Кіріспе

Бәрінштайн бөлмесі (Bernsteinzimmer) – Санкт-Петербург маңындағы Царское Селодағы Екатерина сарайындағы, алтын жапырақтары мен айналарымен қапталған, құнды янтарь панельдермен безендірілген бөлме. 18 ғасырда Пруссияда салынған бұл бөлме Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бөлшектелген және жоғалып кеткен. Жоғалғанға дейін ол "Әлемнің сегізінші кереметі" деп есептелген. 1979 жылы басталган реконструкция 2003 жылы аяқталып, Екатерина сарайында орнатылды. 1701 жылы Бәрінштайн бөлмесі Пруссияның Берлин қаласындағы Шарлоттенбург сарайында орналастыру жоспарланған, бірақ кейін Берлин қалалық сарайында орнатылды. Оны неміс барокко мүсіншісі Андреас Шлютер және даниялық янтарь шебері Готфрид Вольфрам жасаған. Шлютер мен Вольфрам 1707 жылға дейін бөлмеде жұмыс істеді, содан кейін янтарь шеберлері Готфрид Турау мен Эрнст Шахт жұмысты жалғастырды. Бөлме 1716 жылға дейін Берлинде сақталды, сосын Пруссия королі Фридрих Вильгельм I оны өзінің одақтасы, Ресей империясының императоры Ұлы Петрге сыйға берді. Ресейде бөлме Екатерина сарайында орналастырылды. Кеңейту және бірнеше жөндеулерден кейін, оның ауданы 54 шаршы метрден асты, ал янтарь мөлшері 6 тоннадан асты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бәрінштайн бөлмесі нацистік Германияның Солтүстік армия тобы тарапынан тоналып, қайта құру және көрсету үшін Кенигсбергке әкелінді. 1944 жылдың басында одақтас әскерлер Германияға жақындаған кезде бөлме бөлшектелді және сақтау үшін Каслдың жертөлесіне жасырылды. Кенигсберг 1944 жылдың тамызында одақтас бомбалаушылардың шабуылынан қирады, ал бөлменің орналасқан жері туралы ақпарат осы жерде тоқтатылды. Оның болашақ тағдыры және қазіргі орналасқан жері, егер ол сақталған болса, әлі де құпия болып табылады. 1979 жылы Пушкиндегі Екатерина сарайында Бәрінштайн бөлмесін қайта құру туралы шешім қабылданды. Орыс шеберлерінің ұзақ жылдар бойығы еңбегі мен Германияның көмегі арқасында, бөлме 2003 жылы аяқталып, салтанатты түрде ашылды.

Сәулет

"Күңгір бөлме" – баға жетпес өнер туындысы, ерекше сәулеттік ерекшеліктерімен көзге түседі, мысалы, алтын жалатылған, ою-өрнектер, 450 кг (990 фунт) күңгір панельдері, алтын жапырақтары, асыл тастар мен айналар, барлығы шам жарығымен жарқыратады. Бұған қоса, архитектуралық және дизайндық ерекшеліктеріне періштелер мен балалардың мүсіндері кіреді. Өзінің бірегей ерекшеліктері мен көркемдігі үшін түпнұсқа Күңгір бөлмесі кейде "Әлемнің сегізінші кереметі" деп аталды. Қазіргі заманғы бағалаулар бойынша бөлменің құны 142 миллион доллардан (2007 жыл) 500 миллион доллардан (2016 жыл) асып түседі.

Жасау

Амбер бөлмесі 1701 жылы Пруссияның алғашқы королі Фридрихтің резиденциясы – Шарлоттенбург сарайында орнату мақсатымен басталды, бұл бастама оның екінші әйелі София Шарлоттаның ықпалымен туды. Бөлменің тұжырымдамасы мен дизайнын Андреас Шлютер жасады. Оны Дания королі Фредерик IV-нің сарай шебері Готфрид Вольфрам, сондай-ақ Гданьск (қазіргі Польшадағы Гданьск) қаласынан келген амбер шеберлері Эрнст Шахт және Готфрид Тураудың көмегімен жасады. Алғашында Шарлоттенбург сарайында орнатуға жоспарланған болса да, толық панельдер ақырында Берлин қалалық сарайында орнатылды. Бірақ Амбер бөлмесі Берлин қалалық сарайында ұзақ тұрмады. Ресей императоры Петр I оны сапары барысында тамашалады, ал 1716 жылы король Фредерик I-нің ұлы Фредерик Вильгельм I бөлмені Петрге сыйлық ретінде табыс етті, осы арқылы Швецияға қарсы Ресей-Пруссия одағы құрылды. Амбер бөлмесінің алғашқы берлиндік дизайны Ресейде неміс және ресей шеберлерінің бірлескен еңбегімен қайта жасалды. Петрдің қызы, императрица Елизавета, осы амберлік қазынаны Екатерина сарайында орнатуға шешім берді, онда Ресей императорлық отбасы көбінесе жаздарын өткізетін. 18 ғасырдың бірнеше жаңартуларынан кейін бөлменің ауданы артты және ол тонналармен өлшенген амберден тұрды. Бөлмені салуға он жылдан астам уақыт кетті.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұрлық

Екінші дүниежүзілік соғыста Германияның Кеңес Одағына басып кіруінен кейін көп ұзамай, Ленинградтағы өнер қазыналарын эвакуациялауға жауапты кураторлар Амбер бөлмесін демонтаждауға және алып кетуге тырысты. Алайда, жылдар өте келе, янтарь құрғап, нағыз жұқа болып кеткендіктен, бөлмені янтарь сынып қалмайынша жылжыту мүмкін болмады. Сондықтан Амбер бөлмесі неміс әскерінен жасыру үшін қарапайым қағазқа жабыстырылған, бірақ осы танымал өнер туындысын жасыруға болған әрекет сәтсіз аяқталды. Солтүстік армия тобының неміс сарбаздары екі сарапшының қадағалауымен 36 сағаттың ішінде Амбер бөлмесін демонтаждады. 1941 жылдың 14 қазанында құнды бөлме Шығыс Пруссиядағы Кёнигсбергке жеткізіліп, қалалық қамалға сақтауға және көрмеге қойылды. 1941 жылдың 13 қарашасында Кёнигсберг газеті Кёнигсберг қамалында Амбер бөлмесінің көрмесі ашылатынын хабарлады.

Кенигсбергтегі соңғы күндер

1945 жылдың 21 және 24 қаңтарында Гитлер берген бұйрықтар Кенигсбергтен ұрланған мүліктерді көшіруді тапсырды. Бұл Альберт Шпеерге, Рейх қару-жарақ министріне және оның әкімшілік тобына маңызды мәдени заттарды тасымалдауға мүмкіндік берді. Бірақ Янтар бөлмесін көшіруге үлкермей, соғыстың соңғы айларында Кенигсбергте азаматтық басқаруды жүзеге асырған Эрих Кох лауазымын тастап, қаладан қашып кетті, ал генерал Отто Лашқа қолбасшылық қалды. 1944 жылдың тамызында Кенигсбергті Ұлыбритания Корольдік әуе күштері ауыр бомбалауға ұшыратты. 1945 жылдың 9 сәуірінде толық басып алуға дейін, шабуылдаған Кеңес Армиясының артиллериясынан да көп зақым келді.

Жоғалу және құпиялар

Соғыстан кейін, "Күрек бөлмесі" қайтадан көпшілік алдында көрінбеді, бірақ кейде бөлменің соғыстан аман қалған бөліктері туралы хабарлар пайда болды. Бірнеше куәгерлер 1945 жылғы 30 қаңтарда Гдынядан шыққан "Вильгельм Густлофф" кемесіне бөлменің тиелгенін көргендерін айтты, кейін ол советтік теңіз шабуылынан зардап шегіп, батып кетті. 1997 жылы Германияда, "Күрек бөлмесін" жинауға көмектескен солдаттың отбасынан "Сезіну және тиісу" атты итальяндық тас мозаикасы табылды, ол бөлмені безенген төрт тастың бірі болатын. Мозаика ресейлік билікке жеткізіліп, қалпына келтіру жұмыстарында қолданылды. 1998 жылы бір неміс және бір литвалық команда "Күрек бөлмесінің" орналасқан жерін тапқандарын мәлімдеді. Неміс командасы күміс кеніне, ал литвалық команда мөлдір қазынаның лагунаға көмілгенін айтты, бірақ екі орында да бөлме табылмады. 2004 жылы британдық журналистер Кэтрин Скотт Кларк пен Адриан Левидің ұзақ зерттеулері "Күрек бөлмесінің" Кенигсберг қамалы зардап шеккен кезде, 1944 жылы Корольдік әуе күштерінің бомбалауы және 1945 жылы совет әскерлерінің қамалды өртеп, қалған қабырғаларын атқылауы салдарынан жойылғанын көрсетті. Ресей Ұлттық мұрағатының құжаттарындағы ресми бағалаулар, соғыстан кейін "Күрек бөлмесін" табуға жауапты советтік топтың басшысы Александр Брусовтың жазғандары осы теорияны растады. Ресми есепте былай делінген: "Барлық фактілерді жинақтап, "Күрек бөлмесі" 1945 жылғы 9-11 сәуір аралығында жойылды деп айтуға болады". Бұл мерзім 9 сәуірде неміс гарнизонының капитуляциясымен аяқталған Кенигсберг шайқасының соңымен сәйкес келеді. Бірнеше жылдан кейін Брусов мұндай пікірден бас тарды, бұл совет билігінің қысымынан болған деп есептеледі, олар "Күрек бөлмесінің" жоғалуына жауапты болғысы келмеді. Мұрағаттан алынған басқа да ақпараттардың арасында, итальяндық тас мозаикалардың қалдықтары қамалдың өртенген қирандыларынан табылғаны туралы мәлімет болды. Скотт Кларк пен Леви өздерінің есептерінде советтердің "Күрек бөлмесін" кеңінен іздеуіне себеп, тіпті олардың сарапшылары оның жойылғанына қорытынды жасағаннан кейін де, өз әскери қызметкерлерінің оның жойылуына кінәлі болуын білгісі келгенін айтты. Скотт Кларк пен Леви сонымен қатар совет үкіметіндегі басқалардың "Күрек бөлмесінің" ұрлануын суық соғыс үгіті үшін пайдалы құрал деп есептегенін көрсетті. Ресейлік үкімет өкілдері бұл қорытындыларды жоққа шығарды. Павловск сарайындағы аға ғылыми қызметкер Аделаида Йолкина: "Қызыл Армияның "Күрек бөлмесін" қиратуға рұқсат бергендей бейжайлық танытуы мүмкін емес" деді. Бұл хабар жарияланғаннан кейін, Кенигсберг шайқасында Қызыл Армияның мотоатқыштар взводының командирі Леонид Аринштейн: "Мен, бәлкім, "Күрек бөлмесін" соңғы көрген адамдардың бірі болдым" деді. Сонымен қатар, ол қаланың артиллериялық оқ жаудырынан өртеніп жатқанын түсіндірді, бірақ Қызыл Армия қаланы қасақана өртеп жіберді деген айыптамаларды жоққа шығарды: "Қай сарбаз тұруға мәжбүр болатын қаланы өртейді?" Бұл теорияның кейбір қазіргі Калининград (бұрынғы Кенигсберг) тұрғындары арасындағы нұсқасы, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Қызыл Армия қамалдың жертөлелерінде бөлменің кем дегенде бір бөлігін тапты дегенді айтады. "Күрек бөлмесі" жақсы жағдайда болған, бірақ бұл сол кезде мойындалмады, кінә нацистерге тасталды. Бұл оқиғаны сақтау үшін соғыстан кейін рұқсат етілген қамалдың қирандыларына кіру, тарихи және археологиялық зерттеулерді қоса алғанда, кенеттен барлығына тыйым салынды, бірақ бөлме Кенигсберг қамалының жанындағы қоймада сақталған деп есептеледі. 1968 жылы, бүкіл әлемдегі ғалымдардың наразылығына қарамастан, советтік бас хатшысы Леонид Брежнев Кенигсберг қамалын бұзуға бұйрық берді, осылайша "Күрек бөлмесінің" соңғы белгілі орнына кез келген зерттеуді мүмкін емес етті. Кейіннен "Күрек бөлмесін" Германияның Вупперталь қаласының маңында және басқа да жерлерде іздеу жалғасты. Тағы бір гипотеза Польшаның солтүстік-шығысындағы Мамеркидегі бункерге қатысты, немесе Сталин "Күрек бөлмесін" тоналғанға дейін түпнұсқасын жасырып, оның көшірмесімен алмастыруды бұйырған. "Күрек бөлмесін" табудың басты қиындығы – нацистік режим көптеген заттарды құжаттамасыз, қол жеткізу қиын жерлерде жасырған, осылайша іздеу аймағын кеңейтті. Неміс әскерлері кейбір заттарды Еуропадан тыс жерлерге де көшірген. "Күрек бөлмесін" іздеуді билік тарапынан да тоқтатуға болады. Мысалы, Фридлант қамалында қамалдың тарихи құндылығына байланысты іздеу тоқтатылды. 2020 жылғы қазан айында Baltictech тобынан польшалық су астында жүзушілер "Карлсруэ" кемесінің құлаған қалдықтарын тапты, ол "Ганнибал" операциясына қатысқан, соның арқасында миллионнан астам неміс әскері мен азаматтығы Шығыс Пруссиядан совет әскерлерінің шабуылынан қашып құтылған. Кеме 1945 жылы Кенигсбергтен шыққаннан кейін Польша жағалауында советтік авиациясы шабуыл жасады. Құлаған кемеде мазмұны белгісіз көптеген жәшіктер бар. Live Science онлайн жаңалықтар сайты бұл неміс буы кемесінде "Күрек бөлмесінің" бөліктері бар жәшіктер болуы мүмкін екенін хабарлады.

Қайта құру

1979 жылы Кеңес үкіметі Царское-Селодағы "Күңгірт бөлме" деп аталатын бөлменің көшірмесін салуға шешім қабылдады. Бұл процеске 24 жыл уақыт кетіп, 40 ресейлік және неміс сарғалд күйеуші шеберлерінің қатысуы қажет болды. Түпнұсқа суреттер мен ескі қара-ақ фотосуреттерді пайдалана отырып, түпнұсқа "Күңгірт бөлмені" мүмкіндігінше дәл қайта жасауға тырысты. Бұл бөлмені безенген алғашқы панельдер мен жиһаздардағы сарғалдтың 350 түсін қамтуды көздеді. Басты мәселе – білікті жұмысшылардың жетіспеушілігі болды, себебі сарғалдтан бұйым жасау өнері дерлік жоғалып кеткен еді. Қайта құру жобасын басынан бері қиындыққа салған қаржылық мәселелер неміс компаниясы E. ON-ның 3,5 миллион АҚШ доллары көмегімен шешілді. 2003 жылы ресейлік шеберлердің жұмысы көбінесе аяқталды. Жаңа бөлме Санкт-Петербург қаласының 300 жылдығына орай Ресей президенті Владимир Путин мен Германия канцлері Герхард Шредердің қатысуымен салтанатты түрде ашылды. Берлинге жақын Кляйнмахноу қаласында түпнұсқа үлгісімен жасалған кішкентай "Күңгірт бөлме" бар. Берлиндегі миниатюралар коллекционері Улла Клингбейль бұл көшірмені Шығыс Пруссияның түпнұсқа сарғалдынан жасатқан.