Кіріспе

Жержаңғақтан жасалған паста

1894 жылы Сент-Луис қаласының Джордж Бейл есімді кәсіпкері жержаңғақ майын тағам ретінде өндіріп, сатты. 1917 жылы американдық тұтынушылар ет рационы кезеңінде жержаңғақ өнімдерін қолданды, ал "ет жемейтін дүйсенбі" күндері мемлекеттік жарнама арқылы жержаңғақ майы басым таңдау болды. Ол 1898 жылдың 24 мамырында "Тағамдық өнімдерді өндіру процесі" бойынша патент алды, бірақ жержаңғақты қуырудың орнына қайнатты. Келлогтың Батыс денсаулық сақтау реформасы институты пациенттерге жержаңғақ майын берді, себебі оларға көп мөлшерде ақуыз бар, шайнаусыз жеуге болатын тағам қажет болды. Карвер 1916 жылы "Жержаңғақты қалай өсіру керек және оны адамдарға дайындаудың 105 тәсілі" атты жержаңғақ туралы еңбегін жариялаған кезде, жержаңғақ майын дайындаудың көптеген әдістері АҚШ және Канададағы фармацевттер, дәрігерлер және тағам ғалымдары тарапынан әзірленген немесе патенттелген еді. 1922 жылы химик Джозеф Роузфилд жартылай гидрленген майды қолдану арқылы майдың бөлінуін болдырмайтын, тегіс жержаңғақ майын жасау процесін ойлап тапты; Роузфилд өзінің бұл өнертабысын 1928 жылы "Питер Пэн" жержаңғақ майын жасаған компанияға лицензиялады; сондай-ақ, 1932 жылы ол "Скиппи" деген атпен өзінің жержаңғақ майын өндіруді бастады. Оңтүстік Африкада алғашқы жержаңғақ майы 1926 жылы Potgietersrus (қазіргі Mokopane) қаласында Alderton Limited компаниясы тарапынан өндірілді. Бұл өнімнің үлкен сұранысы болғандықтан, Tiger Brands (бұрын Tiger Oats Company) "Black Cat" таңбасымен өндірісті өз қолына алды және оны әлі де өндіріп келеді. Суринамда 1783 жылға дейін "пинда доккунну" ("Шранран Тонго" тілінде "жержаңғақ ірімшігі") деп аталатын ұқсас тағам болған. Бұл қазіргі жержаңғақ майынан мықтырақ болды және оны ірімшік сияқты кесіп, тілімдерге бөліп беруге болады. Сол кезде Суринамда жержаңғаққа негізделген, сорпаға ұқсас "Pinda bravoe" тағамдары да болды. Осы себепті голланд тілінде жержаңғақ майы "pindakaas" (жержаңғақ ірімшігі) деп аталады, себебі Суринам сол кезде голланд колониясы болған. 1948 жылы Нидерландыда жержаңғақ майы нарыққа шығарылғанда, оны "жержаңғақ майы" деген атпен сатуға рұқсат берілмеді. "Май" сөзі шатасуды болдырмау үшін нағыз майға ғана арналған, маргаринге емес.

Атауы

Жаңғақ сүтіне ұқсас, жаңғақ майы және арахис майы адамдарға таныс балама сүт өнімдерімен байланысты. Май – әдетте сиыр сүтінен жасалатын және тағамға жағуға ыңғайлы қатты күйге келтірілетін сүт өнімі. Арахис майы қалыпты бөлме температурасында қатты болмаса да, ол қою және жағып жеуге қолайлы.

Егіс және егін жинау

Ауа райына байланысты жержаңғақ әдетте көктемде егіледі. Жержаңғақ сары гүлден пайда болады, ол гүлдеп, солып, топыраққа еніп, жер астында өсе бастайды. Жержаңғақты тамыз айының соңынан қазан айына дейін, ауа райы ашық болғанда жинайды. Мұндай ауа райы топырақтың құрғақ болуына мүмкіндік береді, сондықтан жиналғанда топырақ сабақтар мен қабықшаларға жабыспайды. Содан кейін жержаңғақтар жүзім сабағынан бөлініп, жаңғақ қабығын кептіретін машинаға жіберіледі. Орақтан кейін жержаңғақ тазалау үшін қоймаға жеткізіледі, онда олар қабықтарынсыз силос сақталады. Кейін әр партия жержаңғақ бірдей ұсталып, пеште 40-60 минутқа дейін қуырылады. Бұл әдіс ірі өндірушілерге ұнайды, себебі ол бұзылу деңгейін төмендетеді және аз еңбек күші қажет. Осы кезеңде "кесек" жержаңғақ майын жасау үшін ұсатылған жержаңғақтар да қосылуы мүмкін. 24 қаңтар АҚШ-та Ұлттық жержаңғақ майы күні болып саналады. 2020 жылдың наурыз айында COVID-19 пандемиясы кезінде АҚШ-та жержаңғақ майының бөлшек саудадағы сатылымы 2019 жылдың наурыз айымен салыстырғанда 75%-ға артты. Джон Крампнердің 2013 жылғы жержаңғақ майы туралы кітабына сәйкес, Канада мен Нидерландыда жержаңғақ майын жан басына шаққандағы тұтыну Еуропадағы ең ірі тұтынушы болып табылатын АҚШ-тан асып түседі. Израильде жержаңғақ майымен дәмі бар кеспеленген жүгері ұнынан жасалған "Бамба" тағамдары нарықтың 25%-ын құрайды; нәрестелердің оны тұтынуы израильдіктер арасында жержаңғаққа аллергияның аз болуымен байланысты.

Тамақ құрамы

100 грамм тегіс арахис майы 597 калорияны құрайды және 51% май, 22% ақуыз, 22% көмірсу (оның ішінде 5% диеталық талшық) және 1% судан тұрады (кесте). Қырқыраған және тегіс арахис майының екеуі де қаныққан және моноқанықпаған майлардың (негізінен олеин қышқылы) жалпы мөлшерінің 25% және полиқанықпаған майлардың (жалпы мөлшерінің 12%), негізінен линоль қышқылының) көзі болып табылады. Арахис майы диеталық талшық, Е витамині, пантотен қышқылы, фолат, ниацин және В6 витаминінің бай көзі (20% немесе одан да көп күндік норма, DV) (кесте, USDA FoodData Central). Сондай-ақ, марганец, магний, фосфор, мырыш, мыс және натрий (өндіріс кезінде тұз ретінде қосылады) диеталық минералдары да көп мөлшерде кездеседі. Арахис майы тиамин, рибофлавин, темір және калийдің орташа көзі болып табылады (10–19% DV) (кесте).

Компонент ретінде

Арахис майы көптеген рецепттерде құрамына енгізіледі: арахис майы және жеміс желесінен жасалған бутербродтар, арахис майымен пісірілген печеньелер және арахис дәмдік негіз болатын тәттілер, мысалы, Reese’s Pieces, немесе арахис майы мен шоколадтан жасалған түрлі тәттілер, мысалы, Reese’s Peanut Butter Cups және Crispy Crunch шоколад таяқшасы. Арахис майының дәмі басқа да дәмдермен үйлеседі, мысалы, қарақұмық, ірімшік, тұздалған ет, дәмді соустар, нан мен крекердің әртүрлі түрлері. Оның кремовый немесе кебісшелі, майлы, тұзды дәмі жеміс джемдері, банан, алма және бал сияқты жұмсақ және тәтті ингредиенттермен өте жақсы жарасады. Дәмділікті бекон сияқты тұзды тағамдармен де күшейтуге болады (арахис майы, банан және беконнан жасалған сэндвичті қараңыз), әсіресе арахис майына тәттілік қосылса. Балаларға арналған бір тағам "көкбұрқақтар бұтақта" деп аталады, онда "бұтақтың" орнына сельдерей таяқшасы қолданылады. Сельдерей таяқшасының ойығы арахис майымен толтырылады, ал үстіне қатарлап орналастырылған құрғақ жүзімдер "көкбұрқақтар" болып табылады. Plumpy'nut – азық-түлік тапшылығынан зардап шеккен елдердегі нашар тамақтанумен күресу үшін қолданылатын арахис майынан жасалған тағам. Бір қаптамада 500 калория бар, оны екі жыл бойы тоңазытқышсыз сақтауға болады және пісіру немесе дайындау қажет емес.

Мал азығы ретінде

Жеміш майы (арахис майы) ішіндегі ойықталған ойыншық - бұл иттің сүйікті тағамын ұзақ уақытқа дейін ұстап тұрудың бір жолы. Көптеген сыртқы құс тамақтандырғыштардың бірі - қарағай конусына арахис майын жағып, үстінен құс тұқымын себу.

Физикалық қасиеттері

Арахис майы – қатты және сұйық сипаттары бар вискоэластикалық тағам. Ол ұнтақталған жержаңғақтан тұрады және құрамында тұрақтандырғыштар, қант немесе тұз сияқты қосымша заттар болуы мүмкін. Оның ерекше жұмсақ, жағылатын текстурасы реология арқылы одан әрі сипатталуы мүмкін – бұл материяның ағысы мен деформациясын зерттеу ғылымы, ол текстураға, консистенцияға және ауыздағы сезімге әсер етеді. Арахис майы үшін реология жағылу қабілеті және кедір-бөдірлігі сияқты сипаттамаларды дәлірек анықтау үшін қолданылуы мүмкін.