалғаннан кейін Англиядан кетіп, өмірінің соңына дейін Берлиндегі өнеркәсіптік оқу орнында оқытушы болып жұмыс істеді.
Friedrich Christian Accum or Frederick Accum (29 March 1769 – 28 June 1838) was a German chemist, whose most important achievements included advances in the field of gas lighting, efforts to keep processed foods free from dangerous additives, and the promotion of interest in the science of chemistry to the general populace. From 1793 to 1821 Accum lived in London. Following an apprenticeship as an apothecary, he opened his own commercial laboratory enterprise. His business manufactured and sold a variety of chemicals and laboratory equipment. Accum, himself, gave fee based public lectures in practical chemistry and collaborated with research efforts at numerous other institutes of science. Intrigued by the work of Frederick Winsor, who had been championing the introduction of gas lighting in London, Accum too, became fascinated by this innovation. At the request of the Gas Light and Coke Company, he carried out many experiments in this novel field of inquiry. After a time of close working association with this company, he became a member of its board of directors in 1812. The company was charged with founding the first gasworks in London to supply gas lighting to both private and public areas. Accum was instrumental in the conception and design of this extremely successful gasworks. The majority of Accum's publications were written in English. They were executed in a style that made them quite accessible. Many scientific contributions were brought forth through his writings, which were influential in the popularization of chemistry during this era. In 1820, Accum published A Treatise on Adulterations of Food and Culinary Poisons, in which he denounced the use of chemical additives to food. This work marked the beginning of an awareness of need for food safety oversight. Accum was the first person to tackle the subject and to reach a wide audience through his activities. His book, controversial at the time, found a wide audience and sold well. However, it threatened established practices within the food processing industry, earning him many enemies among the London food manufacturers. Accum left England after a lawsuit was brought against him. He lived out the rest of his life as a teacher at an industrial institution in Berlin.
Жастар және білім беру
Аккум Ганновердің батысында орналасқан Шамбург-Липпедегі Бюкебург қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Влотодан шыққан және граф Вильгельм фон Шомбург-Липпе қызметіндегі жаяу әскер полкінде болды. 1755 жылы Аккумның әкесі яһуди дінінен протестанттық христиан дініне көшті. Одан кейін Бюкебургте Джудит Берт ди Ла Моттқа үйленді. Джудит Берлиндегі француз қауымдастығында тұратын шляпа шеберінің қызы және Францияда гугеноттардың қуғын-сүргінінен зардап шеккен босқынның немересі болды. Әкесі дін ауыстырғанда Маркус Герц есімін Христиан Аккумға өзгертті. "Христиан" есімін таңдағаннан бөлек, Аккумның әкесі жаңа қабылдаған дінін көрсету үшін "иудей емес" деген мағынаны білдіретін "Акум" еврей сөзінен туындаған Аккум тегін қабылдады. Мұны өз еркімен жасады ма, әлде болашақ әйелінің отбасының қысымымен жасады ма, белгісіз. Үйленгеннен кейін Кристиан Аккум Бюкебургте қайын жұртының үйінде сабын жасау шеберханасын ашты. Джудитке үйленгеннен кейін тоғыз жыл өткен соң, ол қаладан заңды азаматтыққа ие болды. Фридрих Аккум Бюкебургтегі Адольфинум гимназиясында оқыды және француз және ағылшын тілдерінен жеке сабақтар алды. Оқуын аяқтағаннан кейін, ол Ганновердегі Бранде отбасымен дәріханашылыққа оқуға түсті, олармен жақын достық қарым-қатынаста болды. Бранделер Лондонда да бизнеспен айналысты және Англияның Ганновер королі Георг III-нің дәріханашылары болды. XVIII ғасырдың соңында Лондон ғылыми зерттеулер мен өнеркәсіптің маңызды орталықтарының бірі болғандықтан, Еуропаның ең талантты адамдарын өз тарталды.
Accum was born in Bückeburg, Schaumburg Lippe, about west of Hanover. His father was from Vlotho, and had been in an infantry regiment in the service of Count Wilhelm von Schaumburg Lippe. In 1755, Accum's father converted from Judaism to Protestant Christianity. Soon after, his father married Judith Berth dit La Motte in Bückeburg. Judith was the daughter of a hat maker, who lived in the French community in Berlin, and the granddaughter of a refugee who suffered under the Huguenot persecutions in France. At the time of his conversion baptism, the senior Accum changed his name from Markus Herz to Christian Accum. In addition to choosing the name "Christian," Accum's father chose to emphasize his newly embraced religion by adopting the surname Accum, which derives from the Hebrew word "Akum," meaning "not Jewish." It is not known whether he did this on his own initiative or because of pressure from his fiancee's family. After his marriage, Christian Accum opened his own soap making shop in Bückeburg at his in law's home. Nine years after his marriage to Judith, he received legal citizenship from the city. Friedrich Accum attended the Bückeburg Gymnasium Adolfinum and additionally received private tutelage in the subjects of French and English. Following the conclusion of his studies, he finished an apprenticeship as an apothecary with the Brande family in Hanover, who were family friends. The Brandes also conducted business in London and were the apothecaries to the Hanoverian King of England, George III. As one of the leading centers for scientific research and industry at the close of the eighteenth century, London attracted the best and brightest minds of Europe.
Лондондағы алғашқы жылы
Дәріханада көмекші болып тәжірибе жинағаннан кейін, Аккум Лондонның Ұлы жел диірмені көшесіндегі Анатомия мектебінде ғылыми және медициналық білім алды. Ол хирург Энтони Карлайл (1768–1842) және лондондық химик Уильям Николсон (1753–1815) есімдерімен танысты. 1799 жылдың күзінде Франц Карл Ашардтың қызылшадан қант өндіру жөніндегі маңызды еңбегінің аудармасы Nicholson's Journal журналында жарияланды. Оған дейін, қантты тек шетелде өсірілетін қант қамысынан ғана алуға болады. Бұл ақпарат отандық қант өнеркәсібін құруға жағдай жасады және зор қызығушылықпен қабылданды. Мақала жарық көргеннен кейін көп ұзамай Аккум Берлиннен қызылша қантының үлгілерін жіберіп, оларды Уильям Николсонға тапсырды. Бұл Англияда қызылшадан алынған қанттың алғашқы рет пайда болуы еді. Екі түрлі қантты мұқият талдағаннан кейін, Николсон журналының қаңтардағы санында екеуінің де дәмі айтарлықтай ерекшеленбейтінін көрсететін толыққанды есеп жариялады.
After gaining experience as an assistant in the apothecary, Accum pursued scientific and medical studies at the School of Anatomy in Great Windmill Street in London. He became acquainted with the surgeon Anthony Carlisle (1768–1842) and the London chemist William Nicholson (1753–1815). In Mr. Nicholson's circulating journal, (Nicholson's Journal)
In the fall of the year 1799, a translation of Franz Carl Achard's ground breaking work on the production of sugar from beets appeared in Nicholson's Journal. Until that time, sugar cane, which was grown overseas, was the only plant from which sugar could be derived. This information made possible the creation of a domestic sugar industry, and was greeted with great interest. A short time after the article's publication, Accum had samples of beet sugar sent from Berlin, and presented them to William Nicholson. This was the first time sugar derived from beets had ever been present in England. Following his careful analysis of both types of sugar, Nicholson published a detailed report in the January edition of his journal, stating that there was no appreciable difference in taste between the two.
Зертхана қызметкері, саудагер және жеке оқытушы
1800 жылы Аккум және оның отбасы Лондондағы 17 Хеймаркет көшесінен 11 Олд Комптон көшесіне көшіп келді. Ол сол жерде келесі жиырма жыл өмір сүрді. Оның отбасылық үйі мектеп, тәжірибелік зертхана және химиялық заттар мен ғылыми құралдар сататын орын ретінде қызмет етті. Аккумның сол кездегі визит карточкалары оның қызметін былай сипаттады:
In 1800, Accum and his family changed residence in London from 17 Haymarket to 11 Old Compton Street. There he would live for the next twenty years. His family home also served as a school, an experimental laboratory and place he sold chemicals and scientific instruments. Accum's business cards of the time described his activities thus:
Аккум мырза химияның қамқоршылары мен әуесқойларына оперативтік және философиялық химия, практикалық фармация және талдау өнері бойынша жеке лекциялар курстарын жалғастыратынын, сондай-ақ үйінде тұрақты оқушылар қабылдап, тәжірибелік химияда қолданылатын барлық реагенттер мен зерттеу материалдарын, мүмкіндігінше таза күйде, тұрақты түрде сатуда ұстайтынын хабарлайды. Бұған қоса, әртүрлі сатып алушылардың қажеттілігіне сай келетін химиялық аппараттар мен құралдардың толық жинағы да бар. Көптеген жылдар бойы Аккумның мекемесі Англияда химия теориясы бойынша дәрістер оқитын және зертханалық тәжірибеге оқытатын жалғыз маңызды орын болды. Әуесқойлар өз білімдерін жетілдіру үшін орнында қарапайым тәжірибелер жүргізе алатын. Аккумның оқытуы түрлі белгілі студенттерді тартты. Олардың арасында Лондонның танымал саясаткері, кейін премьер-министр болған Лорд Палмерстон, Бедфорд герцогы және Нортумберленд герцогы болды. Сонымен қатар, оның зертханасына Еуропада алғаш рет АҚШ-тан студенттер мен ғалымдар келді, олардың ішінде Бенджамин Силлиман мен Уильям Дэндридж Пек болды. Кейін Силлиман Нью-Хейвендегі Йель колледжінде (Йель университетінің алғашқысы) химия профессоры болғанда, алғашқы зертханалық жабдықтарын Лондондағы Аккумнан тапсырыс берді. Аккумның өмірбаясын жазған Чарльз Альберт Браун 1925 жылғы еңбегінде кейбір ескі американдық колледждерде Аккумның Лондон бизнесінен түскен сату квитанциялары әлі де сақталғанын айтты. Зертханалық жабдықтардың жаңа түрлерін әзірлеу арқылы Аккум өзін құны мен қолдану жағынан ортаңғы сегментте орналастырды. Аккум фермерлерге арналған, топырақ пен тастарды талдауға арналған портативті зертхана жиынтықтарын жасады. 3 фунт стерлингтен 80 фунтқа дейін қолжетімді бағасы бар бұл жиынтықтар алғашқы жылжымалы зертханалар болды.
Mr Accum acquaints the Patrons and Amateurs of Chemistry that he continues to give private Courses of Lectures on Operative and Philosophical Chemistry, Practical Pharmacy and the Art of Analysis, as well as to take Resident Pupils in his House, and that he keeps constantly on sale in as pure a state as possible, all the Re Agents and Articles of Research made use of in Experimental Chemistry, together with a complete Collection of Chemical Apparatus and Instruments calculated to Suit the conveniences of Different Purchasers. For many years, Accum's establishment was the only significant institution in England that provided lectures on the theory of chemistry as well as training in laboratory practice. Amateurs were welcome to perform simple experiments on site to enhance their knowledge. Accum's teachings attracted various prominent students. These included the well known London politician and later prime minister Lord Palmerston, the Duke of Bedford, and the Duke of Northumberland. Additionally, his laboratory was the first in Europe to be visited by students and scientists from the United States, among whom were Benjamin Silliman and William Dandridge Peck. When Silliman later became Professor of Chemistry at Yale College (precursor to Yale University) in New Haven, he ordered his first laboratory equipment from Accum in London. Accum's biographer, Charles Albert Browne, stated in his 1925 work that some of the older American colleges still had sales receipts from Accum's London business. With the development of new laboratory apparatus, Accum positioned himself in the middle market range with respect to cost and usability. Accum developed portable laboratory kits, intended for farmers, for the analysis of soils and stones. With affordable prices ranging from three to eighty pounds sterling, these chests were the first truly portable laboratories.
Мұғалім және зерттеуші
1801 жылдың наурыз айында Фредерик Аккумға екі жыл бұрын граф Рамфорд құрған зерттеу институты – Аблемарл көшесіндегі Корольдік институтта жұмыс істеу ұсынылды. 1803 жылы Аккум Николсон журналында бірқатар мақалалар жариялады, онда түрлі тақырыптар талқыланды: дәрі-дәрмектердің тазалығын анықтау әдістерін зерттеу, ваниль экстрактысындағы бензой қышқылының болуын анықтау, күкірт пен фосфор қоспаларының жарылғыш қасиеттерін байқау. 1803 жылы Аккумның маңызды еңбектерінің бірі аяқталды. Аккумның өмірбаяын жазған Коул, оның «Теориялық және практикалық химия жүйесі» кітабы «ағылшын тілінде Лавуазьенің жаңа принциптеріне негізделген жалпы химия бойынша жазылған алғашқы оқулық; сонымен қатар, ол халыққа түсінікті стильде жазылған, материалдар қазіргі заманғы оқулықтар сияқты жүйеленген» деді. Аккум химия және минералогия бойынша алғашқы лекцияларын Олд-Комптон көшесіндегі үйінің кішкентай бөлмесінде өткізді. Оның тыңдаушылары тез көбейіп, ол көп ұзамай Корк көшесіндегі Медициналық театрын жалға алуға мәжбүр болды. Корольдік институтындағы қызметінен кеткеннен кейін, ол Суррей институтында жаңа лауазымға тағайындалды және танымал лекцияларын жалғастырды. 1809 жылдың 6 қаңтарында «Таймс» газетінде жарияланған хабарламада Аккумның әр сәрсенбі күні кешке минералогия және металдардың химиялық талдауы курсын ұсынатыны көрсетілген. Оның осы кезде минералогияға деген қызығушылығының артып бара жатынын 1803 және 1809 жылдар аралығында жарық көрген екі кітабының тақырыптарынан да көруге болады. Біріншісі 1804 жылы жарық көрген екі томдық еңбек – «Минералдарды талдау туралы практикалық эссе», ол 1808 жылы «Анализдік минералогия нұсқаулығы» деген атпен қайта басылды. 1809 жылы ол «Минералогия бойынша лекция курсын талдау» кітабын жариялады. 1808 жылдан бастап Суррей институтында жұмыс істеген Аккум Александр Тиллоктың философиялық журналында минералды судың химиялық қасиеттері мен құрамы туралы бірқатар мақалалар жариялады. 1811 жылы париждік сольпетр өндіруші Бернар Куртуа кельп күлінен йодты алғаш рет жасағанда, оның жаңалығы сарапшылар тарапынан зор қызығушылықпен қарсы алынды. Аккум Англияда йодты бөліп алу бойынша тәжірибелер жүргізген алғашқы химиктердің бірі болды. 1814 жылдың қаңтар және ақпан айларында «Тиллоктың философиялық журналында» жарияланған екі мақаласында Аккум түрлі теңіз шөптерінің йод құрамын сипаттап, йод өндіру процесін егжей-тегжейлі түсіндірді.
In March 1801, Frederick Accum was offered a position at the Royal Institution in Ablemarle Street, a research institute founded two years earlier by Count Rumford. By 1803, Accum had published a series of articles in Nicholson's Journal, which discussed a number of subjects: investigating methods to determine the purity of medicines, determining the existence of benzoic acids in vanilla extract, observing the explosivity of sulphur phosphorus mixtures. In 1803 one of Accum's most significant publications was completed. Cole, Accum's biographer states that this book, System of Theoretical and Practical Chemistry, "was the first text book of general chemistry written in the English language to be based on Lavoisier's new principles; it is outstanding, also, in that it is written in a popular style, the subject matter being graduated as with a modern text book." Accum held his first lecture on chemistry and mineralogy in a small room in his house on Old Compton Street. His audience grew so rapidly that he soon had to rent the Medical Theatre on Cork Street. After resigning from the Royal Institution and taking a new position with the Surrey Institution, he continued with his popular lectures. An advertisement in The Times on 6 January 1809 indicates that Accum offered a course on mineralogy and the chemical analysis of metals every Wednesday evening. His increasing interest in mineralogy at this time is also apparent from the titles of two books he authored between 1803 and 1809. The first was a two volume work that appeared in 1804 entitled A Practical Essay on the Analysis of Minerals, which was reissued in 1808 as A Manual of Analytical Mineralogy. In 1809 he published Analysis of a Course of Lectures on Mineralogy. Beginning in 1808, while at the Surrey Institution, Accum also published, a series of articles on the chemical properties and composition of mineral water in Alexander Tilloch's Philosophical Journal. In 1811, when the Parisian saltpetre manufacturer Bernard Courtois made iodine for the first time from the kelp ash, his discovery was greeted with great interest by experts. Accum was among the first chemists in England to undertake experiments to isolate iodine. In two articles published in Tilloch's Philosophical Journal in January and February 1814, Accum described the iodine content of different kinds of seaweed and gave a detailed account of a process for iodine production.
Газ жарығының тарихындағы Аккумның рөлі
Кез келген жасанды жарықтандыру 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы өнеркәсіптік даму кезеңінде көбінесе болмады. Текстиль фабрикасын шамдармен немесе майлы лампалармен жарықтандыру қымбатқа түсетін және экономикалық тұрғыдан тиімсіз болды. Өнеркәсіптік өндіріс құралдарының пайда болуымен, жаңа тоқыма залдары ғана емес, физикалық жағынан үлкеніп, сонымен қатар ұзақ уақыт бойы жарықтандырылуы керек болды. Құрамындағы үлкен сұраныс пен Лавуазьенің оттегінің жану процесіндегі рөлі туралы теориялық жұмыстарының нәтижесінде 18-шы ғасырдың соңында жарықтандыру технологиясы үздіксіз жақсарып келе жатты. Генри Клейтон көмірден газ өндіруді байқаған. Ол бұл тұжырымын 17-шы ғасырда Роберт Бойльге жазған хатында бөліскен. Аталған хат 1739 жылы Корольдік қоғамның философиялық еңбектерінде жарияланды. Клейтон былай деп жазды:
Artificial lighting of any sort was largely absent during the industrial development of the late 18th and early 19th centuries. Using candles or oil lamps to illuminate a textile factory was costly, and economically unsound. With the advent of industrial means of production, not only were new textile halls physically larger, but they also had to be lit more brightly for longer periods of time. Driven by great demand, and made possible through Lavoisier's theoretical work regarding the role of oxygen in combustion, the end of the 18th century saw a continuous series of improvements in lighting technology. The production of gases from coal had been noted by Henry Clayton. He shared this observation with Robert Boyle in a letter written in the 17th century. The letter was published in the Philosophical Transactions of the Royal Society in 1739. Clayton wrote:
«Содан кейін мен сол жерге ең жақын шұңқырдың бірінен көмір алдым, оны ашық отта ретортада дистилляцияладым. Алдымен тек флегма, содан кейін қара май, содан кейін де рух шықты, мен оны ешқандай жолмен конденсациялай алмадым, бірақ ол менің лютемін күштеп бұзды немесе менің әйнегімді сындырды. Бірде, ол лютені күштеп бұзғанда, оны жөндеуге тырысу үшін жақын келгенімде, шыққан рух шамның жалынынан тұтанғанын және ағынмен шыққанда зор күшпен жануын байқадым, мен оны бірнеше рет үрлеп сөндіріп, қайтадан жақтым». Клейтонның бұл тұжырымдары 18-шы ғасырдың соңына дейін қолданылмады. Уильям Мёрдок көмір газын жарықтандыру үшін пайдалануды ұсынғанға дейін, көмірді кокстеу кезінде пайда болатын газ пайдаланбай шығарылатын. Джордж Диксон 1780 жылы Кокфилдте, Жан-Пьер Минкелерс 1785 жылы Лувенде және Арчибальд Кокрейн 1787 жылы өз иелігіндегі Калросс аббаттығында осы сияқты басқа да тәжірибелер жасаған, бірақ олардың тереңдігі шектеулі болды. Кейінгі газ зауыттарының прототиптері алғаш рет 1802 жылы Сохо құю зауытында және 1805 жылы Джордж Лидің Манчестер маңындағы Салфордтағы мақта фабрикасында салынды. Жаңа технология қаншалықты инновациялық болса да, көптеген сыншылар оны күмәнмен қабылдады. 1810 жылы Мёрдоктан Парламент комитетінде: «Шамның шыбығы болмайынша жарық беруге болатынын айта аласыз ба?» деп сұрады. Газ жарығы 19-шы ғасырдың екінші онжылдығына дейін өнеркәсіптік диірмендерден қалалық көшелерді және үйлерді жарықтандыруға дейін таралған жоқ. Аккум осы революциялық өзгерісте маңызды рөл атқарды. Аккум Фридрих Альберт Винсордың (1763–1830) күш-жігері арқылы жарықтандыру мақсатында газ өндірумен айналысты, ол ұзақ жылдар бойы жарнамалық науқан жүргізген. 1809 жылы Аккум Парламент комитетінің алдына шақырылды, ол Винсор ұсынған газ жарығы компаниясына жарғы беруді қарастырып жатқан. Бірінші әрекеті сәтсіз болғанмен, заң жобасы 1810 жылы қабылданды және компания «Газ Лайт және Кокс Компаниясы» деген атпен тіркелді. Жаңадан құрылған компания заң жобасында белгіленген талаптарды орындады және 1812 жылы Аккум директорлар кеңесінің мүшесі ретінде жұмыс істей бастады. Аккум Кертен-роудта газ зауытының құрылысын бақылады, ол газ жарығы тарихындағы алғашқы зауыт болды. Осыдан кейін газ жарығы енді өнеркәсіптік диірмендермен ғана шектелмей, қалалық өмірге енгізілді. Вестминстер көпірі 1813 жылы газ шамдарымен жарықтандырылды, ал бір жылдан кейін Вестминстердегі көшелер де соған ілесіп кетті. 1815 жылы Аккум «Көмір газын өндіру процесінің сипаттамасы» атты еңбегін жариялады. Кіріспеде Аккум жаңадан құрылған газ компаниясын 18-шы ғасырдың басынан бері Лондонда жұмыс істеп келе жатқан су компанияларымен салыстырды: «Газ арқылы барлық бөлмелерде жарық болуы мүмкін, қазіргі уақытта сумен болғандай». Бұл кітап 1815 жылы Берлинде неміс тіліне аударылғанда, онда мұндай су құбыры болмағандықтан, түсіндірме жазбаны қосу қажет болды: «Англияда көптеген жеке үйлер қабырғаларына құбырлар орнатылған, сондықтан барлық бөлмелерде су алу үшін бары бір кранды ашу ғана қажет». 1814 жылы Лондонда бір ғана газ сақтағышы болған, ал 1822 жылы төрт газ компаниясы болды, олардың газ сақтағыштарының жалпы көлемі шамамен бір миллион куб футқа жетеді. Газ құбырларының жеткізу жолдарын мүмкіндігінше қысқа ұстау үшін газды тұтыну аудандарында газ станциялары құрылды. Химиялық зауыттардың осы түрлерінің қаланың тұрғындар тұратын бөліктеріне келуі жаңа технологияны көпшілікке сынға салды. Бұл зауыттан шығатын улы ағынды суларға да қатысты. Бұл қатал сын-пікірлер, әсіресе, кейбір зауыттарда кездейсоқ жарылыстар болған кезде қатты болды. Осы уақытқа дейін химияшы ретінде жұмыс істеген Аккум газ жарығының жақтаушысы болды және осы сынға қарсы күресті. Ол мұқият талдау арқылы апаттардың себебі зауыт қызметкерлерінің немқұрайлылығы екенін, технологияның мәселесі емес екенін және осылайша олардың алдын алуға болатынын көрсетті. Аккум көмір газы өндірісінің қосалқы өнімдерімен, оның ішінде шайыр және күкірт қосылыстарымен айналысқаннан бастап алаңдады. Бұл әдетте жерге көміліп немесе жақын жердегі су жолдарына төгіліп тасталатын. Аммоний және күкірт қосылыстары қоршаған ортаға ерекше зиян келтірді. 1820 жылы Аккум осы қосалқы өнімдерді кәріз жүйелері мен өзендерге шығаруға тыйым салатын заң шараларын талап етті.
I then got some Coal from one of the Pits nearest thereunto, which I distilled in a Retort in an open Fire. At first there came over only Phlegm, afterwards a black Oil, and then likewise a Spirit arose, which I could noways condense, but it forced my Lute, or broke my Glasses. Once, when it had forced the Lute, coming close thereto, in order to try to repair it, I observed that the Spirit which issued out caught Fire at the Flame of the Candle, and continued burning with Violence as it issued out, in a Stream, which I blew out, and lighted again, alternately, for several times. Clayton's findings did not have any practical application until the end of the 18th century. The gas produced during the coking of coal was allowed to escape unused until William Murdoch began to promote coal gas as an illuminant. Other such experiments, though limited in depth, had been done by: George Dixon in 1780 in Cockfield, Jean Pierre Minckelers in 1785 in Louvain, and Archibald Cochrane in 1787 at his estate Culross Abbey. The true prototypes for later gasworks were first constructed in 1802 at the Soho Foundry and in 1805 at George Lee's cotton mill in Salford close to Manchester. However innovative the new technology, it was met with great skepticism by many critics. As late as 1810 Murdock was asked in a committee of the House of Commons: "Do you mean to tell us that it will be possible to have a light without a wick?" Not until the second decade of the 19th century did gaslight spread from industrial mills to urban street lighting and domestic lighting. Accum played a crucial role in this unfolding revolution. Accum became involved with the production of gas for lighting purposes through the efforts of Friedrich Albert Winsor (1763–1830), another German émigré, who had been waging a longstanding publicity campaign. In 1809, Accum was asked to appear before a Parliamentary committee that was considering granting a charter for a gaslight company Winsor had been promoting. While unsuccessful in its first attempt, the bill passed in 1810 and the company was incorporated under the name "Gas Light and Coke Company". The newly incorporated company met the conditions laid out in the bill and began operating in 1812 with Accum as a member of its board of directors. Accum oversaw the construction of a gas plant on Curtain Road, which was the first such plant in the history of gaslight. After that time, gaslight was no longer limited to industrial mills and was introduced into urban life. Westminster Bridge was lighted with gas lamps in 1813, and a year later, the streets in Westminster followed. In 1815, Accum published "Description of the Process of Manufacturing Coal Gas". In the introduction, Accum compared the newly formed gas utility with the water companies that had been operating in London since the early 18th century: "Through gas, it will be possible to have light in all rooms, as is presently the case with water." When this book was translated into German in Berlin in 1815, an explanatory note had to be added, as no such water utilities existed there: "There are many private homes in England that are provided with pipes in the walls so that in almost all rooms, all one needs to do to get water is open a faucet." In London, in 1814, there was a single gasometer of , by 1822, there were four gas companies, whose gasometers had a total combined volume of almost a million ft3 To keep delivery routes for the gas pipelines as short as possible, gas plants were set up within the city districts where the gas was consumed. The arrival of these types of chemical plants to inhabited parts of the city provoked public criticism of the new technology. This was also directed at poisonous effluent generated by the plant operations. These harsh critiques were especially fierce once accidental explosions occurred at some plants. Accum, who by this point was a leading proponent of gaslight in addition to his work as a chemist, strongly refuted these criticisms in his writings. Through careful analysis he showed that as a whole, accidents were caused by carelessness of plant workers rather than problems with the technology, and were therefore avoidable. From early on in its conception, Accum had been concerned with the byproducts of coal gas production, which included tar and sulphur compounds. These were typically buried or dumped into nearby waterways. The ammonium and sulphur compounds were especially damaging to the environment. In 1820, Accum began demanding legal measures to prevent the discharge of these byproducts into the sewage systems and rivers.
Тамақпен бұрмалау туралы трактатқа реакция
Аккум кітабы жарияланбас бұрын, Лондонның бизнес ортасындағы нақты есімдерді атау наразылық тудыратынын және мүмкін, қатаң реакцияға ұшырататынын жақсы білген. Алғашқы басылымның кіріспесінде ол азық-түліктерді қоспайтын адамдардың есімдерін жариялауды "қиын міндет" және "ауыр міндет" деп атады, оны өзінің мәлімдемелерін растау үшін жасайтынын айтты. Ол парламенттік құжаттар мен басқа да деректерде расталғандардан басқа есімдерді келтірмеуге тырысқанын мәлімдегенімен, бұл оны қарсыластарының ашуынан сақтамады. Екінші басылым шыққан кезде ол өзіне қорқыту келгенін кіріспеде айтты. Сонымен қатар, бұл оны "салмақсыздықты" адал емес адамдардың алдауынан сақтандырудан тоқтатып қоймады. Ол жасырын жауларына осы алаяқтар мен олардың жақтастарының қоғамдық сотта айыпталып, жасаған қылмыстары – яғни, негізгі азық-түліктерді уландырғаны туралы кейінгі ұрпаққа жеткізіп беретінін хабарлады.
Accum was well aware before the publication of his book that mentioning specific names from London's business world would provoke a resistance and a possibly a severe reaction. In the foreword to the first edition he called the publication of the names of those adulterating foodstuffs an "invidious office" and a "painful duty," which he undertook as a verification for his statements. Although he further stated that he carefully avoided citing any except those authenticated in Parliamentary documents and other records, this did not save him from the ire of his opponents. By the time the second edition appeared, he mentioned in the foreword that he had received threats. At the same time, this did not stop him from putting "the unwary on their guard" against the deceits of unscrupulous men. He further added that he wished to notify his hidden enemies that he would report for posterity the crimes these swindlers and their base associates had been found guilty of in public justice—that is, of having made basic foodstuffs poisonous.
Ашу-ыза және сот ісі
Аккумның Англиядан Германияға оралуына әкелген процесс оның тамақ өнімдерін улау туралы кітабы жарық көргеннен кейін бірнеше ай өткен соң басталды. Ұзақ уақыт бойы оның түрмеге қамалуының нақты жағдайлары туралы көптеген қайшы пікірлер айтылып келді. Ақыры 1951 жылы Р.Дж. Коул Корольдік институттың хаттамасына қосымшада, оқиғалардың баяндалуы Ұлттық биография сөздігіндегі мақаласында және кейіннен Allgemeinе Deutsche Biographie-де қабылданғандығын дәлелдеді. Коул 1820 жылғы 23 желтоқсандағы Корольдік институттың кезектен тыс отырысының хаттамасын толыққанды қайта басып шығарды, бұл оқиғалар Корольдік институттың кітапханашысы Стурт жасаған байқау арқылы басталғандығын көрсетті. Стурт жоғары тұрғандарына 1820 жылғы 5 қарашада Accum оқыған кітаптардан бірнеше беттердің оқу залынан алынып тасталғанын хабарлады. Жоғары тұрғандардың нұсқауымен Стурт Accum-ды көрші бөлмеден бақылау үшін оқу залының қабырғасына кішкентай тесік жасады. 20 желтоқсан кешкісінде, хаттамаға сәйкес, Стурт Accum-дың шоколадтың құрамы мен қолданысына қатысты мақаланы жыртып, алып кеткенін көрді. Бұл мақала "Николсон журналында" жарияланған болатын. Лондон қаласының судьясының бұйрығымен Олд-Комптон көшесіндегі Аккумның үйі тінту жүргізілді, және онда жыртылған беттер табылды. Бұл беттер Корольдік институтқа тиесілі кітаптармен сәйкес келді. Сот судьясы істің барлық мән-жайын тыңдағаннан кейін, кітаптардың құндылығына қарамастан, Accum-ның үйінен табылған парақтар тек қана қағаз қалдықтары екенін атап өтті. Егер олар бір фунт салмақта болғанда, ол оны бір фунт қағаз қалдығы үшін соттайтын еді, бірақ олай болмағандықтан, оны босатты. Алайда, 1820 жылғы 23 желтоқсанда өткен Корольдік институттың комитеті бұл шешімге қанағаттанбады және Accum-қа қарсы қосымша сот ісін бастауға шешім қабылдады. 1821 жылғы 10 қаңтарда The Times газетінде Институт президенті Эрл Спенсерге жолданған Аккумды қорғайтын ашық хат жарияланды. Хатқа "А.С." деген қол қойылған, және Коул авторды хирург Энтони Карлайл деп болжады, ол Аккуммен Лондонда тұрған алғашқы жылдарынан бері дос болған. Бұл күтпеген қолдау Аккумға көп пайда әкелмеді, өйткені Корольдік институттың 1821 жылғы 16 сәуірдегі хаттамасы көрсеткендей. Бұл хаттамада 14 пенс сомасында қағаз ұрлағандығы үшін Accum-қа қарсы сот ісі басталғаны туралы хабарланды. Оның екі досы – баспагер Рудольф Акерман және сәулетші Джон Папворт – айыптау актісіне енгізілді. Бұл үшеу сотқа келді және кепілдік ретінде барлығы 400 фунт стерлинг төледі.
The process that ultimately led to Accum's departure from England and return to Germany began a few months after the publication of his book on the poisoning of foodstuffs. For a long time, many contradictory accounts have been given of the exact circumstances of his exile. Finally in 1951, R. J. Cole, in an addendum to the minutes of Royal Institution, proved that the presentation of the events adopted in the article in the Dictionary of National Biography, and also later in the Allgemeinen Deutschen Biographie. Cole completely reprinted the minutes of an extraordinary meeting of the Royal Institution of 23 December 1820, which show that these events were initiated through an observation made by a librarian of the Royal Institution named Sturt. Sturt reported to his superiors that on 5 November 1820, a number of pages were removed from books in the reading room of the institution, books Accum had read. On the instructions of his superiors, Sturt cut a small hole in the wall of the reading room to watch Accum from an adjoining room. On the evening of 20 December, as recorded in the minutes, Sturt could see Accum tear out and walk off with a paper concerning the ingredients and uses of chocolate. The paper had been in an issue of Nicholson’s Journal. Accum's premises on Old Compton Street were searched on the order of a magistrate for the City of London, and torn pages were indeed discovered there. These could be matched to books belonging to the Royal Institution. The Magistrate after hearing the whole of the Case observed that however valuable the books might be from which the leaves found in Mr Accum’s house had been taken, yet the leaves separated from them were only waste paper. If they had weighed a pound he would have committed him for the value of a pound of waste paper, but this not being the case he discharged him. The Royal Institution committee that met on 23 December 1820 was not, however, satisfied with this judgment, and decided to take further legal action against Accum. On 10 January 1821, an open letter directed to Earl Spencer, the president of the Institution, appeared in The Times defending Accum. The letter was signed "A. C", and Cole supposed that the author was the surgeon Anthony Carlisle, who had been friends with Accum since the first years of the latter's stay in London. This unsought support availed Accum little, as the minutes of the Royal Institution from 16 April 1821 show. These report the commencement of a lawsuit against Accum for theft of paper valued at 14 pence. Two of his friends were included in the indictment: the publisher Rudolph Ackermann and the architect John Papworth. These three appeared in court and paid altogether 400 pounds sterling as surety.
Германияға оралу
Германияға оралғанға дейінгі екі жылда Аккум тамақтану химиясы саласында бірнеше кітап жариялаған. 1820 жылы ол екі еңбек шығарды: бірі сыра өндірісі туралы (“Сыра қайнату өнері туралы трактат”), екіншісі шарап туралы (“Шарап жасау өнері туралы трактат”). Келесі жылы “Кулинарлық химия” жарық көрді, онда Аккум тамақ дайындаудың ғылыми негіздері туралы практикалық ақпарат берді. Одан бөлек, ол нан туралы да кітап шығарды (“Жақсы және пайдалы нан жасау өнері туралы трактат”). Германияға оралғаннан кейін де оның еңбектері қайта басылып, француз, итальян және неміс тілдеріне аударылды, оқырмандар қауымына Еуропа және АҚШ-та кеңінен жетті. Германияға келгеннен кейін Аккум дереу Альтхальденслебен қаласына барып, өнеркәсіпші Иоганн Готлоб Натузиус әртүрлі иеліктер сатып алып, оларды үлкен өнеркәсіптік елді мекен құруға пайдаланып жатқанын көрді. Натузиус – қызылшадан қант өндіру саласындағы неміс пионері, ол 1813-1816 жылдар аралығында осы қалада қант зауытын ашқан. Аккумды Натузиусқа тиесілі кең кітапхана мен химиялық зертхана тартып алған болуы мүмкін. Алайда, ол Альтхальденслебенде ұзақ қалмады, өйткені жақын арада Берлиндегі Гевербеинститут пен Бауакадемияда профессорлық қызметке тағайындалды. Оның физика, химия және минералогия салаларындағы оқулары екі томдық “Құрылыс материалдарының физикалық және химиялық қасиеттері, оларды таңдау, мінез-құлқы және тиімді қолданылуы” (“Physische und chemische Beschaffenheit der Baumaterialien, deren Wahl, Verhalten und zweckmässige Anwendung”) деген жұмыста жинақталды, ол 1826 жылы Берлинде жарық көрді. Бұл Аккумның неміс тілінде жарық көрген жалғыз түпнұсқа еңбегі болды. Берлинде қоныстанғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Аккум 16 Мариенштрассе (кейін 21 Мариенштрассе) мекенжайында үй салып, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Өмірінің соңғы жылдарында ол қатты подаграмен (сырқатпен) ауырып, соңында осы аурудан қайтыс болды. 1838 жылдың маусым айында оның денсаулығы күрт нашарлап, жағдайы тез нашарлады. 28 маусымда, Германияға оралғаннан кейін шамамен 16 жыл өткен соң, Аккум 69 жасында Берлинде дүние салды. Ол Дортхенштадт қорымында жерленді.
In the two years before his return to Germany, Accum had published a number of books dealing with nutrition chemistry. In 1820, he published two works, one on beer production (A Treatise on the Art of Brewing) and another on wine (A Treatise on the Art of Making Wine). The following year appeared Culinary Chemistry, in which Accum provided practical information about the scientific basis of cooking. He also published a book on bread (A Treatise on the Art of Making Good and Wholesome Bread). Even when he had returned to Germany, his works continued to be reprinted and were translated into French, Italian and German, reaching a wide readership in Europe, as well as in the US after it was reprinted there. Immediately upon his arrival in Germany, Accum went to the town of Althaldensleben. There, the industrialist Johann Gottlob Nathusius had acquired various estates and was using them to found a sprawling industrial settlement. Nathusius was a German pioneer in the field of sugar production from beets, and had established a factory for its production in that town between 1813 and 1816. It was probably Nathusius’ extensive library and chemical laboratory that drew Accum. He remained only a short time in Althaldensleben, however, as he soon got a professorship at the Gewerbeinstitut and the Bauakademie in Berlin. His teaching in the areas of physics, chemistry, and mineralogy, were collected in the two volume work, Physische und chemische Beschaffenheit der Baumaterialien, deren Wahl, Verhalten und zweckmässige Anwendung, published in Berlin in 1826. It was the only work Accum published originally in German. A few years after settling down in Berlin, Accum had a house built at 16 Marienstraße (later 21 Marienstraße), where he dwelt until his death. During his last years, he suffered from a bad case of gout, which ultimately led to his death. His illness took a serious turn for the worse in June 1838, and he rapidly deteriorated. On 28 June, approximately 16 years after he return to Germany, Accum died at the age of 69 in Berlin. He was buried there at the Dorotheenstädtischen Friedhof.
Кітаптар тізімі мен негізгі дереккөздер
Фридрих Аккумның өмірбаянының алғашқы эскизін 1925 жылы американдық ауыл шаруашылығы химигі және ғылым тарихшысы Чарльз Альберт Браун кіші жазды. Ол Аккумның өмірі мен еңбектерін он жыл бойы мұқият зерттеді және Бюкебургтегі азаматтық және діни дереккөздерден алған мәліметтермен толықтырды. Оның осы тақырыпқа деген ынтасы соншалық, ол 1930 жылдың шілдесінде Германияға сапар шегіп, Аккумның шөбересі Уго Отто Георг Ханс Вестфальмен (Hugo Otto Georg Hans Westphal) (1873 жылдың 26 тамызы – 1934 жылдың 15 қыркүйегі) кездесті. Браунның химия тарихына арналған «Chymia» журналында 1948 жылы жарияланған соңғы еңбегі, негізінен Хьюго Вестфальдан жинаған ақпаратқа сүйенді. Үш жылдан кейін Р.Дж. Коул ағылшын тіліндегі дереккөздерге негізделген Аккумның өмірбаянының жобасын жариялады. Ол ерекше назарды 1821 жылғы сот процесі туралы жаңа мәліметтерді жарыққа шығаруға бөлді. Браун сияқты, Коул да Аккумның Берлиндегі өмірінің соңғы кезеңі туралы аз мәлімет берді. Қазіргі кезде қолдағы өмірбаяндардағы олқылықты толтыратын Аккумның өмірі мен еңбектерінің толыққанды баяндамасы әлі жазылмаған. Лондондағы Корольдік химия қоғамының өкілі Лоусон Кокрофт Фридрих Аккумның өмірінде маңызды жетістіктерге қол жеткізгеніне қарамастан, қазіргі таңда көпшілікке ұмытылғанын айтты. Аккумның ең танымал бейнеленген суреті, 1820 жылдың шілдесінде Джеймс Томсонның «European Magazine» журналы үшін салған гравюрасы болуы мүмкін. Онда Аккум газ шамның жанындағы үстелде отырған күйі бейнеленген. Томсонның гравюрасы, әлдебір лондондық портретші Сэмюэл Драммондтың (1765–1844) бірнеше жыл бұрын салған майлы суретіне негізделген болуы мүмкін, онда Аккум да осыған ұқсас позада бейнеленген. Сонымен қатар, Аккумның жеңістігі Вильгельм Штрак, Аккумды жас шағында суреттеген майлы суреттің авторы болды. Аккумға қатысты бірнеше хат фрагменттері мен құжаттар әлі де оның отбасының қолында сақтаулы. 2006 жылы Берлинде орналасқан «Gesellschaft naturforschender Freunde» (табиғатты зерттеушілер қоғамы) Аккумға 1814 жылдың 1 қарашасында берген құрметті мүшелік сертификатын онлайн режимінде жариялады. Аккумның Лондонда жазып, бауыры Филиппке Бюкебургке жолдаған, Наполеон соғыстарынан кейінгі Лондондағы өмір туралы хаты Wikisource сайтында қолжетімді.
The first biographical sketch of Friedrich Accum's life was written by the American agricultural chemist and historian of science Charles Albert Browne, Jr. in 1925. He studied the life and works of Accum closely for ten years, which he was able to complement with information from civil and ecclesiastical sources in Bückeburg. His enthusiasm for the subject was so great that he traveled to Germany in July 1930 to meet with Hugo Otto Georg Hans Westphal (26 August 1873 – 15 September 1934), a great grandson of Accum's. Brown's last writing on the subject, which appeared in 1948 in Chymia, a journal for the history of chemistry, relied to a great extent on the information he gathered from Hugo Westphal. Three years later, R. J. Cole published an outline of Accum's life based on English sources. He was particularly concerned with bringing new information to light about the judicial process of 1821. Like Browne, Cole also provided relatively little data about the last part of Accum's life in Berlin. A modern presentation of Accum's life and works that fills in the lacuna in the available biographies has not been written. Lawson Cockroft of the Royal Society of Chemistry in London observed that Friedrich Accum was one of those chemists who, despite significant achievements in his lifetime, was by and large forgotten today. Probably the best known pictorial representation of Accum was an engraving by James Thomson made in July 1820 for the English journal European Magazine. It shows Accum sitting at a table close to a gas lamp. Thomson's engraving was probably based on an oil painting by the London portrait painter Samuel Drummond (1765–1844), who had shown Accum in a similar pose in a painting produced a few years prior to this. In addition, Accum's brother in law, the artist Wilhelm Strack, painted an oil portrait that shows Accum as a young man. A few letter fragments and documents relating to Accum still exist in his family's possession. A certificate from the Gesellschaft naturforschender Freunde (society of natural philosophical friends), based in Berlin and granting honorary membership to Accum, dated 1 November 1814, was made available online in 2006. A letter from Accum written in London and addressed to his brother Philipp in Bückeburg, about life in London after the end of the Napoleonic Wars, is also available online at Wikisource.