Мал өсірудің маусымдық көшіп-қонуы (Transhumance)

Кіріспе

Мал шаруашылығының түрі

Трансгуманизм – мал шаруашылығының немесе көшпелі өмір салтының бір түрі, малдың жазғы және қысқы бекітілген жайылымдар арасындағы маусымдық қозғалысы. Таулы аймақтарда (вертикальді трансгуманизм) жазда биік жайылымдарға, қыста төменгі аңғарларға көшіп өтуді білдіреді. Малшылар әдетте аңғарларда тұрақты мекендейді. Көбінесе тек мал қозғалады, оларды бағып-күтуге қажетті адамдармен бірге, ал халықтың басым бөлігі базада қалады. Керісінше, көлденең трансгуманизм климаттық, экономикалық немесе саяси өзгерістерге осал. Дәстүрлі немесе бекітілген трансгуманизм бүкіл әлемде, әсіресе Еуропа мен Батыс Азияда кездеседі. Бұл малшыл қоғамдары үшін маңызды, себебі трансгуманизмдегі малдың сүт өнімдері (сүт, май, йогурт және ірімшік) осы халықтың диетасының көп бөлігін құрайды. Көптеген тілдерде жазғы жайылымдардың жоғары орналасқан жерлеріне арналған сөздер бар, және олар жиі жер-су атаулары ретінде қолданылады, мысалы, Уэльстегі хафод, Шотландиядағы шилинг немесе Швейцарияның неміс тілді аймақтарындағы альп.

Этимологиясы мен анықтамасы

Трансхуманция сөзі француз тілінен шыққан, ол латын тіліндегі trans – "арқылы" және humus – "жер" деген сөздерден туындаған. Трансхуманция барлық мекенделген континенттерде дамыды. Мәдени және технологиялық айырмашылықтар болғанымен, алыс маусымдық жайылымдарды пайдаланудың негізгі тәсілдері ұқсас. Трансхуманция – "мал өсірудің немесе көшпелі өмір салтының бір түрі". Хазанов көшпелі мал шаруашылығының бес түрін бөліп көрсетеді: "таза көшпелі мал шаруашылығы", "жартылай көшпелі мал шаруашылығы", "жартылай отырықшы мал шаруашылығы", "алыс жайылымдардағы мал өсіру" және "маусымдық трансхуманция". Эйкельман трансхуманттық мал шаруашылығы мен жартылай көшпелілік арасында айырма жасамайды, бірақ көшпелі мал шаруашылығы мен жартылай көшпелілікті анық ажыратады.

Тарихқа дейінгі дәуірде

Трансхуманция Еуропада тарихқа дейінгі дәуірлерде қолданылған. Мал сүйектерінің изотоптық зерттеулері кейде жануарлардың маусымдық көші-қон жасағанын көрсетеді. Дегенмен, бұл әлемдік құбылыс. Тау халқы өзгеше білімді дамытады және таулы аймақтарда гүлдену үшін қажетті дағдыларды үйреніп, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, өмір сүріп келген. Көптеген малшылар өмір сүруге қажетті шаруашылық, мал өсіру, орман шаруашылығы, сондай-ақ мұзды сулар мен тау өзендерін басқару туралы біледі. Мұндай мәдениеттерге көптеген тарихи климат өзгерістері әсер еткен.

Балқан

Балқанда албандар, грек саракацандар, шығыс роман тілдеріне жататын (румын, аромандар, меглено-румын және истро-румын) және түрік йөрүк халықтары жаз айларын тауларда өткізіп, қыста төменгі жазықтарға қайтатын. Бұл аймақ Аустрия-Мажарстан және Осман империяларының құрамында болған кезде Грекия, Албания, Болгария және бұрынғы Югославия арасындағы шекаралар салыстырмалы түрде еркін болды. Жазда кейбір топтар солтүстікке қарай Балқан тауларына дейін баратын, ал қыста Эгей теңізі маңындағы жылы жазықтарда қыстайтын. Морлахтар немесе Каравлахтар – Динар Альпісінде (қазіргі батыс Балқан аймағында) тұратын, қойларын жақсы жайылымдармен қамтамасыз ету үшін үнемі көшіп-қонып жүрген шығыс роман тілдес малшылардың ("истрорумындардың" ата-бабалары) тобы еді. Бірақ бұрынғы Осман империясы аумағында ұлттық мемлекеттер құрылғаннан кейін, көптеген малшыл топтардың жазғы және қысқы мекендерін бөліп тұратын жаңа мемлекеттік шекаралар пайда болды. Бұл шекаралар, әсіресе соғыс кезеңдерінде, олардың еркін қозғалысына кедергі келтірді, ал соғыстар бұл аймақта жиі болып тұрды.

Польша

Польшада бұл редик деп аталады, бұл қойшылар мен қойшы итттерінің қойларын тау жайылымдарына (көктемгі редик) жаю рәсімі, сондай-ақ жайылымнан оралу (күзгі редик). Жергілікті тау диалектісінде күзгі редикті uosod деп атайды, ол поляк тіліндегі "uosiadć" (ôsawiedź) сөзінен шыққан, мағынасы – қойларды жеке шаруашылықтарға қайтару. Сондай-ақ, бұл сөздің uozchod (ôzchod) сөзінен шыққандығы туралы да теория бар, ол жеке газдоуэктен (шаруашылықтардан) қойларды бөлуді білдіреді. Бұл сөзде "ch" дыбысының толық жоғалуы мүмкін, ол Подаль диалектісінде (Польша) осыған ұқсас жағдайларда естілмейтін "h" дыбысы ретінде айтылады (сонымен қатар, schować сөзі таулы жердегі тілде сова деп айтылады). Бұл қалай орындалатыны 1876 жылғы Татра қоғамының естелігінде былай сипатталған: "( ) бүкіл ауылдан қойларды келісілген жерге жинап, оларды бағушыларға біртіндеп береді, содан кейін араластырып, бүкіл үйірдің (қойдың) санын санайды – осыны "оқу" дейді. Оқу кезінде бір юха қолына сәбіз ұстап, санаған әрбір он қой үшін бір моншақ қояды. Екіншісі үйірден бір қой алып, қоршалған алаңнан шығарып, санап шығады: бір, екі, үш, және т.б. онға дейін, әр оннан кейін "он" деп айқайлайды."

Қойларды айдау алдында оларды жаман тағдырдан және сиқырдан қорғайтын сиқырлы рәсімдер орындалатын. Осы мақсатта от жағылып, қойларды оттың үстінен өткізіп жіберетін. Бұл "қасиетті отты" жаққаннан басталатын. Дәстүр бойынша, сол күнден бастап оны басты бағушы үздіксіз жағып отыру керек еді. Содан кейін қойларды жерге тік ілген шағын қарағай немесе майлы балық сүйегінің айналасымен айналдыратын – бұл "мойка" деп аталатын, ол қатысушылардың барлығының денсаулығы мен күшін символдайтын. Содан кейін оларды күйдірілген шөптермен және саляшқа әкелінген полячкамен дезинфекциялап, аурулардан тазарту және бақытсыздықтардың алдын алу үшін қолданылатын. Содан кейін үйірді үш рет айналдырып, оларды бір топқа жинап, жеке малдың қашып кетуіне жол бермеуге тырысатын. Баканың міндеті – тұзды шашып, үйірді өзінің соңынан сүйреп апару. Иттер мен сыбызғылардың көмегімен юхаси үйірді жігерлендіріп, қойлардың бағушының соңынан еріп жүретініне көз жеткізетін. Шеңберден тысқа шыққан қойлар жаман ниетті болады деп есептелді. Шеңберден тысқа шыққан қойлардың саны келесі маусымда өледі деп сендірілді. Жайлауда (хала) демалыс Сент-Войцех күні (23 сәуірде) басталып, Сент-Михаил Архангел күні (29 қыркүйекте) аяқталады. Қойларды жаюдың осы әдісі – Карпаттарда бұрын кең таралған көшпенді мал шаруашылығының қалдығы. (Карпат көшпенді мал шаруашылығы). Польшаның малшыл мәдениетінде редик ең үлкен ауылдық мереке ретінде қарастырылған. Маусым бойы қойларын бағушыға берген шаруалар жайылымға жібермес бұрын оларды тізімдейтін (көбінесе бағушының таяғына, таяғына немесе арқанына ойып белгілер қойып), таңбалап, тининнен жасалған себетке салып қоятын. Бұл қалай орындалатыны 1876 жылғы Татра қоғамының естелігінде былай сипатталған: "( ) бүкіл ауылдан қойларды келісілген жерге жинап, оларды бағушыларға біртіндеп береді, содан кейін араластырып, бүкіл үйірдің (қойдың) санын санайды. Қойларды айдау алдында оларды жаман тағдырдан және сиқырдан қорғайтын сиқырлы рәсімдер орындалатын. Осы мақсатта от жағылып, қойларды оттың үстінен өткізіп жіберетін. Бұл "қасиетті отты" жаққаннан басталатын. Дәстүр бойынша, сол күнден бастап оны басты бағушы үздіксіз жағып отыру керек еді. Одан кейін қойларды жерге тік ілген майлы балық сүйегі немесе қарағай ағашының айналасымен айналдыратын – бұл "мойка" деп аталатын, ол халадағы барлық адамдардың денсаулығы мен күшін символдайтын. Барлық бағушылардың қойлары таудың етегінде бір жерге жиналып, содан кейін үлкен үйірді шаластарға айдап әкелінетін. Халаға кіруге де ерекше мән берілді: жол бойы атыс, керней және айқай-шу болып тұратын. Бұл олардың малдарынан жаман рухтарды қуу және бүкіл үйірді бірге ұстау үшін жасалатын. Салтанаттың соңында ән-күй мен би өтетін. Музыканттар дәстүрлі аспаптарда ойнайтын: гаждалар мен скрипкалар. Музыканың сүйемелдеуімен Салашниктер ең көне жеке билерді орындады: owiedziok, owczarza, kolomajka, swinszczok, masztołka. Редикке көптеген жергілікті салт-дәстүрлер, рәсімдер мен мерекелер кіретін. Қазіргі уақытта ол негізінен жергілікті дәстүрлі ойын-сауықтың бір бөлігі болып табылады. Қазіргі уақытта көктемгі және күзгі Редик (қойларды айдау) жергілікті тұрғындар мен туристерге, сондай-ақ өз дәстүрлерімен сәйкестендіретін...

The leading of the sheep was preceded by magical procedures that were supposed to protect them from bad fate and from being enchanted. For this purpose, bonfires were lit and sheep were led through the fire. It began with the resurrection of the "holy fire" in the kolyba (shepherd's hut). Custom dictated that from that day on, it was to be kept burning continuously by the main shepherd the shepherd. Next, the sheep were led around a small chevron or spruce tree stuck in the ground the so called mojka (which was supposed to symbolize the health and strength of everyone present in the hall[6]) and they were fumigated with burning herbs and a połazzka brought to the sałasz[4]. This was intended to cleanse them of diseases and prevent misfortune[4]. Then the flock was herded around it three times, which was intended to concentrate the sheep into one group and prevent individual animals from escaping. Baca's task was to pull the sheep behind him, helping himself with salt which he sprinkled on the flock. With the help of dogs and whistles, the Juhasi encouraged the herd and made sure that the sheep followed the shepherd. Sheep that fell outside the circle boded ill. It was believed that the number of sheep that fell outside the circle would die in the coming season. The stay in the pasture (hala) begins on St. Wojciech's Day, (April 23), and ends on St. Michael the Archangel's Day (September 29). This method of sheep grazing is a relic of transhumant agriculture, which was once very common in the Carpathians. (Carpathian transhumance agriculture). In the pastoral culture in Poland, Redyk was perceived as the greatest village festival. Farmers who gave their sheep to a shepherd for the entire season, before grazing in the pastures, listed them (most often by marking them with notches on the shepherd's stick, stick or beam), marked them and placed them in a basket made of tynin[4]. In the Memoir of the Tatra Society from 1876, the way in which this is done is described: "( ) they herd sheep from the entire village to one agreed place, give them to the shepherds and shepherds one by one, then mix them together and count the number of the whole herd (flock). The leading of the sheep traditionally was preceded by magical procedures that were supposed to protect them from bad fate and from being enchanted. For this purpose, bonfires were lit and sheep were led through the fire. It began with the resurrection of the "holy fire" in the kolyba (shepherd's hut). Custom dictated that from that day on, it was to be kept burning continuously by the main shepherd the shepherd. Next, the sheep were led around a small herringbone or spruce tree stuck in the ground the so called mojka (which was supposed to symbolize the health and strength of all those present in the hala (pasture). The sheep of all the shepherds were gathered in one place at the foot of the mountains, and then one large herd was driven to the szalas[7]. The entrance to the hala was also particularly emphasized: there was shooting, honking and shouting all the way. This was intended to drive away evil spirits from their animals and to keep the entire herd together. At the end of the ceremony, there was music and dancing together. The musicians played traditional instruments: gajdas and violins. To the accompaniment of music, the Sałashniks performed the oldest individual dance the owiedziok, the owczarza, the kolomajka, the swinszczok, the masztołka. Redyk included many local practices, rituals and celebrations. In modern time it is mainly a part of local traditional entertainment. The modern spring and autumn Redyk (sheep drive) has the character of a folkloric spectacle addressed to locals and tourists, but also to the highlanders themselves, who to identify with their traditions. Sometimes common redyk was organised also in Czechia, Slovakia and Romania. In Poland, the organisers was the Transhumant Pastoral Foundation.

Уэльс

Уэльстің көп бөлігінде шаруалар, кейде фермерлер жаз айларын мал жайылатын төбедегі жазғы үйлерде немесе хафодтарда өткізетін. Күздің соңында шаруа отбасы мен жұмысшылар мал басын аңғарларға түсіріп, бас үйге немесе хендрефке қоныстанатын. Бұл трансшуманция жүйесі көбінесе бір ғасырға жуық уақыттан бері қолданылмайды; ол Уэльстің басқа аймақтарында тоқтағаннан кейін Сноудонияда сақталды, ал осы практиканың іздері бүгінгі күнге дейін аймақтағы ауылдық шаруа қоғамдарында кездеседі. "Хафод" және "Хендреф" атаулары Уэльсте жер-шеңберлер мен үйлердің аттары ретінде сақталған, сондай-ақ бір жағдайда шикі сүттен жасалған сиыр ірімшәгінің (Хафод) аты ретінде де қолданылады. Бүгінде көптеген таулы шаруашылықтарда жазда жайылатын мал төменгі жазықтарға, қысқы жайылымдарға жүк көлігімен тасымалданады, бұрынғыдай мал айдап емес.

Шотландия

Шотландияның көптеген төбелі және таулы аймақтарында ауыл шаруашылығы жұмысшылары жаз айларын ботилерде немесе шилингтерде (шотланд гаэлінде àirigh немесе ruighe) өткізетін. Шотландияның шығысындағы малшылардың негізгі жолдары: Cairnamounth, Elsick Mounth және Causey Mounth. Бұл практика көбінесе тоқтатылған, бірақ Хебрид аралдарында және Шотландияның Таулы аймақтарында әлі де естелікте сақталған. Бүгінде мал өсірудің көп бөлігі жүк көлігімен жүзеге асырылады, қыс айларында таулы жерлердегі мал төменгі жайылымдарға ауыстырылады.

Англия

Англияда кем дегенде ортағасырлық дәуірден бастап, оңтүстік-батыстағы Корнуоллдан бастап, Англияның солтүстігіне дейін трансхуманция қолданылғанына дәлелдер бар. Көлдер аймағында жаз және қыс айларында Хердвик және Сваледейл сияқты тау қойлары саздық пен аңғар арасында жылжытылады. Бұл "hefting" (Уэльс тілінен – hefod) деп аталатын ерекшелік пен жүйеге әкелді, онда қойлар мен қой қоралары фермерге бөлінген ортақ жерде (heaf) қалады, бұл практика әлі де сақталған. Дегенмен, Англияда бұл дәстүр негізінен Уэльстен алынған және Еуропаның басқа аймақтарынан айырмашылығы, тек шағын көлемде, жергілікті деңгейде ғана қолданылған. Трансхуманция жайылымдары buaile деп аталатын, кейде були, боли, були немесе була деп ағылшын тіліне аударылған. Бұл атаулар көптеген жер-атауларда сақталған, мысалы, Килкоммон, Эрис, Солтүстік Майодағы Буайл х'Анрои, онда ландшафт әлі де рундаль шаруашылық жүйесінің орналасуын нақты көрсетеді. Мал, әдетте ірі қара мал, жазық жердегі тұрақты ауылдан таулардағы жазғы жайылымға көшірілді. Көптеген жер-атауларында "Саммерхилл" (Cnoc an tSamhraidh) атауының кездесуі де осы практиканың куәсі. Бұл көшіру егістік далаларына түсетін қысымды азайтып, малға таза жайылым берді. Брихон заңдарында еске алынған бұл практика ерте ортағасырлық кезеңге, тіпті одан да ертерек кездерге дейін барып жетеді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін бұл практика Ирландияның батысында кеңінен таралған. Маусымдық жұмысшылардың қыс айларында Шотландия мен Англияға көшіп жұмыс істеуі бұл ежелгі жүйенің орнын басып, АҚШ-қа тұрақты көшіп кетумен бірге жүрді.

Италия

Оңтүстік Италияда жаз айларында малдарды төбелі жайылымға айдау дәстүрі аймақтың кейбір бөліктерінде де белгілі болған және балама көлік құралдарының пайда болуымен 1950-1960 жылдарға дейін жақсы құжатталған тарихы бар. Малшылар жолдары, немесе трактури, кеңдігіне дейін және ұзындығынан асып, малдың, негізінен қойдың өтуіне және жайылуына мүмкіндік берді, сондай-ақ 17 ғасырда заңмен реттеуді және атты полиция күштерін құруды қажет етті. Трактури мемлекеттік меншікте болып қала береді және мәдени мұраны қорғау заңдарымен сақталды. Молизе облысы трактуриді ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге үміткер.

Испания

Трансгумандылық тарихи түрде Испанияның көп бөлігінде, әсіресе Кастилия, Леон және Экстремадура аймақтарында кең таралған, онда көшпелі ірі қара мен қой шаруалары жаз айларында жасыл жайылымдарды, ал қыс айларында жылы климаттық жағдайларды іздеп ұзақ қашықтықтарға саяхаттайды. Испандық трансгумандылық Америкадағы көптеген туысқан мәдениеттердің, мысалы, Америка Құрама Штаттарының ковбойларының және Аргентина, Парагвай және Бразилияның гаучоларының пайда болуына себеп болды. Тұтас піреней түбегін кесіп өтетін мал жолдарының желісі бар. Олар ежелгі заманнан бері картаға түсіріліп, еніне қарай жіктеледі; стандартты каньяда белгілі бір ендеспен, ал кейбір каньядас реалес (яғни, патшалық мал жолдары) белгілі бір жерлерде одан да кең болады. Мал жолдарының ішіндегі жер мемлекеттік меншікте және заңмен қорғалады. Пиреней және Кантабрия тауларының кейбір биік аңғарларында трансгумандылық мал шаруашылығы негізгі, тіпті жалғыз экономикалық қызмет болып табылады. Реттелген өткелдер мен жайылымдар маусымдық пайдалану ауқымы мен қауымдық құқыққа сәйкес түрлі аңғарлар мен қауымдар арасында бөлістірілген. Трансгумандылық өмір салтымен байланысты ерекше әлеуметтік топтар кейде ежелгі этникалық мәдениеттің қалдығы ретінде қарастырылады, олар қазір оқшауланған азшылықтарда сақталған, мысалы, Кантабриядағы "Пасиеголар", Наваррадағы "Аготестар" және Астурия мен Леондағы "Вакейрос де альзада".

Пиреней таулары

Пиреней тауларында трансхуманция – малдың (сиыр, қой, жылқы) жаз айларында биік тауға көшірілуін білдіреді, себебі жазық далалардағы шаруашылықтар жыл бойы ірі малға жете алмайды. Тауға көшіру мамырдың соңында немесе маусымның басында басталып, қазан айының басында аяқталады. 1970 жылдарға дейін трансхуманция көбінесе сүт сиырлары үшін қолданылып, ірімшік жасау жаз айларында маңызды шаруашылық қызмет болған. Кейбір аймақтарда отбасының барлық мүшелері сиырларымен бірге биік тауға көшіп, қарапайым тас үйлерде тұрған. Пиреней тауларындағы Мон Перду / Мон Пердидо аймағы трансхуманция егіншілік жүйесімен байланысты болғандықтан ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілген.

Скандинавия түбегі

Скандинавияда трансхуманция белгілі бір деңгейде кездеседі, алайда мал жайылымдар арасында моторлы көлік құралдарымен тасымалданады, бұл орын ауыстырудың сипатын өзгертеді. Сами халқы көгершіндермен трансхуманцияны төменде сипатталған жүйеден өзгеше тәсілмен жүзеге асырады. Жазда көшу үшін қолданылатын тау немесе орман жайылымы сетер немесе бод/буа деп аталады. Осы термин сол жаққа жақын орналасқан тау шатырына да қолданылады, ол жазғы тұрғын үй ретінде пайдаланылған. Жаз айларында (әдетте маусымның соңында) мал үй шаруашылығынан қашықтағы тау фермасына көшіріледі, бұл алқаптарды шөп шабу үшін сақтап қалуға мүмкіндік береді. Жаз бойы малға әдетте қыздар мен жас әйелдер күтім жасайды, олар сүт сауады және ірімшік дайындайды. Бұқалар көбінесе үй фермасында қалады. Күз жақындағанда және жайылымдардың шөбі біткенде малдар фермаға қайтарылады. Швецияда бұл жүйе негізінен Вярмланд, Даларна, Херједален, Ямтланд, Хелсингланд, Медельпад және Ангерманланд аймақтарында қолданылған. Норвегияның көп бөлігінде бұл практика кең таралған, себебі оның географиясы жоғары таулы және егістікке жарамды жазық жерлердің аумағы шектеулі. Гудбрандсдал аймағына Гаусдал, Хайдал, Винстра және Оттадален сияқты жанама аңғарлар кіреді. Бұл аймақ теңіз деңгейінен 200 метр биіктіктегі жазық жерлерді және 800 метр биіктіктегі таулы жерлерді, негізгі аңғардағы құнарлы топырақты және Рондане мен Доврефьеллдегі шұбар шыңдарды қамтиды. Бұл шаруашылықтарды орман қоршап тұр, бірақ биіктеген сайын орман ағаштардан айырылып, ағашсыз таулы платоға айналады. Бұл – сетерфьелл, яғни жазғы жайылымдар мен шөп шабу үшін маңызды болған жазғы фермалар аймағы. Бұрын көптеген шаруашылықтарда өздерінің сетерлері болған, бірақ қазір бірнеше шаруашылық бірлесіп модернизацияланған жалпы сетерді (felleseter) пайдаланады. Көптеген ескі сетерлер қирап кеткен немесе демалыс үйлері ретінде қолданылады. Скандинавия тілдеріндегі тау жайылымының атауы көне норвег тіліндегі setr сөзінен шыққан. Норвегия тілінде бұл термин sæter немесе seter; швед тілінде säter. Швецияда бұл жер атауы Säter және Sätra түрінде, сондай-ақ жұрнақтармен: säter, sätra, sätt және sättra түрлерінде кездеседі. Бұл атаулар Швеция бойынша кеңінен таралған, олардың орталығы Меларен бассейні мен Эстергётландта орналасқан. "Саттер" тегі осы сөздерден туындаған. Швецияның трансхуманция аймағының орталық бөлігінде ең көп қолданылатын термин – бод немесе буа (бұл сөз шағын қоймалар және т.б. үшін де қолданылады; ағылшын тілінде booth сөзіне ұқсас); қазіргі стандартты швед тілінде fäbod. Норвегиядағы сетер туралы ең көне дерек – Хеймскрингла сағасында, Норвегияның Олаф II-сінің Валлдалдан Лесяға саяхаты туралы айтылады.

In Scandinavia, transhumance is practised to a certain extent; however, livestock are transported between pastures by motorised vehicles, changing the character of the movement. The Sami people practise transhumance with reindeer by a different system than is described immediately below. The common mountain or forest pasture used for transhumance in summer is called seter or bod / bua. The same term is used for a related mountain cabin, which was used as a summer residence. In summer (usually late June), livestock is moved to a mountain farm, often quite distant from a home farm, to preserve meadows in valleys for producing hay. Livestock is typically tended during the summer by girls and younger women, who also milk and make cheese. Bulls usually remain at the home farm. As autumn approaches and grazing is exhausted, livestock is returned to the farm. In Sweden, this system was predominantly used in Värmland, Dalarna, Härjedalen, Jämtland, Hälsingland, Medelpad and Ångermanland. The practice was common throughout most of Norway, due to its highly mountainous nature and limited areas of lowland for cultivation. The Gudbrandsdal area includes lateral valleys such as Gausdal, Heidal, Vinstra, and Ottadalen. This area comprises lowland parishes 200 m above sea level and mountain parishes 800 m above sea level, fertile soil in the main valley and barren summits in Rondane and Dovrefjell. Forests surround those farms, but higher up, woods give way to a treeless mountain plateau. This is the seterfjell, or summer farm region, once of vital importance both as summer pastureland and for haymaking. While previously many farms had their own seters, it is more usual for several farmers to share a modernised common seter (fellesseter). Most of the old seters have been left to decay or are used as recreational cabins. The name for the common mountain pasture in most Scandinavian languages derives from the Old Norse term setr. In Norwegian, the term is sæter or seter; in Swedish, säter. The place name appears in Sweden in several forms as Säter and Sätra, and as a suffix: säter, sätra, sätt and sättra. Those names appear extensively across Sweden with a centre in the Mälaren basin and in Östergötland. The surname "Satter" is derived from these words. In the heartland of the Swedish transhumance region, the most commonly used term is bod or bua (the word is also used for small storage houses and the like; it has evolved in English as booth); in modern Standard Swedish, fäbod. The oldest mention of seter in Norway is in Heimskringla, the saga of Olaf II of Norway's travel through Valldal to Lesja.

Кавказ және солтүстік Анатолия

Орманды Кавказ және Понт тауларында әртүрлі халықтар әлі күнге дейін трансгуманцияны түрлі деңгейде сақтап келеді. Жаз айларында Қара теңізден соққан ылғалды ауа тік жарқабақты аңғарларға көтеріліп, теңіз деңгейінен жоғары биіктікте құнарлы жайылымдарды, ал одан да биікте – бай тундраны құрайды. Дәстүр бойынша, ауылдар тау беткейінің әртүрлі биіктіктерінде орналасқан екі, үш, тіпті төрт бөлек елді мекенге (әр маусым үшін біреуден) бөлінген. Осы ауылдық өмірдің көп бөлігі 20 ғасырдың бірінші жартысында аяқталды, себебі Кемалистік және кейіннен Кеңес үкіметтері қоғамды жаңғыртуға және қалалық дамуға баса назар аударды, ал ауылдық дәстүрлерді сақтауды екінші орынға қойды. 20 ғасырдың екінші жартысында Понт тауларынан Түркия мен Батыс Еуропа қалаларына, ал Солтүстік Кавказдан Мәскеуге жұмысқа көшу трансгуманциямен айналысатын адамдардың санын күрт азайтты. Дегенмен, Кавказдың солтүстік және оңтүстік-батыс беткейлеріндегі, Армениядағы Кіші Кавказ аймағындағы және Түркияның Қара теңіз аймағындағы ауылдарда ондаған мың ауыл тұрғыны әлі де осы дәстүрді сақтап келеді деп есептеледі. Кейбір қауымдар ежелгі көші-қон жолдарымен жүріп келеді. Мысалы, Понт гректері жазда Сумела аймағына және монастырына барады. Еуропа қалаларынан келген түріктер бұрынғы яйла жайылымдарында жазғы демалыс орындарын салған. Грузияда қой шаруашылығымен байланысты трансгуманция әлі де қолданылады. Малшылар малдарымен бірге биік Абано өткелін кесіп, Тушетия тауларынан Кахетия жазығына жетеді. КСРО тарағанға дейін олар осы мақсатта Солтүстік Дагестанның Кизляр жазығын белсенді пайдаланған.

Ауғанстан

Ауғанстанның орталық таулы аймағы, Кохи Бабаны қоршап, шығысқа қарай Хиндукуш жотасына қарай жалғасады, мұнда өте суық қыстар мен қысқа, салқын жаздар болады. Бұл биік жерлерде жаз айларында көптеген шағын өзендер мен арналармен суарылатын тау жайылымдары (сардсир) бар. Сонымен қатар, қыс мезгілінде көршілес жылы жазықтарда (гармсир) жайылымдар қолжетімді, бұл аймақты маусымдық көшіп-қонуға (трансгуманцияға) өте қолайлы етеді. Ауған таулы аймағында 225 000 км² (87 000 шаршы миль) жазғы жайылым бар, оны отырықшы қауымдар мен паштун күшіктері сияқты көшпелі малшылар пайдаланады. Аймақтағы маңызды жайылымдарға Солтүстік Газни провинциясындағы Наур жайылымы (ауданы шамамен 600 км², биіктігі 3350 метрге дейін жетеді) және Шығыс Бадахшан провинциясындағы Шева жайылымы мен Кіші Памир жатады. Кіші Памир жайылымы, биіктігі теңіз деңгейінен жоғары, ауған қырғыздары мал өсіру үшін пайдаланады. Нүристан тұрғындары суармалы террасалардағы егістік алқаптарымен қоршалған тұрақты ауылдарда тұрады. Малдың көп бөлігі – ешкілер. Оларды әр көктемде малшылар жазғы жайылымдарға көшіреді, ал ауыл тұрғындарының көпшілігі террасалы егістіктерді суару және тары, жүгері мен бидай өсіру үшін қалады, бұл жұмысты көбінесе әйелдер атқарады. Күз мезгілінде астық пен жеміс жиналысынан кейін мал қыста қорада ұсталып, жеммен қоректендіріледі.

Үндістан

Үндістандағы Джамму және Кашмирде әлемдегі ең көп көшіп-қонушы халық қоныстанған. Бұл туралы Джамму және Кашмир үкіметінің Тайпалар істері департаментінің хатшысы, Ш. Икбал Чудхари басқарыған команда жүргізген зерттеуде көрсетілген. 2021 жылғы трансгуманцияның алғашқы зерттеуі гуджарлар, бакервалдар, гаддилер және сиппилер сияқты этникалық тайпалар қауымдастығының 612 000 мүшесінің мәліметтерін қамтыды. Бұл зерттеу Үндістан Конституциясы бойынша жоспарланған тайпалар ретінде тіркелген осы қауымдастықтардың дамуы мен әл-ауқатын жақсарту мақсатында жүргізілді. Зерттеу нәтижелерінен кейін үкімет олардың әл-ауқамын және дамуын жақсарту үшін, әсіресе денсаулық сақтау, ветеринариялық қызметтер, білім беру, күнкөріс және көші-қонды қолдау үшін бірқатар маңызды бастамаларды іске қосты. Джамму және Кашмирдегі трансгуманция көбінесе тік бағытта жүзеге асырылады, ал Жамму, Самба және Катхуа аудандарының жазықтарындағы кейбір отбасылар көлденең немесе горизонтальды трансгуманциямен айналысады. Көшіп-қонушы халықтың 85% - дан астамы Джамму және Кашмир Одақтық аумағының ішінде қозғалыс жасайды, ал қалған 15% - ы көршілес Пенджаб штатына және Ладак Одақтық аумағына көшіп барады. Гуджарлар – көшпелі тайпа, сонымен қатар Пунджаб, Химачал-Прадеш және Уттаракхандтың кейбір аймақтарында сирек кездеседі. Гуджар Баккервал тайпасы әлемдегі ең көп трансгумант халықты құрайды және Джамму және Кашмирдегі трансгумант халықтың шамамен 98% - ын құрайды. Уттаракхандтың бхотия қауымдастықтары тарихи түрде трансгуманциямен айналысқан. Олар қыс айларын Гималайдың етегіндегі төменгі биіктіктегі елді мекендерде өткізіп, жаз айларында Тибетте сауда жасау үшін ресурстар жинаған. Жазда олар өзендердің әртүрлі аңғарларындағы биік таулы елді мекендерге көшіп отырған. Кейбір адамдар осы елді мекендерде қалдырып, шаруашылықпен айналысса, ал енді біреулері батыс Тибетке қарай биік тау жолдарынан өтіп, сауда орындарына баратын, ал тағы біреулері көшпелі мал шаруашылығымен шұғылданған. Бұл тарихи өмір салты 1962 жылғы Қытай-Үнді соғысынан кейін Қытай-Үнді шекарасының жабылуына байланысты күрт тоқтатылды. Соғыстан кейінгі онжылдықтарда бхотия халқы үшін трансгуманция өмір салты ретінде тез төмендеді.

Jammu and Kashmir in India has the world's highest transhumant population as per a survey conducted by a team led by Dr Shahid Iqbal Choudhary, IAS, Secretary to the Government of Jammu and Kashmir, Tribal Affairs Department. The 1st Survey of Transhumance in 2021 captured details of 6,12,000 members of ethnic tribal communities viz Gujjars, Bakkerwals, Gaddis and Sippis. The survey was carried out for development and welfare planning for these communities notified as Scheduled tribes under the Constitution of India. Subsequent to the survey a number of flagship initiatives were launched by the Government for their welfare and development especially in sectors like healthcare, veterinary services, education, livelihood and transportation support for migration. Transhumance in Jammu and Kashmir is mostly vertical while some families in the plains of the Jammu, Samba and Kathua districts also practice lateral or horizontal transhumance. More than 85% of the migratory transhumant population moves within the Union Territory of Jammu and Kashmir while the remaining 15% undertakes inter state movement to the neighbouring Punjab State and to the Ladakh Union territory. Gujjars a migratory tribe also sparsely inhabit several areas in parts of Punjab, Himachal Pradesh and Uttarakhand. The Gujjar Bakkerwal tribe represents the highest transhumant population in the world and accounts for nearly 98% of the transhumant population in Jammu and Kashmir. The Bhotiya communities of Uttarakhand historically practiced transhumance. They would spend the winter months at low altitude settlements in the Himalayan foothills, gathering resources to trade in Tibet over the summer. In the summer, they would move up to high altitude settlements along various river valleys. Some people would remain at these settlements to cultivate farms; some would head to trade marts, crossing high mountain passes into western Tibet, while some others would practice nomadic pastoralism. This historic way of life came to an abrupt halt due to the closure of the Sino Indian border following the Sino Indian War of 1962. In the decades following this war, transhumance as a way of life rapidly declined among the Bhotiya people.

Иран

Иранның Бахтияри тайпасы осы өмір салтын 20 ғасырдың ортасында да сақтап келді. Азербайжаннан Араб теңізіне дейінгі Загрос тауларының бойында жыл сайын малшы тайпалар жыл мезгілдеріне қарай өздерінің аңғардағы және тау етегіндегі тұрақты қоныстары арасында жылжиды. Қашқай (қашқай) – Оңтүстік Иранның түркі тайпасы, олар 20 ғасырдың ортасында әлі де көшпенділікпен (трансхуманциямен) айналысты. Тайпа ежелгі заманда Парс провинциясында, Парсы шығанағына жақын жерде қоныстанған, ал 20 ғасырдың ортасында Макран тауларынан әрі орналасқан. Жыл сайын жаңа жайылымдар іздеп көшіп жүрген қашқайлар малдарын оңтүстіктен солтүстікке қарай айдап, сәуірден қазанға дейін биік тауларда "Йейлак" деп аталатын жазғы жайлауда тұратын. Олар дәстүрлі түрде мал-мүліктерін Загрос тау тізбегінің бір бөлігі болып табылатын Кух-э-Динар тауларының беткейлерінде жаятын. Күзде қашқайлар лагерьді жинап, биік жерлерді тастап, Монд өзенінің жағалауындағы Фирузабад, Казерун, Джерре, Фарашбанд сияқты жылы аймақтарда қыстайтын. Олардың қысқы қонысы "Қишлақ" деп аталды. Көші-қонды Қашқай басшысы ұйымдастырып, бақылайтын. Тайпалар Шираз, Исфахан сияқты ауылдар мен қалалардан аулақ болды, себебі олардың жеті миллионнан астам малдары үлкен зиян келтіруі мүмкін еді. 1950 жылдары қашқай тайпасының саны 400 000 адамға жететіні есептелді. Сол кезден бері көптеген әлеуметтік өзгерістер болды.

Ливан

Белгілі бір трансхуманция үлгілері Ливанның Солтүстік провинциясында кездеседі. Қадиша аңғарында орналасқан қалалар мен ауылдардың орташа биіктігі шамамен құрайды. Эхден және Кфарсгхаб сияқты кейбір елді мекендер маусым айының басынан қазан айының ортасына дейін жазғы кезеңде пайдаланылады. Тұрғындар қазан айында теңіз деңгейінен орташа биіктікте орналасқан жағалау қалаларына көшеді. Трансхуманцияның себебі – ауыл шаруашылығы қызметі (тарихи тұрғыдан шелбеу құрттарын өсірумен байланысты). Жағалау қалаларында зәйтүн, жүзім және цитрус басты егістер болып табылады. Тау қалаларында негізінен алма мен алмұрт сияқты жазғы жемістер өсіріледі. Ливанда трансхуманцияның басқа да мысалдары бар.

Қырғызстан

Қырғызстанда совет кезеңінде үзілмеген трансшуманция, 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейінгі экономикалық қиындықтар кезінде қайтадан жанданды. Трансшуманция – қырғыз ұлттық мәдениетінің негізгі бөлігі. Халық жазғы жайылымдарда өмір кешіргенде юрта немесе жайлоо деп аталатын жүн киіз шатырды пайдаланады. Ол олардың ұлттық туында бейнеленген. Осы малшылар биенің сүтінен ашытылған құмызды аса қадір тұтады. Оны дайындауда қолданылатын құралдың аты ел астанасы Бишкекке берілген.

Оңтүстік және Шығыс Азия

Көшпелі мал шаруашылығы практикасы шамамен Гималай-Хиндукуш аймағында (әрі қарай Гималай деп аталады) және Гималайдың солтүстігіндегі суық, жартылай шөлді аймақта, Тибет жотасы мен Солтүстік Қытай арқылы Еуразиялық далаға дейін кездеседі. Моңғолия, Қытай, Қазақстан, Қырғызстан, Бутан, Үндістан, Непал және Пәкістанның барлығында көшпелі мал шаруашылығы мәдениетінің іздері сақталған. Мьянманың бамар халқы бұл аймаққа келгенге дейін көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Моңғолияда зуд деп аталатын қатал қыстарда малдың қырылуын болдырмау үшін көшпелі мал шаруашылығы қолданылады. Гималай аймақтарында көшпелі мал шаруашылығы әлі де бірнеше өте қарапайым экономикалардың негізгі тірегі болып табылады, мысалы, Үндістанның солтүстік-батысындағы Занскар, Үндістанның Джамму және Кашмирдегі Ван Гуджарлар мен Бакарвалдар, Непалдың батысындағы Хам Магар және Химачал-Прадеш штатының Бхармаур аймағындағы Гаддилер. Кейбір жағдайларда, адамдар мен мал бірге жүрген қашықтық көшпелі мал шаруашылығы деп санауға жеткілікті болуы мүмкін.

Австралия

Австралияда ірі станциялар (яғни ранчолар) кең таралған, малшылар мал топтарын маусымдық жайылымдарға жылжыту жұмысын атқарады. Көшпенді мал жаю Австралия Альпісінің мәдени мұрасының маңызды бөлігі болып табылады, оның бір бөлігі Австралияның Ұлттық мұра тізіміне енгізілген. Колонистер бұл аймақты 1830 жылдары жазғы жайылым ретінде пайдалана бастады, себебі төменгі жақтағы жайылымдардың сапасы нашар болды. Бұл практика 19 және 20 ғасырларда да жалғасып, Австралиядағы мал шаруашылығының дамуына септігін тигізді. Көшпенді мал жаю Австралияның ерте кезеңдерінің тарихы мен мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылатын ерекше өмір салтын қалыптастырды. Аймақта көшпенді мал жаюды еске түсіретін іздер бар, олардың ішінде тастап кетілген малшылардың үйлері, мал айдау алаңдары және мал жолдары бар.

Солтүстік Африка

Солтүстік Африканың берберлері дәстүрлі түрде егіншілікпен айналысып, Жерорта теңізі жағалауына салыстырмалы түрде жақын тауларда немесе оазистерде тұрған. Дегенмен, Сахараның оңтүстігіндегі туарегтер мен зенегалар көшпелі мал өсірумен (трансгуманция) шұғылданған. Басқа топтар, мысалы шауилер, белгілі бір жерде трансгуманция жасаған.

Африка мүйіз

Ауылдық жерлерде Солтүстік-Шығыс Африканың сомали және афар тайпалары дәстүрлі түрде көшпелі мал өсірумен айналысады. Олардың мал шаруашылығы негізінен түйе шаруашылығына бағытталған, қой және ешкілер де бағылады. Классикалық, "белгілі" трансхуманция Эфиопияның Жоғарғы Жерлерінде кең таралған. Егін егілетін маусымда ауылдар маңындағы жерлер мал жаюға қолжетімді болмайды. Мысалы, Догуа Тембиенде мал өсіруші фермерлер жыл сайын трансхуманцияны ұйымдастырады, әсіресе қашық және кең жайылымдарға қарай – температураның салдарынан шөп ерте өсетін аңғарлардың тереңдігіне немесе тау шаңырағына. Малдар түнде сол жерде қалады (трансхуманция), оларды балалар мен бірнеше ересектер қарап күтеді. Ірі қара мал агропастуральды қоғамдарда көп қырлы рөл атқарады, ет, сүт және жұмысшы күшін қамтамасыз етеді, ал мал сатудан түскен табыс кіріс әкеліп, төтенше жағдайлардан сақтандырады. Олар мәртебе мен беделге, сондай-ақ туыстық және неке сияқты әлеуметтік байланыстарды нығайтуға да маңызды үлес қосады. Малшылар үшін ірі қара – отбасының ең бағалы мүлігі болып табылады.

Лесото

Лесотодағы басото халқының дәстүрлі экономикасы мал өсіруге негізделген. Олар Малоти (Лесотоның базальт таулары) аңғарлары мен жоталары арасында маусымдық көші-қон жасап тұрады. Халық санының өсуіне және Оңтүстік Африканың шөлейтті өнеркәсіптік аймақтарын сумен қамтамасыз ету үшін осы тауларда ірі сақтау тоғандары салынуына байланысты жайылымдық жерлерге қысым артты. Жайылымдарға артып жатқан қысым нәзік шөптекті далалардың құлдырауына себеп болып, жасанды көлдерде шөгінді жиналуына әкелуі мүмкін. Дәстүрлі көшіп-қону жүйесі өзгеріске ұшырады.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада хойхой тайпасының Нама руының трансхуманция дәстүрі Рихтерсвельд аймағында сақталып келеді. Бұл елдің солтүстік-батыс бөлігіндегі Атлантика жағалауына жақын орналасқан таулы шөл. Осы аймақта адамдар жыл бойы (жылына үш-төрт рет) қой және ешкілерімен маусымдық көші-қон жасайды. Трансхуманция шағын отбасылық топтарға негізделген, олар әр жыл сайын бірдей лагерьтерді пайдаланады. Хойхой мәдениетінің ерекшелігі – Маджиешут (африкаанс тілінде "кілем үйі") немесе Хару Омс (Нама тілінде "құрақ үйі" деген мағынада) деп аталатын көшпелі күмбезді шатыр. Бұл тұрғындар Рихтерсвельдтегі маусымдық лагерьлерде осы шатырларды пайдаланады. Ол дәстүрлі түрде құрақ төсеніштермен жабылған қаңқадан тұрады. XXI ғасырда адамдар кейде түрлі өндірістік материалдарды қолданады. Рихтерсвельдтің маңыздылығын ескере отырып, ол ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді.

Солтүстік Америка

XIX ғасырдың басында АҚШ-тың оңтүстік Аппалаки тауларында қоныс аударғандар көбінесе жабайы сұлы өсетін таудың шөпті беткейлерінде мал, әсіресе қой жайды. Тарихшылар бұл "беткейлердің" ежелгі бизон жайылымдарының қалдықтары болуы мүмкін деп болжайды (оларды Солтүстік Американың ертедегі халықтары күтіп ұстаған болуы мүмкін). Трансшуманция болмағандықтан, бұл беткейлер 20-шы ғасырдың соңынан бастап орманмен жабылды. Бұл тарихи экожүйелерді сақтау үшін күш-жігер жұмсалатыны әлі белгісіз. Көбінесе мемлекеттік жерді пайдалануға негізделген трансшуманция АҚШ-тың батысындағы мал шаруашылығының маңызды тәсілі болып табылады. Солтүстік аймақтарда бұл дәстүр көктем мен жаз айларында биік жайлаулардың жасылға толуымен малдарды жоғары жерге көшіруге негізделген. Бұл биік жайлаулар көбінесе АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің қарауындағы үлкен мемлекеттік жерлердің бөлігі болып табылады. Қыста малдар төменгі жазық далаларды немесе шөлді пайдаланады, олар да көбінесе Жерді басқару бюросының қарауындағы мемлекеттік жерлер. Калифорния мен Техаста, осы аймақтардың тарихи дамуының ерекшеліктеріне байланысты, жайылымның үлкен бөлігі жеке меншік жер ретінде сақталған. Жалпы үрдіс бойынша, жаз айларында шаруалар, жалданып жұмыс істейтін бақташылар немесе жылқышылар тауға барады және жаз бойы шағын лагерде тұрады. Олар сондай-ақ, жылқыларды таулы аймаққа тасымалдау үшін тіркемелерді пайдалана отырып, биік жатқан шаруашылыққа үнемі барады. Перу, Чили (көбінесе жергілікті халықтар) және Моңғолиядан келген жұмысшылар қазір бақташылардың орнына келді; Басктар өздерінің шаруашылықтарын сатып алды немесе қалалық жұмыстарға ауысты. Бақташылар қойларды жаз айларында тауға, ал қыста шөлге көшіреді, мүмкіндігі болғанда жеке меншіктегі жерлердегі егістік қалдықтары мен жайылымдарды пайдаланады. АҚШ-та трансшуманцияның түрлі формалары бар:

Навахо тайпасы 1850 жылдары Сан-Хуан өзенінің аңғарындағы дәстүрлі мекенінен қуылғаннан кейін трансшуманцияны қолдана бастады. Олар көптеген қойларды өсіреді. Калифорнияда үй шаруашылықтары көбінесе жеке меншік жерлеріне ие, бұл испан жер беру жүйесінің салдарынан туындаған. Осы себепті, Жерорта теңізінің еменді ормандары мен шалғынды далаларының кең аумақтарын шаруашылықтар басқарады, олардың экономикасы АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің қарауындағы мемлекеттік жерлердегі жазғы жайылымға байланысты.

Оңтүстік Америка

Оңтүстік Америкада трансхуманция ішінара "каубой" аналогтарына, Аргентинаның гаучосына, Уругвайға, Парагвайға және (жазбаша "гаучо") Оңтүстік Бразилияға, Венесуэланың ланеросына және Чилидің уасосына сүйенеді. Трансхуманция қазіргі уақытта кем дегенде Аргентинада, Чилиде, Перуде және Боливияда, сондай-ақ Бразилияның Пантаналында қолданылады. Бұл негізінен Пантаналда және Аргентинаның кейбір аймақтарында малдың қозғалысына қатысты. Алтипланодағы жергілікті халықтар камелидтерді, әсіресе ламаларды өсіруге тәуелді. Солтүстік Неукен және Оңтүстік Мендосада ешкілер трансхуманция арқылы бағылады, ал қойлар Патагония жазығында көбірек қолданылады. Криололар мен жергілікті халықтар Оңтүстік Американың түрлі аймақтарында трансхуманция тәжірибесін қолданады.