Сарayлар тарихы мен маңызы

Кіріспе

Ұлы резиденция, әсіресе патша немесе епископ резиденциясы

Абатхана – патшаның резиденциясы немесе мемлекет басшысының, епископтың немесе архиепископ сияқты жоғары лауазымды тұлғаның үйі ретінде қызмет ететін үлкен резиденция. Палатин төбесіндегі алғашқы "сарайлар" императорлық биліктің ордасы болған, ал Капитолий төбесіндегі "капитолий" Римнің діни орталығы болған. Қала жеті төбеге дейін өскеннен кейін де Палатин тұрғындар үшін тартымды аймақ болып қала берді. Император Цезарь Август онда қарапайым үйінде тұрды, ол көршілерінен тек Сенаттың жеңісін білдіретін екі лавр ағашымен ғана ерекшеленді. Оның ұрпақтары, әсіресе Нерон өзінің "Domus Aurea" (Алтын үйі) арқылы ғимаратты және оның аумағын бірінен соң бірін кеңейтіп, төбеге дейін жеткізді. Палатий сөзі төбедегі ауданды емес, императордың резиденциясын білдіретін болды. "Үкімет" мағынасындағы "сарай" терминін Пауыл Диакон шамамен 790 жылы жазған және 660 жылдардағы оқиғаларды сипаттағанда қолданылған: "Гримуальд Беневентумға аттанғанда, ол өзінің сарайын Лупусқа сеніп тапсырды" (Historia Langobardorum, V. xvii). Сонымен қатар, Карл Ұлы Ахендегі "сарайында" римдік дәстүрді жаңғыртуға тырысты, оның қазірде тек ғибадатханасы ғана сақталған. 9 ғасырда "сарай" үкіметтің орналасқан жерін де білдірді, және үнемі саяхаттап жүретін Карл Ұлы он төрт сарай салдырды. Орта ғасырдың басында палас әдетте император сарайының (немесе Кайзерпфальц) бөлігі болды, онда Ұлы зал орналасқан, онда мемлекеттік істер жүргізілді; ол кейбір неміс қалаларында үкімет ордасы ретінде қолданыла берді. Киелі Рим империясындағы күшті тәуелсіз сайлаушылар сарайларда (Paläste) орналасты. Бұл империяда биліктің кең таралғандығын көрсететін дәлел ретінде пайдаланылды; орталықтандырылған монархияларда тек монархтың резиденциясы ғана сарай болар еді. Қазіргі заманда археологтар мен тарихшылар "сарай мәдениеттерінде" билеуші, сарай және бюрократияны біріктірген үлкен құрылымдарды атау үшін бұл терминді қолданады. Күнделікті тілде "сарай" термині кез келген сәнді резиденцияға қатысты қолданылуы мүмкін.

A palace is a grand residence, often serving as a royal residence or the home for a head of state or some other high ranking dignitary, such as a bishop or archbishop. The original "palaces" on the Palatine Hill were the seat of the imperial power while the "capitol" on the Capitoline Hill was the religious nucleus of Rome. Long after the city grew to the seven hills the Palatine remained a desirable residential area. Emperor Caesar Augustus lived there in a purposely modest house only set apart from his neighbours by the two laurel trees planted to flank the front door as a sign of triumph granted by the Senate. His descendants, especially Nero with his "Domus Aurea" (the Golden House), enlarged the building and its grounds over and over until it took up the hill top. The word Palātium came to mean the residence of the emperor rather than the neighbourhood on top of the hill. Palace meaning "government" can be recognized in a remark of Paul the Deacon, writing c. AD 790 and describing events of the 660s: "When Grimuald set out for Beneventum, he entrusted his palace to Lupus" (Historia Langobardorum, V. xvii). At the same time, Charlemagne was consciously reviving the Roman expression in his "palace" at Aachen, of which only his chapel remains. In the 9th century, the "palace" indicated the housing of the government too, and the constantly travelling Charlemagne built fourteen. In the early Middle Ages, the palas was usually that part of an imperial palace (or Kaiserpfalz), that housed the Great Hall, where affairs of state were conducted; it continued to be used as the seat of government in some German cities. In the Holy Roman Empire the powerful independent Electors came to be housed in palaces (Paläste). This has been used as evidence that power was widely distributed in the Empire; as in more centralized monarchies, only the monarch's residence would be a palace. In modern times, the term has been applied by archaeologists and historians to large structures that housed combined ruler, court and bureaucracy in "palace cultures". In informal usage, the term "palace" can be extended to a grand residence of any kind.

Ежелгі сарайлар

Ертедегі ежелгі сарайлар қатарында Нимруд және Ниневидедегі ассириялық сарайлар, Персеполис және Сузадағы парсы сарайлары бар. Минойлықтар қазіргі заманда миной сарайлары деп аталатын кешендер салды, бірақ олардың патшалық резиденция ретінде пайдаланылмағаны көрінеді. Грецияның қола дәуірі сарайларының ең жақсы мысалдары Микен, Тиринт және Пилос қазбаларында табылды. Олардың сол жердегі жазбалар арқылы әкімшілік орталықтар болғаны дәлелденді. Сарайлар әртүрлі өлшемдегі бөлмелерге – мысалы, қоймалар мен шеберханаларға, сондай-ақ қабылдау залдары мен тұрғын үйлерге ашылатын аулалардың шамасынан құралды. Сарайдың орталық бөлігі – мегарон болды. Бұл бөлме төрт бағанамен айналдырылған дөңгелек ошаққа орналасқан, ал тақ әдетте бөлмеге кіргенде оң жақта орналасқан. Пилос сарайынан табылған баспалдақтар сарайлардың екі қабатты болғанын көрсетеді. Жоғарғы қабатта патша отбасының жеке бөлмелері мен қоймалары орналасқан болуы мүмкін. Бұл сарайлардан көптеген артефакттар мен фрескалардың фрагменттері табылды. Римдегі Домициан сарайы – Рим императорларының Римдегі негізгі резиденциясы болған сарайлар кешенінің жалпы атауы. Ол қираған, бірақ қабырғалардың маңызды бөліктері сақталған, сондай-ақ кейбір мүсіндер мен сәндік элементтер қазылып алынды. Domus Aurea – бұл Нерон бастаған басқа сарай, ондағы қазба жұмыстары Ренессанс кезеңінен бастап жер астындағы деңгейлерде өте жақсы сақталған суреттерді ашты. Хорватиядағы Сплит қаласындағы Диоклетиан сарайы 305 жылы пайдалануға берілді және орта ғасырларда бекініске айналған ең үлкен ежелгі құрылыс болып табылады; ол әлі де көптеген адамдар мен кәсіпорындарға үй иесі болып табылады. Шығыс Азиядағы сарайлар, мысалы, Жапония, Корея, Вьетнам, Таиланд, Индонезия императорлық сарайлары және Қытайдың Тыйым салынған қаласындағы үлкен ағаш құрылымдар, ортағасырлық Батыс Еуропа сарайларынан өзгеше, кең, қабырғалы бақтармен қоршалған көптеген төмен павильондардан тұрады. Үшінші англо-ашанти соғысы кезінде қиратылғанға дейін, Ганадағы Кумасидегі ашанти патша сарайын ағылшын саяхатшылары Томас Эдвард Боудич және Уинвуд Рид "түрлі сопақша және дұрыс төртбұрыштардан тұратын орасан зор ғимарат" деп сипаттады.

Early ancient palaces include the Assyrian palaces at Nimrud and Nineveh and the Persian palaces at Persepolis and Susa. The Minoans built complexes referred to in modern times as Minoan palaces, though they do not appear to have functioned as royal residences. The best examples of the Bronze Age Greece palace are seen in the excavations at Mycenae, Tiryns and Pylos. That these were administrative centers is shown by the records found there. They were ranged around a group of courtyards each opening upon several rooms of different dimensions, such as storerooms and workshops, as well as reception halls and living quarters. The heart of the palace was the megaron. This was the throne room, laid out around a circular hearth surrounded by four columns, the throne generally being found on the right hand side upon entering the room. The staircases found in the palace of Pylos indicate palaces had two stories. Located on the top floor were probably the private quarters of the royal family and some storerooms. These palaces have yielded a wealth of artifacts and fragmentary frescoes. The Palace of Domitian in Rome is the overall name given to the complex of palaces that were the main residence in Rome of the Roman emperors from the late 1st century to the 5th. It is all ruined, but there are significant survivals of walls, and some sculptures and decorative elements have been excavated. The Domus Aurea was a different palace, begun by Nero, where excavations from the Renaissance onwards have discovered remarkably well preserved paintings in levels now below ground. Diocletian's Palace in Split, Croatia was ready for occupation in 305 AD, and is much the largest ancient survival, having been turned in the Middle Ages into a fortified town; it still houses many people and businesses. Palaces in East Asia, such as the imperial palaces of Japan, Korea, Vietnam, Thailand, Indonesia, and large wooden structures in China's Forbidden City, consist of many low pavilions surrounded by vast, walled gardens, in contrast to the single building palaces of Medieval Western Europe. Before its destruction during the Third Anglo Ashanti War, the Ashanti royal palace at Kumasi, Ghana was described by English explorers Thomas Edward Bowdich and Winwood Reade as "an immense building of a variety of oblong courts and regular squares".

Ортағасырлық сарайлар

Еуропалық билеушілерге тиесілі сарайлар көбінесе үлкен әрі сәнді болған, бірақ олардың өте азы бастапқы ортағасырлық күйінде сақталған, көптегені тасталып, өртелген, қиратылған немесе қайта салынған. Францияның Авиньон қаласындағы Паптар сарайы, бәлкім, ең жақсы сақталған үлкен мысал, ол негізінен 1252-1379 жылдар аралығында салынды және 1433 жылдан бері көп өзгермеді, ол Авиньон папалығы мен одан кейінгі жарылыстардың аяқталуын білдірді. Англияда Лондон мұнарасы мен Виндзор қамалында ортағасырлық көптеген бөліктері сақталған, сонымен қатар кейінірек салынған ғимараттар да олармен үйлесімді. Ортағасырлық Лувр сарайының жер бетінде өте аз бөлігі сақталған, және Константинопольдегі Византия империясының басты сарайлары туралы да осыны айтуға болады: Константинопольдің Ұлы сарайы, Буколеон сарайы және Блачерна сарайы. Соңғысының шағын бөлігі – Порфирогенит сарайының маңызды қалдықтары бар, қазір онда мұражай орналасқан. Бірақ Еуропаның әртүрлі аймақтарында кішкентай сарайлардың бөліктері сақталып қалды.

Бразилия

Бразилияның жаңа астанасы Бразилиада заманауи сарайлар орналасқан, олардың көпшілігін қаланың сәулетшісі Оскар Нимейер жобалаған. Алворада сарайы – Бразилия президентінің ресми резиденциясы. Планалто сарайы – ресми жұмыс орны. Жабуру сарайы – Бразилия вице-президентінің ресми резиденциясы. Сонымен қатар, Португалия империясының және Бразилия империясының бұрынғы астанасы Рио-де-Жанейрода көптеген патшалық және императорлық сарайлар бар, мысалы, Сан-Кристовао императорлық сарайы – Бразилия императорларының бұрынғы ресми резиденциясы, Пачо Империал – олардың ресми жұмыс орны, және Гуанабара сарайы – Бразилияның императорлық ханшайымы Изабелдің бұрынғы резиденциясы, сондай-ақ дворяндық пен аристократияның сарайлары да бар. Рио-де-Жанейро штатындағы Петрополис қаласы негізінен императорлық кезеңдегі сарайларымен, атап айтқанда Петрополис сарайы мен Грау Пара сарайымен танымал.

Канада

Канадада Үкімет үйі – Канада монархиясының және әртүрлі вице-корольдердің (генерал-губернаторлар мен губернатор-лейтенанттар) ресми резиденцияларына берілген атау. Көп жағдайда, бұл атау ғимараттың жалғыз атауы болып табылады, бірақ бұл міндетті емес; мысалы, Оттавадағы монархтың және генерал-губернатордың негізгі резиденциясы ресми жағдайларда ғана Үкімет үйі деп аталады, ал көбінесе Ридо залы деп танылады. Үкімет үйі – Британ империясынан қалған мұра, онда көптеген Үкімет үйлері болған және бар. Ридо залы 1867 жылдан бері Канада монархының және оның өкілі, Канаданың генерал-губернаторының Оттавадағы ресми резиденциясы болып табылады және «Канаданың үйі» деп сипатталады. Ол Канаданың астанасында, 1 Сассекс драйв мекенжайында орналасқан, негізгі ғимарат шамамен 175 бөлмеден және аумақтағы 27 шағын ғимараттан тұрады. Көптеген елдердегі осыған ұқсас құрылымдар ұлттық астанада маңызды орынға ие болса, Ридо залының орны Оттавада салыстырмалы түрде көзге түспейді, оған жеке үйдің сипатын береді. Ридо залымен қатар, Квебек цитаделі, сондай-ақ Ла Цитадель деп белгілі, әрекет ететін әскери нысаны және Канада монархы мен генерал-губернаторының ресми резиденциясы болып табылады. Ол Квебек қаласындағы Абрахам жазығының жанында, Кап Диамант тауының үстінде орналасқан. Цитадель – Канададағы ең көне әскери ғимарат және Солтүстік Америкадағы бекіністермен қоршалған екі қаланың бірі – Квебек қаласының бекіністерінің бөлігі. Бұл бекініс 1985 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Ескі Квебектің тарихи ауданында орналасқан. Федералдық резиденциялардан басқа, көптеген провинциялар Канада монархы мен олардың провинциялық вице-корольдері мен губернатор-лейтенанттары үшін де резиденцияларды ұстап тұрады. Онтарионың (1937 жылы мақсаты өзгертіліп, 1961 жылы бұзылған), Квебектің (1966 жылы өрттен қираған) немесе Альбертаның (1938 жылы жабылып, 1964 жылы қайта сатып алынып, қайта пайдалануға берілген) губернатор-лейтенанттары үшін Үкімет үйі жоқ.

In Canada, Government House is a title given to the official residences of the Canadian monarchy and various viceroys (the governor generals and the lieutenant governors). Though not universal, in most cases, the title is also the building's sole name; for example, the sovereign's and governor general's principal residence in Ottawa is known as Government House only in formal contexts, being more generally referred to as Rideau Hall. Government House is an inherited custom from the British Empire, where there were and are many government houses. Rideau Hall is, since 1867, the official residence in Ottawa of both the Canadian monarch and his or her representative, the governor general of Canada, and has been described as "Canada's house". It stands in Canada's capital on a estate at 1 Sussex Drive, with the main building consisting of approximately 175 rooms across , and 27 outbuildings around the grounds. While the equivalent structure in many countries has a prominent, central place in the national capital, Rideau Hall's site is relatively unobtrusive within Ottawa, giving it more of the character of a private home. Along with Rideau Hall, the Citadelle of Quebec, also known as La Citadelle, is an active military installation and official residence of the Canadian monarch and the governor general. It is located atop Cap Diamant, adjoining the Plains of Abraham in Quebec City, Quebec. The citadel is the oldest military building in Canada and forms part of the fortifications of Quebec City, which is one of only two cities in North America still surrounded by fortifications. The fortress is located within the historic district of Old Québec, designated a World Heritage Site in 1985. In addition to the federal residences, most provinces maintain a place for the Canadian monarch and their provincial viceroys and lieutenant governors. There is no government house for the lieutenant governors of Ontario (repurposed in 1937 and demolished in 1961), Quebec (destroyed by fire in 1966), or Alberta (closed in 1938 and repurchased and repurposed in 1964).

Мексика

Мексиканың астанасы Мехиконы дәстүрлі түрде "Сарайлар қаласы" деп атайды. Бұл лақап аты әдетте Александр фон Гумбольдтқа 18-ші ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында қалаға келгеннен кейін берілген, бірақ бастапқыда 1834 жылы Мехикоға барған және "өмірім түс сияқты" деген сезімге толы болған ағылшын саяхатшысы Чарльз Латроб таба алған. Мексиканың орталық бөлігінде ацтек императорлары өз империясының астанасы Теночтитланға (қазіргі Мексика қаласы) көптеген сарайлар салған. Ұлы қалаға көз салған Эрнан Кортес: "Бұл ұлы қаланың барлық аудандарында көптеген ғибадатханалар немесе сарайлар бар. Олардың бәрі керемет ғимараттар. Осы ғибадатханалардың ішіндегі ең бастысы – оның ұлылығы мен сұлулығын тілмен жеткізу мүмкін емес. Осы қабырғалардың айналасында зор бөлмелер мен дәліздері бар тамаша жайлар орналасқан. Қырыққа жуық мұнара бар, олардың барлығы соншалықты биік, ең үлкенінің негізгі бөлігіне дейін елу саты бар, ал осы мұнаралардың ең маңыздысы Севилья соборынан да биік." Юкатан аймағында Паленке орнында төрт қабатты ерекше бақылау мұнарасы бар, жақсы сақталған майя сарайы тұр, онда Пакал қала-мемлекетін билеген. Ұлттық сарай, немесе Паласио Насионал, Мексика қаласының басты алаңы Плаза де ла Конституцияда (Эль Зокало) орналасқан, алғаш рет 1563 жылы салынған және Мексика астанасының жүрегінде орналасқан. 1821 жылы сарайға қазіргі атауы берілді, сонымен қатар үкіметтің атқарушы, заңнамалық және сот органдары осы сарайда орналасты, бірақ соңғы екі орган кейін басқа жерге көшті. Екінші Мексика империясы кезінде оның атауы бір уақытқа Императорлық сарай деп өзгертілді. Ұлттық сарай президенттің ресми резиденциясы емес, бірақ атқарушы биліктің ресми ордасы болып табылады. Сондай-ақ, Мексика қаласында Чапультепек саябағының ортасында орналасқан Кастильо-де-Чапультепек, немесе Чапультепек қамалы орналасқан, қазіргі уақытта Мексиканың Ұлттық тарих мұражайына ие. Бұл Солтүстік Америкадағы императорлар – Габсбург әулетінің мүшесі Мексика императоры Максимилиан I және оның жұбайы, Бельгия королі Леопольд I-нің қызы Мексика императоршасы Карлота тұрған жалғыз сарай. Сарайда Наполеон III-тен алынған сыйлықтардан бастап Франц Ксавер Винтерхальтер мен мексикалық суретші Сантьяго Ребуллдың суреттеріне дейін көптеген өнер туындылары бар.

The capital of Mexico, Mexico City, is traditionally nicknamed the "City of Palaces"; a nickname usually attributed to Alexander von Humboldt after he visited the city in the late 18th century and early 19th century, but initially coined by Charles Latrobe, an English traveler who visited Mexico City in 1834 and "got the feeling of living a dream". In Central Mexico, the Aztec emperors built many palaces in the capital of their empire, Tenochtitlan (modern day Mexico City), some of which may still be seen. On observing the great city Hernán Cortés wrote, "There are, in all districts of this great city, many temples or palaces They are all magnificent buildings. Amongst these temples is one, the principal one, whose great size and magnificence no human tongue could describe, All around this wall are exquisite quarters with huge rooms and corridors. There are as many as forty towers, all of which are so high that in the case of the largest, there are fifty steps leading up to the main part of it, and the most important of these towers is higher than that of the cathedral of Seville "

In the Yucatan, a well preserved Mayan palace with a unique four storey observation tower stands at the Palenque site, from where Pakal reigned over the city state. The National Palace, or Palacio Nacional, located in Mexico City's main square, the Plaza de la Constitución (El Zócalo), first built in 1563, is in the heart of the Mexican capital. In 1821, the palace was given its current name, and the executive, legislative, and judicial branches of government were housed in the palace; the latter two branches would eventually reside elsewhere. During the Second Mexican Empire, its name was changed, for a time, to the Imperial Palace. The National Palace continues to be the official seat of the executive authority, though it is no longer the president's official residence. Also in Mexico City is the Castillo de Chapultepec, or Chapultepec Castle, located in the middle of Chapultepec Park, which currently houses the Mexican National Museum of History. It is the only castle, or palace, in North America that was occupied by sovereigns – Emperor Maximilian I of Mexico, a member of the House of Habsburg and his consort, Empress Carlota of Mexico, daughter of Leopold I of Belgium. The palace features many objets d'art ranging from gifts of Napoleon III to paintings by Franz Xaver Winterhalter and Mexican painter Santiago Rebull.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарындағы сарайларға президенттің ресми резиденциясы – Ақ үй, сондай-ақ көптеген штат губернаторлары мен Рим католик шіркеуінің епископтарының ресми резиденциялары кіреді. Бұрынғы мемлекет басшыларының немесе олардың өкілдерінің, мысалы, ағылшын және испандық корольдік губернаторларының және Гавай корольдік отбасының сарайларының кейбіреуі әлі де сақталған. Мысалдар: Гонолулудегі Гавай монархтарының бұрынғы үйлері – ʻИолани және Ханайакамалама сарайлары; Гавайидің Кайлуа-Кона қаласындағы Хулихи сарайы; Виргиния колониясының корольдік губернаторларының ресми резиденциясының қазіргі заманғы қайта құралымы – Вильямсбургтегі Губернатор сарайы; Солтүстік Каролина провинциясының тарихи отарлық губернаторлар сарайының қазіргі заманғы қайта құралымы – Нью-Берндегі Трион сарайы; Санта-Федегі Губернаторлар сарайы, Нью-Мексико, сондай-ақ Сан-Антониодағы испан губернаторларының сарайы, Техас штаты – бұлар испан және мексикалық губернаторлардың резиденциялары болған. Америка Құрама Штаттарында "сарай" деп аталмаса да, сарайға тән сәнділікке ие және тұрғын үй ретінде пайдаланылған көптеген жеке ғимараттар мен үйлер бар. Хёрст қамалы мен Билтмор иелігі осыған мысалдар.

Уругвай

Паласио Легислативо (Заңнама сарайы) – Уругвай Парламентінің ғимараты.

Венесуэла

Мирафлорес сарайы – ел президентінің кеңсесі орналасқан орын.

Эфиопия

Аддис-Абебада орналасқан Менелик сарайы – қазіргі уақытта Эфиопия премьер-министрінің резиденциясы болып табылатын сарайлық кешен. Кешеннің құрамында сарайлар мен тұрғын үйлермен қатар бірнеше шіркеулер, қабірлер және монастырлар да бар. Бұрын ол Эфиопия императорларының ордасы болған. 2018 жылы жаңартылғаннан кейін, кешен 2019 жылы Unity Park аясында жұртшылыққа ашылды.

Нигерия

Нигериядағы Йоруба Ово тайпасының билеушісі Олово сарайы Африкадағы ең үлкен сарай деп танылады. Онда 100-ден астам аула бар, әрқайсысының өзіне тән, ерекше дәстүрлі мақсаты бар. Нигерияның Кано штатында Гидан Румфа 15 ғасырдың соңынан бері Кано әмірінің ордасы болып табылады. Эдо штатының астанасы Бенин қаласында Бенин Обасының қазіргі Корольдік сарайы орналасқан. Бұл сарайда Эдо халқының дәстүрлі билеушісі Бенин Обасы және басқа да рулық тұлғалар тұрады. Қазіргі сарай 1897 жылы британдықтар бұрынғысын қиратқаннан кейін Евке II-нің салған жаңасы.

Руанда

Руандада үш сарай бар, бірақ олардың біреуі қазір басқа мақсатқа пайдаланылуда. Руанда Корольдігінің бұрынғы астанасы Ньянзада екі сарай сақталған. Біріншісі – дәстүрлі Патша сарайы, ол жергілікті стильде салынған және Руанданың дәстүрлі билеушісі Мвами орналасқан. Ньянзада патшаның тағы бір сарайы бар, бірақ ол жергілікті құрылыс стилінен өзгеше, арт-деко стилінде салынған. Үшінші сарай, Рвесеро сарайы, бастапқыда Мутара III үшін салынған, бірақ ол құрылысы аяқталмай қайтыс болды, ал ғимарат Рвесеро өнер мұражайына айналдырылды.

Уганда

Қабака сарайы Буганда Корольдігіне тиесілі және қазіргі астана Кампаланың танымал нысаны болып табылады.

Ауғанстан

Ауғанстанның астанасы Кабул көптеген сарайларымен әйгілі. Олардың көпшілігі 19 ғасырда салынған, бірақ ең танымал сарай – Дарул Аман сарайы. Көптеген сарайлар, Дарул Аманды қоса алғанда, азамат соғысынан зардап шекті, бірақ кейбіреулері сақталып қалды немесе қайта жаңартылды.

Армения

Арменияда әртүрлі тарихи кезеңдерде салынған көптеген сарайлар бар. Еревандағы Эребуни бекінісінде патша Аргишти 782 ж. б.з.д. салдырған сәнді сарай орналасқан. Эребунидегі сарай – Урарту сарайларының ең ерте мысалдарының бірі. Армения патшалығы тұсында (көне дәуірде) бес сапылап патшаларға арнап сарайлар салынды. Арменияның алғашқы астанасы Ервандашатта патша сарайының қираған қалдықтарын табуға болады. Ол Ортонт IV-тің ордасы ретінде салынған, ол Ортонтидтер армян патшаларының резиденциясы болды. Арменияның Артаксиад әулеті тұсында император-патша Тигран Ұлы жаңа салынған Тигранокерта қаласында алып парсы стиліндегі сарай салдырды. Гарни армян ғибадатханасының мақсаты әлі де даулы, бірақ кейбір ғалымдар Арменияның 4 ғасырда христиан қабылдағаннан кейін, бұл ғибадатхана Арсакид әулетінің Армения патшасы Тиридат III-тің қарындасы Хосравидухт үшін жазғы сарайға айналғанын айтады. Арсакидтер құлағаннан кейін Арменияны Нахарар титулын алған аристократиялық отбасылар биледі. Олардың бірі – Нахарар әмірі Григорий Мамиконян Арухаванк соборының жанындағы Арух бекінісінде сарай салды. Осы сарайдың бір бөлігі мен туфтан жасалған бірегей армян тағы бүгінге дейін сақталған. Багратидтер патшалығының ортағасырлық астанасы Аниде де көптеген сарайлар болды. Анидің алғашқы сарайы 7 ғасырда Камсаракан армян әулетімен салынды. Басты бекіністе орналасқан Камсаракан сарайы Багратидтер патшалығының штаб-пәтері ретінде пайдаланылды. Сонымен қатар, Аниде Саудагерлер сарайы (Тигран Хонентс), сол кездегі армян сәулетінің ең жақсы үлгілерінің бірі, Селжүк сарайы және Манучир мешіті орналасқан. Кейбір тарихшылар бұл мешітке айналғанға дейін Багратид патшаларының резиденциясы болғанын айтады. Багратид мемлекетін византиялықтар, содан кейін селжүктер басып алғаннан кейін Армения Грузия патшайымы Тамар басшылығымен Закариан патшалық отбасы тарапынан қайтадан азат етілді. Закарид Армениясының осы кезеңінде көптеген сарайлар салынды, олардың ең танымалдары – Амберд бекінісі және Даштадем бекінісіндегі 12 ғасырлық сарай. Закаридтер моңғолдардың вассалдары болды, бірақ олардың құлауынан кейін аймақты көшпелі түркі империялары биледі. Тимуридтер империясынан кейінгі Осман және Иранның әртүрлі кезеңдерінде Армения Меликдіктер деп аталатын бірнеше жергілікті княздықтармен басқарылды. Әр меликтің өз князьдық сарайы болды. Олардың ең танымалдарының бірі – Тоғ қаласында Мелик Еганян салған Дизак Меликдігінің сарайы (1737 ж.). Басқа да танымал мелик сарайлары бар: Хнасахтағы Мелик Ахназар сарайы (16 ғасыр), Меликашендегі Мелик Хайказ сарайы (15 ғасыр), Мелик Касу сарайы, Тегдегі Мелик Бархударян сарайы (1783 ж.) және Мелик Парсаданян отбасының резиденциясы болған Халидзор бекінісі (17 ғасыр).

Armenia has many palaces from its various historical periods. The Erebuni fortress in Yerevan has a grand royal palace constructed in 782 B. C. by King Argisthi. The palace at Erebuni is one of the earliest examples of an Urartian palace. During the Kingdom of Armenia (antiquity), many palaces were constructed for the successive kings. Ruins of a royal palace can be found in the early Armenian capital of Yervandashat, which was built to serve as the seat of Orontid Armenian Kings by Orontes IV. During the period of the Artaxiad dynasty of Armenia, emperor king Tigranes the great constructed a grand persianate palace in the newly built city of Tigranocerta. The purpose of the Armenian Temple of Garni is still up for debate, however, certain scholars attest that following the Christianization of Armenia in the 4th century BC, the temple was converted into a summer palace for Khosrovidukht (sister of Tiridates III of Armenia) by the Arsacid dynasty of Armenia. After the fall of the Arsacids, Armenia was ruled by a succession of aristocratic families who held the title Nakharar. One of these Nakharar princes, Grigor Mamikonian, built a palace in the citadel of Aruch near the Aruchavank cathedral; some walls of this palace and a unique Armenian throne made of tufa still survive today. The medieval capital of the Bagratid kingdom of Armenia, Ani, also hosted many palaces. The first palace of Ani, constructed by the princely Armenian Kamsarakan dynasty in the seventh century, served as the most important structure of the city. Located in the main citadel, the Kamsarakan palace was used by the successive Bagratid kingdom as their headquarters. In addition, Ani hosted several other palaces such as the Merchant's(Tigran Honents) Palace, one of the best surviving examples of secular Armenian architecture of that time, the Seljuk palace, and the Manuchir Mosque, which is said by some historians to have been a residence of Bagratid kings before being converted to a mosque. After the Bagratid state was conquered by the Byzantines and then the Seljuks, Armenia was once again liberated by the royal Zakarian family under Georgian Queen Tamar. This period of Zakarid Armenia brought forth many palaces as well, the most notable of which being Amberd Fortress and the 12th century palace in Dashtadem Fortress. The Zakarids became vassals of the Mongols, however, following their collapse, a succession of nomadic Turkic empires came to rule the region. During the various periods of Ottoman and Iranian occupation following the Timurid Empire, Armenia was governed by several local principalities known as Melikdoms. Each Melik had their own princely palace. The most notable of which is the Palace of the Dizak Melikdom constructed by Melik Yeganyan in Togh (1737). Other notable melik palaces are the Melik Ahnazar palace in Khnatsakh (16th century), the Melik Haykaz Palace in Melikashen (15th century), the Melik Kasu palace, the palace of the Melik Barkhudaryans in Tegh (1783) and Halidzor Fortress (17th century), which served as a palace for the Melik Parsadanian family.

Бруней

Istana Nurul Iman – әлемдегі ең үлкен тұрғын сарай және Бруней сұлтаны Хассанал Болкианың ресми резиденциясы, сонымен қатар Бруней үкіметінің ордасы. Сарай Бруней өзенінің жағасындағы көгалды төбелерге жайылған, Бруней астанасы Бандар-Сери Бегаваннан оңтүстікке қарай бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан.

Бангладеш

Бангладештегі сарайлардың көпшілігі Британдық Бенгалияның заминдарлары мен навабтарымен салынған. Ел бойынша көптеген әсем сарайларды кездестіруге болады. Ең танымал сарайлардың қатарында Дака навабтары салған Ахсан Манзил (сондай-ақ, "Қызғылт сарай" деп те аталады), Рангпурдың Таджхат сарайы, Натор сарайы, Раджшахидің Путия Раджбари, Ескі Даканың Роза бақшасы сарайы, Маникгандждың Балиати сарайы, Меменсингтің Шаши ложасы және Бангабхабан (Президенттік сарай) бар.

Қытай

Қытай сарайларының әйгілі мысалы – Тыйым салынған қала, Минь әулетінен (Еңл императорынан бастап) Цинь әулетінің соңына дейін Қытай империясының император сарайы болған. Пекин қаласында орналасқан бұл қазіргі әлемдегі ең үлкен сарай кешені. Сарай кешені дәстүрлі қытай сарай сәулетінің көрнекті үлгісі. Тағы бір мысал – Пекиннің солтүстік шетіндегі Жазғы сарай және Шэньяңдағы Мукден сарайы. Нанкиндегі Президенттік сарай мен Чанчуньдегі Маньчжурия император сарайы еуропалық сәулеттің ықпалын көрсетеді. Хан әулеті тұсында салынған Вэйян сарайы әлемдегі ең үлкен сарай кешені болды, бірақ ол Тан әулеті кезінде қиратылды. Қытай сарайлары дұрыс шаршы торлармен жоспарланып, қабырғалармен қоршалған негізгі ғимараттар мен бірнеше павильондардан тұратын ресми құрылыммен орналастырылған. Еуропалық сарайлар мен қамалдар сияқты біртұтас құрылымдардан айырмашылығы, қытай сарайлары – бірнеше ірі және ұсақ құрылымдарды, сондай-ақ саябақтар мен аулаларды қамтитын кешендер.

Үндістан

Үндістанда көптеген сарайлар мен кең империялар бар. Оның тарихы елдегі түрлі аймақтарды билеген сансыз әулеттерге толы. Ежелгі дәуірдегі ескерткіштердің көпшілігі жойылған немесе қираған болса да, ортағасырлық кейбір ғимараттар жақсы күйде сақталған немесе қалпына келтірілген. Бүкіл Үндістанда ортағасырлық бірнеше қамалдар мен сарайлар әлі де бар. Бұл сол дәуірдегі сәулетшілер мен инженерлердің жетістіктерінің үлгісі. Үндістанның сарайлары сол елдің патшалық әулетінің өмір салтын көрсетеді. Кейбір патша сарайлары соңғы онжылдықтарда мұражайлар немесе қонақ үйлер ретінде сақталған болса, кейбіреулері бұрынғы патша отбасыларының мүшелерінің үйлері болып табылады. Бұл қамалдар мен сарайлар – Үндістанның князьдық мемлекеттерінің ең үлкен бейнесі мен мұрасы. Олардың ішінде әсем фонтандарда гүлдер гүлдеген, сұлу моншалар мен жеке бассейндердегі көк түсті сулар жалтырап, дорикалық бағаналар, әшекейлі тіректер, сәнді баспалдақтар және үлкен терезелерден жарық ағатын көріністер бар. Үндістанда ең қызықты бекіністер мен сарайлар бар, олар патшаның нағыз демалыс орны. Бұл тек патшалық өмірге деген романтикалық құштарлық емес, сонымен қатар, мыңдаған мұра сүйер адамдарды Үндістан сарайларына әкелетін нағыз үнділік тәжірибеге деген құштарлық. Раджастханда Солтүстік Үндістанның басты туристік орындары болып табылатын көптеген қамалдар мен сарайлар бар. (Раджастхандағы сарайлар тізіміне қараңыз.) Раджпуттар (осы аймақтың билеушілерін білдіретін ұжымдық термин) тұтқынға алынудан гөрі өлуді жөн көретін батыл сарбаздар ретінде танымал болды. Олар сондай-ақ өнерді жақсы білетін және керемет құрылысшылар болған. Раджастханның ең танымал қамалдары мен сарайлары Читтор, Жодхпур, Джайпур, Удайпур, Сафиери, Амбер және Нахаргарх қалаларында орналасқан. Taj Hotels Resorts and Palaces компаниясы аймақтағы ең танымал сарайларды басқарады: Удайпурдағы көл сарайы, Жодхпурдағы Умайд Бхаван сарайы, Джайпурдағы Форт Мадхогарх және Джайпурдағы Рамбаг сарайы; және қонақтарға барлық сәні мен шаттығымен нағыз патшалық демалыс ұсынады. Калькутта Үндістан контекстінде сарайлар қаласы деп аталады, бұл 18-ші ғасырдың соңынан бастап қаланы жайлаған көптеген үлкен тұрғын үй ғимараттарына сілтеме жасайды, өйткені ол Британдық Радждың ең ірі қалаларының біріне айналды. Карнатака Майсурда орналасқан Амба Вилас сарайымен (әдетте Майсур сарайы деп аталады) танымал. Ол бүкіл сарай кешенін өртеп жібергеннен кейін қайтадан салуға тура келгенге дейін ағаштан салынған деп айтылған.

India is home to many palaces and vast empires. Its history is full of numerous dynasties that have ruled over various parts of the country. While most monuments of the ancient period have been destroyed or lie in ruins, some medieval buildings have been maintained or restored to good condition. Several medieval forts and palaces still stand all over India. These are examples of the achievements of the architects and engineers of that age. The palaces of India offer an insight into the life of the royalty of the country. While some royal palaces have been maintained as museums or hotels over the last decades, some are still homes for the members of the erstwhile royal families. These forts and palaces are the largest illustrations and legacy of the princely states of India. They feature floats of flowers in grand fountains, shimmering blue water of magnificent baths and private pools, doric pillars, ornamental brackets, decorative staircases, and light streaming in through large windows. India possesses some of the most fascinating forts and palaces, a true royal retreat. It is not just a romantic longing for a royal experience, but also the search for the truly authentic Indian experience that brings thousands of heritage lovers to India's palaces. Rajasthan has many forts and palaces that are major tourist destinations in North India. (See List of palaces in Rajasthan.) The Rajputs (collective term for the rulers of the region) were known as brave soldiers who preferred to die than be taken prisoners. They were also great connoisseurs of art and brilliant builders. The most famous forts and palaces in Rajasthan are located in Chittor, Jodhpur, Jaipur, Udaipur, Saphieree, Amber and Nahargarh. Taj Hotels Resorts and Palaces manages some of the most iconic palaces of the region, Lake Palace, Udaipur; Umaid Bhawan Palace, Jodhpur; Fort Madhogarh, Jaipur and Rambagh Palace, Jaipur; and offer authentic royal retreats to the guests in all its grandeur, splendour and magnificence. Kolkata is known as the City of Palaces within the Indian context, referring to the numerous grand residential buildings that dotted the city from the end of the 18th century onwards, as it grew to become one of the largest cities of the British Raj. Karnataka is famous for the Amba Vilas Palace (commonly known as Mysore Palace) in Mysuru / Mysore, which was the palace of the Wodeyar kings. It was said to have been built of wood until it had to be rebuilt after a fire that burned down the entire palace complex.

Индонезия

Индонезияда сарайлар istana (малай және индонезия тілінде) немесе kraton (жаван және сунда тілінде) деп аталады. Балиде патша сарайының кешені пури деп аталады. Бұл сарайлар Индонезия архипелагының ұзақ тарихы мен алуан түрлі мәдениетін көрсетеді. Индонезия қазір республика болғанымен, оның кейбір аймақтары мен провинциялары әлі де дәстүрлі патшалық мұрасын сақтап, қорғайды, мысалы, Йогьякарта сұлтандығы, Суракарта, Манкунегаран княздығы, Чиребондағы Касепухан сарайы және Шығыс Калимантандағы Кутай. Сарайлар мен патша үйлерінің іздерін Бантен, Медан, Тернате, Бима, Бали және Суменәпте кездестіруге болады. Суматрадағы istana әдетте бір үлкен құрылымнан тұрады. Батыс Суматрадағы Пагаруюн сарайында Минангкабаудың ерекше жергілікті сәулет үлгілерін көруге болады. Малай сарайының мысалы – Медан қаласындағы Maimun сарайы. Голландиялық Шығыс Индияның VOC және отаршылдық дәуірінде отарлық үкімет генерал-губернатордың резиденциясы ретінде бірнеше еуропалық салтанатты сарайлар салды. Бұл еуропалық сарайлардың көпшілігі қазір Индонезия Республикасының мемлекеттік сарайына айналған. Индонезияның мемлекеттік сарайлары – неоклассикалық стильдегі Мердека сарайы және Богор сарайы.

Иран

Ниаваран сарайы кешені – Теһранның солтүстік бөлігінде орналасқан тарихи кешен. Ол бірнеше ғимараттан және мұражайдан тұрады. Қажар әулетінің Насер әд-Дин шаһы тұсында салынған Сахабкрания сарайы да осы кешеннің ішінде. 1968 жылы құрылысы аяқталған Ниаваран сарайы Иран революциясына дейін соңғы шаһ Мұхаммед Реза Пахлави мен оның отбасының негізгі резиденциясы болды. Басты сарайдың жобасын ирандық сәулетші Мохсен Форуги жасаған.

Израиль

Израильдіктерге дейінгі ханаандық Тель-Кабри қаласы шамамен б.з.д. 1600 жылы қиратылған, және оның ядросы сарай болып салынған. Ежелгі Израиль мен Яһудеяның сарай мәдениеті Еврей жазбалары арқылы білуге болады, бірақ Сүлейменнің немесе Дәуіттің сарайының ешқайсысы да сенімді түрде анықталған жоқ. Израильде Масада сияқты көптеген ежелгі сарайлар бар. Римдік Яһудеяда Ирод әулетінен шыққан тәуелді патшалардың сарайлары бірнеше жерде табылды, оның ішінде Иерусалимдегі басты сарай және Яһудея шөліндегі Иродтың қыстағы сарайы. Иродтың Кесария Маритимадағы сарайы Рим прокураторлары мен Яһудеяның әкімдерінің ресми резиденциясы ретінде сақталған. Иерусалимнің Ескі қаласында басқа да сарайлар бар, мысалы, Леди Тонсок сарайы. Израильде "сарай" деп есептелмейтін, бірақ сарайға тән сәнділікке ие және тұрғын үй ретінде пайдаланылатын көптеген әсем ғимараттар бар, мысалы, Иерусалимдегі Ехудаёв Хефетц үйі және Сергей ауласы.

Жапония

Жапониядағы сарайлардың көптегені Токиода орналасқан, мысалы, Токио император сарайы, онда Жапонияның императорлық отбасы тұрады. Император сарайы Эдо қамалының орнында салынған. Басқа жапон сарайлары Жапонияның бұрынғы астанасы Киотода орналасқан. Жапон сарайларының көпшілігі үлкен пагода тәрізді "қамал" стилінде салынған. Бұл сарайды жер сілкінісінен қорғауға көмектеседі.

Корея

Кореяда ежелгі заманнан бері көптеген сарайлар пайдаланылып келді, бірақ олардың көпшілігі қирады. Сарайлар Сеул, Кэсон, Пхеньян, Кёнджу және Буйо қалаларында, сондай-ақ қазіргі Корея шегінен тыс орналасқан түрлі қалаларда салынған. Бүгінде тек Жосеон әулетінің сарайлары ғана сақталған, тіпті олар да отаршылдық, соғыс және ұмытылу салдарынан қатты кішірейді. Осы сақталған сарайлардың ең танымал мысалы – Жосеон әулетінің басты сарайы Кёнбокгун. Басқа мысалдарға Чхандоккун, Чхангёнккун, Токсугун және Кёнхуйгун жатады. Бұлардың барлығы Жосеон әулетінен қалған және бүгінге дейін сақталған, бірақ олардың көпшілігі отарлық кезеңде қиратылғаннан кейін соңғы онжылдықтарда қайта жаңартылды. Танымал мысалдардың ішінде Кэсонда орналасқан Корё әулетінің сарайы Манвольдэ, Кёнджудағы Силла әулетінің сарайы Банвольсон және Пхеньяндағы Когурё әулетінің сарайы Анхак сарайы бар.

Ливан

Ливан елді мекендерінде сарайлар финикиялықтар заманынан бері бар. Көне Финикияның сарайларының көбі қирап кеткен. Ренессанс дәуірінде Ливан жерінде, әсіресе Ливан тауының Шуф аймағында сарайлар салыныпты. Ливан сарайлары архитектуралық жағынан алуан түрлі, оларға арабтар, итальяндықтар, француздықтар, парсылар, түріктер және Шығыс Азия халықтарының әсері тиген. Бұл Бейтдин сарайында көрініс береді, ол дәстүрлі ливандық, итальяндық, араб және парсы сәулеттерінің үйлесімінен құралған. Бүгінде Ливанда сарай деп аталатын кем дегенде он ғимарат бар, олардың ішінде Бейтдин сарайы, Ұлы Сераль (әлемдегі ең ірілерінің бірі), Баабда сарайы, Сурсок мұражайы және Фахреддин сарайы бар.

Малайзия

Тоғыз штаттан тұратын Малайзияны мұрагерлік сұлтандар басқарады. Әр бес жыл сайын бір сұлтан Малайзияның мемлекет басшысы – Ян ди Пертуан Агонг (Жоғарғы Патша) болып сайланады. Ян ди Пертуан Агонгтың сарайы бар, ол "истана" деп аталады. Басқа сұлтандардың әрқайсысының өз штаттарындағы "истана" сарайлары бар. Ел бойынша оларды кейде "Истана Хингап" деп атайды. Ян ди Пертуан Агонгтың ресми резиденциялары – Истана Негара, Джалан Дута; Корольдік мұражай; және Путраджаяда орналасқан сарай және демалыс орны – Истана Мелавати. Басқа ресми сарайлар: Истана Бесар, Истана Анак Букит, Истана Пекан, Истана Мазия, Истана Алам Шах, Истана Балай Бесар, Истана Бесар Сери Менанти, Истана Искандария және Истана Арау. Бірнеше тағайындалған губернаторлар немесе Ян ди Пертуа Негери де өздерінің ресми тұрақты орны мен резиденциясына ие, мысалы, "Астана", Сабах штатының Истанасы және Сери Мутиара.

Непал

Сингха Дурбар (сөзбе-сөз, Арыстан сарайы) Катмандудағы Непал үкіметінің ресми орны болып табылады. Нараянхити сарайы мұражайы – Непал Корольдігінің билік құрған монархының резиденциясы және бас жұмыс орны болған. Ол 1961 жылы калифорниялық сәулетші Бенджамин Полк жобасымен король Махендра салған. 2006 жылғы монархияны құлату төңкерілісінен кейін бұл патша сарайы қоғамдық мұражайға айналды. Ескі сарайлардың ішінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Дурбар алаңдары бар. Олар Катманду, Бхактапур және Лалитпур аудандарында орналасқан. Катмандуда Катманду Дурбар алаңы, Бхактапурда Бхактапур Дурбар алаңы, Лалитпурда Патан Дурбар алаңы бар. Бұрынғы Катманду Корольдігінің ескі патша сарайының алдындағы Катманду Дурбар алаңы (Басантапур Дарбар Кшетра) – Непалдағы Катманду аңғарындағы үш дурбар (патша сарайы) алаңының бірі, олардың барлығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орындары болып табылады. 2015 жылдың 25 сәуірінде болған күшті жер сілкінісі салдарынан алаңдағы бірнеше ғимарат қирады. Дурбар алаңының айналасында тамаша сәулет өнері орналасқан, ол жаңарттар суретшілері мен шеберлердің ғасырлар бойғы шеберлігін көрсетеді. Патша сарайы бастапқыда Даттарайя алаңында орналасқан, кейін Дурбар алаңына көшірілген. Катманду Дурбар алаңы Малла және Шах патшаларының сарайларын қамтиды, олар қаламен билік жүргізген. Бұл сарайлармен қатар алаң төртбұрыштармен қоршалған, аулалар мен храмдарды ашады. Алаң Хануман Дока Дурбар деп аталады, бұл атау сарай кіреберісіндегі Хануманның мүсінінен шыққан. Бхактапур Дурбар алаңы – ежелгі Бхактапур Корольдігінің патша сарайының алдындағы алаң. Ол сондай-ақ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орындарының тізіміне енген. Бхактапур Дурбар алаңы қазіргі Бхактапур қаласында орналасқан, сонымен қатар Катмандудан шығысқа қарай 13 шақырым жерде жатқан Бхадгаон деп те аталады. Кешен кем дегенде төрт бөлек алаңнан (Дурбар алаңы, Таумади алаңы, Даттатрея алаңы және Сақай алаңы) тұрса да, бүкіл аймақ бейресми түрде Бхактапур Дурбар алаңы деп танылады және Катманду аңғарындағы ең көп танылатын орындардың бірі болып табылады. Бұл сарай 55 терезеден тұрады, сондықтан оны «55 терезелі сарай» деп те атайды. Патан Дурбар алаңы Непалдың Лалитпур қаласының орталығында орналасқан. Бұл Катманду аңғарындағы үш дурбар алаңының бірі, олардың барлығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орындары болып табылады. Оның бірі – Лалитпурдың Малла патшалары тұрған ежелгі патша сарайы. Дурбар алаңы – невар сәулетінің керемет үлгісі. Алаңның едені қызыл кірпішпен төселген. Бұл жерде көптеген храмдар мен мүсіндер бар. Басты храмдар сарайдың батыс жағына қарама-қарсы орналасқан. Храмдардың кіреберісі шығысқа, сарайға қарай қараған. Басты храмдардың жанында қоңырау да орналасқан. Алаңда сонымен қатар ескі невар тұрғын үйлері де бар. Патан Дурбар алаңының ішінде және айналасында невар халқы салған көптеген храмдар мен құрылыстар бар.

Singha Durbar (literally, Lion Palace) in Kathmandu is the official seat of government of Nepal. Narayanhiti Palace Museum was a residence and principal workplace of the reigning monarch of the Kingdom of Nepal. It was built by King Mahendra in 1961 under the design of Californian architect Benjamin Polk. After the 2006 revolution that overthrew the monarchy, this royal palace was turned into a public museum. Older palaces include the Durbar Squares, which are enlisted as UNESCO World Heritage Sites. They are located in Kathmandu Valley in districts of Kathmandu, Bhaktapur and Lalitpur. In Kathmandu is Kathmandu Durbar Square, Bhaktapur Durbar Square in Bhaktapur, Patan Durbar Square in Lalitpur. Kathmandu Durbar Square (Basantapur Darbar Kshetra) in front of the old royal palace of the former Kathmandu Kingdom is one of three durbar (royal palace) squares in the Kathmandu Valley in Nepal, all of which are UNESCO World Heritage Sites. Several buildings in the Square collapsed due to a major earthquake on 25 April 2015. Durbar Square was surrounded with spectacular architecture and vividly showcases the skills of the Newar artists and craftsmen over several centuries. The Royal Palace was originally at Dattaraya square and was later moved to Durbar square. The Kathmandu Durbar Square held the palaces of the Malla and Shah kings who ruled over the city. Along with these palaces, the square surrounds quadrangles, revealing courtyards and temples. It is known as Hanuman Dhoka Durbar Square, a name derived from a statue of Hanuman, the monkey devotee of Lord Ram, at the entrance of the palace. Bhaktapur Durbar Square is the plaza in front of the royal palace of the old Bhaktapur Kingdom. It is also a UNESCO World Heritage Site. The Bhaktapur Durbar Square is located in the current town of Bhaktapur, also known as Bhadgaon, which lies 13 km east of Kathmandu. While the complex consists of at least four distinct squares (Durbar Square, Taumadhi Square, Dattatreya Square and Pottery Square), the whole area is informally known as the Bhakapur Durbar Square and is a highly visited site in the Kathmandu Valley. This palace consists of 55 windows so it is also known as '55 Windowed Palace'. Patan Durbar Square is situated at the centre of the city of Lalitpur in Nepal. It is also one of the three durbar squares in the Kathmandu Valley, all of which are UNESCO World Heritage Sites. One of its attraction is the ancient royal palace where the Malla kings of Lalitpur resided. The Durbar Square is a marvel of Newa architecture. The floor of the square is tiled with red bricks. There are many temples and idols in the area. The main temples are aligned opposite of the western face of the palace. The entrance of the temples faces east, towards the palace. There is also a bell situated in the alignment beside the main temples. The Square also holds old Newari residential houses. There are various other temples and structures in and around Patan Durbar Square built by the Newa People.

Филиппин

Испандық Филиппинде филиппиндіктер ежелгі дворяндар мен патшалар (лакан, ванг, раджа және датус сияқты) үшін үлкен ағаштан жасалған резиденцияларды тороган немесе баях лакан ("патша үйі") деп атады. Тороганның терезелері тар жарықтар, ал үйдің алдында орналасқан окір ою-өрнектері бар ағаш панельдермен әсем безендірілген. Жалпы ас үй негізгі үйден жарты метр төмен орналасқан және тамақ пісіру мен жеу үшін пайдаланылады. Тороганның ерекше биік қатты шатыры, жоғары жағы жұқа, ал төменгі жағы әдемі түрде кеңейіп, ескірмеген. Шатырдың негізінде ағаш тіреулерден құралған үлкен конструкция орналасқан, ол тасқа орнатылған алып ағаш діңінің арқасында жерден екі метрден жоғары көтерілген. Еден сәулелері панолонгтар ретінде созылып, бүкіл үйді көтеріп тұрғандай көрінеді. Тороган әртүрлі әшекейлермен безендірілген. Шатырдың жоғары жағында диоңгал, сондай-ақ күрделі өрнектелген тинай а валай, еденде, терезелерде және панолонгтарда окір ою-өрнектері болған. Филиппиннің оңтүстік бөлігіндегі халық Таусугтың ланггалы сияқты ағаш сарайлар салған. Сулу сұлтандығында сұлтандар үшін сарай салынды, ол 1912 жылы тайфуннан қираған Астана Дарул Жамбанган ("ақ кірпіш") деп аталды. Патша сарайының көшірмесі Маунт-Баюг Эко-мәдени саябағында, Талипао қаласында, Сулуда қайтадан салынды. Испан дәуірінде Испан Шығыс Үндістан үкіметі Манила мен оның айналасында жоғары лауазымды шенеуніктер мен діни қайраткерлер үшін бірнеше сарайлар салды. Олардың ең танымалдарының бірі – 18 ғасырға жататын Малакананг сарайы, ол бастапқыда испан және американдық генерал-губернаторларға, ал одақтастықтан кейін Филиппин президентіне резиденция болды. Бұрынғы президент және күшті тұлға Фердинанд Маркос 1978 жылы кокос ағашының түрлі қолданылуын көрсету үшін Кокос сарайын салдырды. Ол вице-президенттің үйі және кеңсесі қызметін атқарады. 2004 жылы президент Глория Макапагал Арройо Себу қаласындағы бұрынғы Адуананы (кеден үйін) Малакаянг са Сугбо деп аталатын шағын сарайға айналдырды.

In pre Hispanic Philippines, Filipinos built large wooden residences for the ancient nobility and royalty (such as lakans, wangs, rajahs and datus) called torogan or bahay lakan ("king's house"). The windows of the torogan are slits and richly framed in wood panels with okir designs located in front of the house. The communal kitchen is half a meter lower than the main house and is both used for cooking and eating. The distinct high gable roof of the torogan, thin at the apex and gracefully flaring out to the eaves, sits on a huge structures enclosed by slabs of timber and lifted more than two meters above the ground by a huge trunk of a tree that was set on a rock. The end floor beams lengthen as panolongs the seemed to lift up the whole house. The torogan is suffused with decorations. There were diongal at the apex of the roof, also an intricately carved tinai a walai, okir designs in the floor, on windows and on panolongs. The people in the southern part of Philippines built the same wooden palaces such as the langgal of the Tausug. In the Sultanate of Sulu, a palace was built for the sultans and was named Astana Darul Jambangan (white adobe), which was destroyed by a typhoon in 1912. A replica of the royal palace has been rebuilt as an attraction in Mt. Bayug Eco Cultural Park in the town of Talipao, Sulu. During the Spanish era, the government of the Spanish East Indies built a succession of palaces in and around Manila for high colonial officials and religious authorities. The most famous of these is the 18th century Malacañang Palace, which originally housed Spanish and American governors general and, since the Commonwealth, the president of the Philippines. Former president and strongman Ferdinand Marcos had Coconut Palace constructed in 1978 to showcase the country's varied uses for the coconut. It serves as the home and office of the vice president. In 2004, President Gloria Macapagal Arroyo converted the former Aduana (customs house) in Cebu City into a small palace, called Malacañang sa Sugbo.

Түркия

Стамбулдағы зор Топкапы сарайы кешені 1459 жылы салынды және көптеген қосымшаларымен 1923 жылы мұражайға айналғанға дейін көбінесе толыққанды сақталды. Ол Осман халифаларының резиденциясымен қатар үкіметтің орталығы болды. Ол үлкен қоршалған бақта (қазіргі Гүлхане паркі) орналасқан павильондар тобының әдеттегі азиялық стилін, еуропалық стильдегі аулалары бар біртұтас алып ғимаратпен үйлестірді. Келушілер аркадалардың бойымен жүздеген сарбаздар тізіліп тұрған аулалардан өтіп, тек ең маңыздылары немесе жақын туыстары ғана Төртінші аулаға және императорлық тұрғын жайларға жететін. 19 ғасырға қарай Топкапы Долмабахше сарайы мен Йылдыз сарайының пайдасына, сондай-ақ Стамбулдағы кішкентай Осман сарайларының, оның ішінде жазғы демалыс орындары мен басқа да осындай орындардың тұрғын үйі ретінде кеңінен қолданылмады. Бұл сарайлар негізінен еуропалық архитектуралық стильде салынған.

Франция

Францияда қамал мен сарай арасында нақты айырмашылық бар. Сарай әрдайым қалалық болған, мысалы, Париждегі Сите сарайы (Palais de la Cité) – Франция корольдік сарайы және қазір Францияның Жоғарғы соты, немесе Авиньондағы Папалар сарайы. Ал қамал, керісінше, әрқашан ауылдық жерде, тіпті нығайтылмаған кезде де, өзінің жерімен (demesne) сүйенген. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер Франция патшасының резиденциясы болғандықтан "Версаль сарайы" деп ойлайды, ал патша биліктің көзі болды. Бірақ ғимарат француздар үшін әрдайым Версаль қамалы (Château de Versailles) болып келді, ал Ескі тәртіп (Ancien Régime) кезінде үкімет ордасы Лувр сарайы (Palais du Louvre) болып қалды. Лувр Париждің шетіндегі нығайтылған Лувр қамалы (Château du Louvre) ретінде басталып, үкімет ордасы ретінде нығайтылған архитектурасынан айырылып, қаламен толық қоршалғаннан кейін Лувр сарайына айналды. "Hôtel particulier" – бұл қалалық резиденцияны білдіретін термин, ол аула мен бақ арасында, алдында ауласы және баққа ашылатын жерде орналасқан; егер көшеге тікелей қараса, олар "үйлер" (maisons) деп аталады. Епископтар әрқашан өз епархиясының қаласында сарайға (palais), басқа қалаларда қонақ үйге (hôtel) ие болған, бірақ олар қамалдарға да ие болуы мүмкін. Бұл қолданыс негізінен Италияда, Испанияда және Португалияда, сондай-ақ бұрынғы Австрия империясында да осылай. Венада, Австрияда аристократиялық немесе өте бай отбасыларға тиесілі барлық үлкен үйлер дәстүрлі түрде сарай (palais) деп аталды, бірақ бұл император сарайларына қатысты емес, олар қала ішінде Burg, ал қала сыртында Schloss деп аталды. Германияда кең термин салыстырмалы түрде жақында импортталды және одан да шектеулі қолданылды.

Германия

Неміс тілінде "сарай" деген термин Palast деп аталады, ол әсіресе ірі сарай кешендері мен бақтарды сипаттау үшін қолданылады. Ірі ауылдық үйлер әдетте шлосс (ағылшын тілінде шато немесе қамал) деп аталады. Германияда 25 000-нан астам сарай мен қамал, сондай-ақ мыңдаған поместьелер бар. Ел өзінің ертегідей көрінісімен және Сансуси, Линдерхоф сарайы, Херренхимзе, Швецинген, Нордкирхен және Шверин сарайы сияқты сәнді ғимараттарымен танымал. Бұл ғимараттардың көптегені 1000 жылдан астам тарихқа ие, олар бекіністерден бастап патшалық резиденцияларға дейін өзгеріп келген. Орта ғасырдан кейін көптеген неміс қамалдары негізінен қорғаныш құрылысы ретінде емес, патшалық немесе герцогтық сарайлар ретінде салынды.

Венгрия

Венгрияда қалалық және ауылдық резиденциялар арасында айырма жасалады. Жоғары аристократияның қалалық резиденциялары ғана палота (сарай) деп аталды; ал ауылдық салтанатты үйлер кастели (сарайша) деп, немесе кішкентай ауылдық үйлер курия деп аталды. Естерхази әулеті сияқты ақсүйек жер иелері әдетте ауылда бірнеше сарайша және қалаларда сарайларға ие болды. Венгрия Республикасы Президентінің кеңсесі – Сандор сарайы, 19 ғасырда Сандор отбасының резиденциясы болған. Корольдік резиденциялар да сарайлар деп аталды, мысалы, Вишеградтағы король Маттиас Корвиннің ерте Ренессанс стиліндегі жазғы сарайы немесе Кирали палота (Корольдік сарай) деп аталған Буда қамалы. 19 ғасырдың екінші жартысында Будапешттегі Андрасси көшесінде және басқа жерлерде буржуазияның сәнді жаңа үйлері сарайлар деп аталды. Мысалы, сақтандыру компаниясы салған модерн стиліндегі Грешем сарайы. Ірі қоғамдық ғимараттар, тіпті жоғары сапалы тұрғын үйлер де жиі сарайлар деп аталды (соңғыларының қазіргі термині – bérpalota, яғни жалға берілетін сарай). Қазіргі заманғы ғимараттар үшін бұл термин сирек қолданылады, бірақ Өнер сарайы осы ереженің ерекшелігі болып табылады.

Италия

Италияда кез келген қалалық ғимарат, мәңді үй ретінде салынған жағдайда, палаццо деп аталады; олар көбінесе викториялық үйлерден үлкен емес. Үйдің палаццо деп есептелуі үшін ақсүйек болу міндетті емес еді; Венециядағы жүздеген палаццоның көп бөлігі қаланың патрицийлер класына тиесілі болған. Орта ғасырларда олар сонымен қатар қоймалар мен кеңселер, тұрғын үйлер ретінде де пайдаланылған. Әр отбасының палаццосы – отбасының барлық мүшелерін біріктіретін ошақ болды, бірақ әрқашан әсем архитектуралық фасады болмауы мүмкін. 20-ғасырда итальян тіліндегі «палаццо» сөзі кез келген ірі, әдемі пәтерлер үйіне қатысты қолданыла бастады, себебі көптеген ескі палаццолар осы мақсатқа қайта жарақталып, пайдалануға берілді. Епископтардың қалалық үйлері әрқашан палаццо болып саналды, ал жергілікті биліктің ордасы да осылай аталатын. Көптеген бұрынғы астаналарда жергілікті герцог немесе лордтың ордасы болған герцог сарайы бар. Флоренцияда (басқа да күшті коммуналық үкіметтердегідей) үкімет ордасы Палаццо-делла-Синьория деп белгілі болды. Бірақ Медичилер Тоскананың ұлы герцогтары болғаннан кейін, биліктің орталығы олардың жаңа резиденциясына – Питти сарайына көшті, ал ескі билік орталығы Веккьо сарайы деп аталды. Қазіргі заманғы палаццоның бірінші қабатындағы дүкендер мен жоғарғы қабаттарындағы пәтерлердің үйлесімсіздігі жоқ: тарихи тұрғыдан алғанда, тіпті көрнекті отбасының палаццосының бірінші қабатында сауда және кеңселер орналасуы мүмкін, көбінесе қызметшілерге, саудагерлерге, тұтынушыларға және жұртшылыққа ашық болған, ал ең әдемі және беделді қабат (piano nobile деп аталатын) отбасының және жоғарғы қабаттардың пәтерлері үшін сақталған, олардың барлығы бірінші қабаттағылардан таза және қауіпсіз деп есептелген. Қызметшілер пайдаланған қарапайым шатыр бөлмелері мен төбелерге көбінесе жеке, кейде сыртқы баспалдақтар болған (және бар). Италиядағы ең маңызды патшалық палаццолар Казерта, Милан, Неаполь, Палермо, Турин, сондай-ақ Римдегі Куиринале сарайында орналасқан.

Мальта

XVI ғасырға дейін Мальта Сицилия Корольдігінің құрамында болды, ал астанасы Мдинада дворяндар үшін көптеген сарайлар орналасқан, мысалы, Палаццо Фальсон және Палаццо Санта-София. 1530 жылы Сент-Джон ордені келгеннен кейін, рыцарьдар Биргуде орналасты, онда Форт Сент-Анджелоның бір бөлігі Ұлы магистрдің сарайы ретінде пайдаланылды. Рыцарьдар өздері қонақ үйлерде тұрды, бірақ олар сарайлар емес, үлкен үйлер болатын. Орден 1566 жылы жаңа астана – Валлеттаны салуға кіріскенде, жаңа Ұлы магистр сарайы және бірқатар жаңа қонақ үйлер салынды. Валлеттадағы қонақ үйлер Биргудегідей үлкен емес, оларды сарайлар деп санауға болады. Ең маңызды қонақ үй – Кастиль қонақ үйі, қазіргі уақытта онда Мальта премьер-министрінің кеңсесі орналасқан. Ұлы магистрлер жылдар бойы Вердала және Сан-Антон сарайлары сияқты көптеген ірі резиденциялар салды. Қазір бұл ғимараттар Мальта президентінің ресми резиденциясы болып табылады. Мальта архиепискобының Мдинада сарайы бар. Инквизитор 1798 жылы инквизиция жойылғанға дейін Биргуде және Гиргентиде сарайларға ие болды. Дворяндар, жоғарғы топтар және орденнің жеке рыцарьлары, әсіресе Валлеттада, сондай-ақ ауылдық жерлерде көптеген жеке сарайлар салды. Валлеттадағы Палаццо Паризио және Сент-Жулианстағы Палаццо Драгонара сияқты дворяндардың басқа да сарайлары бар.

Польша

Бұрынғы Польша Корольдігі, Польша-Литва одақтастығы деп белгілі, бір кездері кең аумақты алып жатқан, бұл ақсүйектерге қазіргі Польшадан бастап Оңтүстік Эстонияға дейін өз резиденцияларын салуға мүмкіндік берді. Польша аристократиясы (szlachta) осы кезеңдегі барокко және рококо архитектурасын артық жақсы көретін. Осы стильдерде маманданған ең белгілі сәулетші – Голландияда туған Тайлман ван Гамерен (Тайлман Гамерски), ол одақтастық аумағында патшалар мен дворяндар үшін бірнеше танымал сарайларды жобалаған. Тайлман сондай-ақ, поляк барокко архитектурасының қазыналары саналатын ғимараттарды мұра етіп қалдырды. Оның ең танымал туындылары Варшавадағы Красинский және Лазенки сарайлары, ал Белостоктағы Браницкий сарайы. Сол кезде Польшадағы басқа сарай архитекторлары – Христиан Пьотр Айгнер, Шимон Богомиль Цуг, Доменико Мерлини және Иоганн Кристиан Шух. Қазір Польшада әлемнің түкпір-түкпірінен келген сәулетшілер салған жүздеген түрлі стильдегі сарайлар мен резиденциялар бар. Олардың ең жақсы мысалдары – Виланов сарайы, Президент сарайы, Олива аббат сарайы, Мыс шатырлы сарай, Кірістер және қазынашылық министрлігінің сарайы, Рогалин, Яблоновский сарайы, Козловкадағы Замойский сарайы, Куроцвукидегі Ланкороньский сарайы, Ниборов сарайы және Отвок Великидегі сарай. Сонымен қатар, қамалдарға немесе ортағасырлық готикалық резиденцияларға ұқсайтын бірнеше сарайлар да бар, олардың ішінде Мошна қамалы, Ксиж қамалы және Варшава корольдік қамалы ерекше көзге түседі.

Португалия

Португалияның салыстырмалы түрде шағын географиялық орналасуына байланысты, көптеген сарайлары бұрынғы патшалық резиденциялар болып табылады. Португалия сарайларының мысалдары: Мафра Ұлттық сарайы, Пена Ұлттық сарайы, Белем сарайы, Ажуда Ұлттық сарайы, Паласио дас Несесидадес, Матеуш сарайы, Буссако сарай қонақ үйі, Паласио да Регалейра және Паласио да Брежейра.

Румыния

Румыниядағы сарайлар, Еуропаның басқа жерлеріндегідей, бастапқыда патшалар, ақсүйектер және епископтар үшін салынған. Румыниядағы үш бұрынғы патша сарайы – Котрочени сарайы (қазіргі президенттік резиденция); Бухаресттегі Корольдік сарай, қазір ол Румыния Ұлттық өнер мұражайына орналасқан; және Елизавета сарайы. Румыния енді конституциялық монархия болмаса да, бұрынғы румын патша отбасының қазіргі басшысы, Румыния ханшайымы Маргарита, Бухаресттегі Елизавета сарайында тұрып жатыр. Басқа сарайлардың ішінде Крецулеску отбасы үшін салынған Бухаресттегі Крецулеску сарайы және Румыния патшасы I Кароль салған Пелеш сарайы бар. Бухаресттегі Парламент сарайы (Casa Poporului) және Яссыдағы Мәдениет сарайы (Palatul Culturii) – бұл үлкен мемлекеттік ғимараттар, екеуі де қана үкіметтік және қоғамдық қолдану үшін салынған.

Скандинавия

Дания, Норвегия және Швеция сияқты Скандинавияның үш елінің де ұзақ монархиялық тарихы бар және олардың бірнеше сарайлары кездеседі. Данияда Копенгагендегі Кристиансборг сарайы бастапқыда патшалық сарай ретінде салынған, бірақ қазір тек патшалық қабылдаулар үшін ғана қолданылады; Амалиенборг сарайы 1794 жылдан бері Дания патшасының резиденциясы болып табылады. Норвегияда Ослодағы Корольдік сарай 1849 жылдан бері патшалық резиденция ретінде пайдаланылуда. Швецияда 1760 жылы салынған үлкен Стокгольм сарайы ресми патшалық резиденция мәртебесін сақтап тұр, бірақ қазіргі таңда тек ресми шаралар үшін қолданылады, ал швед патшалық отбасы қарапайым Дроттинггольм сарайында тұрады.

Сербия

Осман империясынан кейінгі Сербияның екі династиясы, Караджорджевич пен Обренович, өздерінің биліктерінде көптеген резиденциялар салды. Ең танымал және ресми сарайлар – Белград қаласының орталығындағы Стари Двор және Нови Двор (Ескі және Жаңа сарайлар) және Белград маңындағы Дедине ауданындағы Корольдік кешен, оған Бели Двор және Кральевский Двор (Патша сарайы) кіреді.

Испания

Мың жылдан астам монархиялық тарихы бар Испанияда әртүрлі монархтар мен ақсүйектер үшін салынған көптеген сарайлар бар. Осы сарайлардың ішінде Мадридтің Корольдік сарайы, сондай-ақ Паласио Реал деп те аталады. Бұл сарай 2800-нен астам бөлмесі бар Еуропадағы ең үлкен сарай, бірақ қазіргі уақытта ол тек мемлекеттік істер үшін қолданылады, ал корольдік отбасы кішірек Паласио де ла Зарзуэла сарайында тұрады. Мадридтің Корольдік сарайынан басқа, Севильяның Алькасары (нақышталған мұсылмандық ою-өрнектерімен еуропалық христиандық сәулет стилінің үйлесімі), Альгамбра, Сан-Лоренцо-де-Эскориал монастыры және Аранхуэс Корольдік сарайы – көркем барокко стиліндегі сарай, бау-бақшалармен қоршалған. Қазіргі уақытта корольдік отбасы және премьер-министр тиісінше қарапайым Зарзуэла және Монклоа сарайларында тұрады.

Ұлыбритания

Англияның көптеген ауылдық үйлерін олардың көлемі мен ішкі әсемдігіне байланысты "сарайлық" деп атауға болады, бірақ Ұлыбританияда "сарай" сөзі әдетте патша отбасының немесе епископтардың ресми тұрғын үйлеріне (қазіргі немесе бұрынғы) арналған. Дегенмен, барлық сарайлар өз атауларында осы терминді қолданбайды, мысалы, Виндзор қамалы. Болье сарайы 1517 жылы Томас Болье оны VIII Генриге сатқанда осы атауын алды. Бұрын ол Уолкаферс деп аталған, бірақ Хэмптон Корт сарайы сияқты басқа да сарайлардың атаулары, патшалық байланыс үзілгеннен кейін де сақталды. Бленхейм сарайы Вудсток патша сарайының орнында, басқа жерде салынды, ал осы атау, елдің ризашылығымен осы үйді ұлы генерал, Марлборо герцогіне сыйлағандағы ерекше құрметтің бір бөлігі болды. Ауылдағы бірнеше патшалық және епископтық сарайлармен қатар, Бленхейм сарайы "сарай" сөзінің ағылшын тілінде нақты қалалық мағынасы жоқ екенін көрсетеді. Ұлыбританияда "сарай" терминін қолдануда Букингем сарайы монархия оны сатып алғанға дейін Букингем үйі деп аталған. Бленхейм сарайы (Англияда) және Гамильтон сарайы (Шотландияда, 1927 жылы бұзылған) – Шотландиядағы Далькейт сарайынан басқа, "сарай" сөзін өз атауында сақтап қалған жалғыз патшалық емес және епископтық емес резиденциялар. Бұрын бұл Букклех герцогтарының (Англияның II Карлынан тараған) резиденциясы болған.

Басқа

Еуропадағы патшалық және епископтық сарайлар тек тұрғын үйлер ғана емес, сонымен қатар, мемлекетті немесе діндегі басшылықты жүзеге асыратын дін қызметкерлері де сол жерде жұмыс істеді. (Кейбір епископ сарайларында бүгінге дейін олардың отбасылық пәтерлері мен ресми кеңселер орналасқан.) Дегенмен, француз тілінде сөйлейтін елдерде жиі кездесетін «Әділет сарайынан» өзгеше, қазіргі британдық мемлекеттік басқару ғимараттарына «сарай» деп ат қойылмайды; «Парламент үйлерінің» ресми атауы Вестминстер сарайы болғанымен, бұл Вестминстердің бұрынғы патшалық резиденция және басқару орталығы болған кезеңін көрсетеді. Жақында бұл сөз басқа да ірі әсерлі ғимараттарды атау үшін, көбінесе бейресми түрде қолданыла бастады, мысалы, 1851 жылғы Кристалл сарайы (Ұлы көрме үшін салынған, өте кең шыныдан жасалған зал) және Александра сарайы сияқты заманауи ареналар мен конгресс орталықтары. Әлемдегі ең ірісі – Румынияның Бухарест қаласындағы Парламент сарайы. Социалистік режим тұсында салынған бұл алып неоклассикалық ғимаратты салуға барлық күш-жігер мен қаражат жұмсалды.