Кіріспе

III Августа легионы (Legio III Augusta) – Императорлық Рим армиясының легионы. Оның бастауы, Гай Юлий Цезарьға қарсы азамат соғысы кезінде (б.з.д. 49–45 жж.) генерал Помпейге қызмет еткен Республикалық 3-легион болуы мүмкін. Ол Марк Антонийге қарсы азамат соғысында (б.з.д. 31–30 жж.) генерал Октавианды (кейіннен император Август) қолдады. Легион б.з.д. 30 жылы ресми түрде қайта құрылды, осы жылы Октавиан Рим империясының толық билігіне ие болды. Сол жылы ол Римнің Африка провинциясына орналастырылды және кем дегенде 4-ғасырдың соңына дейін онда қалды.

Тарих және әскер қозғалысы

Римге астық тұрақты жеткізіліп тұру үшін Африкаға III Аугуста легионы жіберілді. Аугусттың қол астында Африка проконсулы бұл және басқа да бірнеше легионға қолбасшылық етті. Тиберийдің билігінің соңында бұл Африкадағы жалғыз легион болды. Калигуланың тұсында әскерге басшылық ету проконсулдан алынып, императорға тікелей жауап беретін пропраториалдық легатқа берілді. III Аугуста легионы Хайдрада 14 жылға дейін қоныстанды. Хайдрадағы база бүкіл легионды ұстауға жеткіліксіз болды; бұл легионның бөлінгенін білдіреді. Шөлдегі соғыс үшін аз және өте мобильді күрес күштері қажет болды және императордың легионды бірнеше қиындауға бөліп, оларды жеке бекіністерге орналастыруы естілмеген. Көбінесе Африкаға бүкіл легиондар жіберілмеген, керісінше, Германия мен Паннония әскерлерінен кішігірім әскерлер құрылып, қажет болған кезде көмекке жіберілді. Рим әскерінің Солтүстік Африкаға келуін әрқашан да жұрт қабылдай бермейді. Римдік институтқа қарсылық білдіргендердің ең танымалдары – бұрынғы римдік сарбаз, мұсулами партизандарының басшысы болған Такфарин. Такфаринас Рим империясының әскери құрылымдары мен географиялық орналасуы арқылы кеңейтуіне қарсы көтерілістердің үлгісі, сондай-ақ Үшінші Август легионының жеткілікті және сыпайы жауап беруі. Бербер тайпалары Аугуст легионына олар аса осал болған кезде шабуыл жасады. Алғашқы шабуылдар біздің заманымыздың 14 жылы, Легионның алғашқы жол салу жобасын аяқтаған кезде болған. Бұл оқиғаның орын алған уақытынан үшінші Август легионы әлі де өз тамырларын немесе мақұлдаған атын орнатпағанын аңғаруға болады. Бұл алғашқы көтеріліс тез арада басылды. Алайда үш жылдан кейін ғана Такфаринас римдіктерге қарсы шабуыл жасай бастады. Партизандық соғыс тактикасы Такфаринастың артқы жағынан шабуылға жаңаша көзқарасымен үйлесімді, Такфаринасты жеңу үшін үшінші Август легионына қосымша қиындықтар туғызды. Такфариннің көтерілістерді басқаратын тәсілі Үшінші Август легионын ерекше алаңдатты. Бастапқыда Такфаринас үлкен қауіп төндірмейтін сияқты еді; оның алғашқы ұрыс тобы негізінен қарақшылар мен бүлікшілерден құралған. Алайда, Такфаринастың тонаушылар тобы көп ұзамай Рим армиясының шеберлігі мен дәлдігінен пайдаланды. Такфарин Солтүстік Африканы аралап, Үшінші Август легионының артында қалған римдік сарбаздарды жинады; Тацит бұл процесті "тереңдетілген таңдау" деп сипаттады, Рим армиясы оқытып алған сарбаздарды пайдаланып, өздерінің шеберліктерін жасаушыларына қарсы қолданды. Такфарин Рим империясының мұсулами халқына қарсы көтеріліс жасауды көздеген жиналған римдік сарбаздар мен Солтүстік Африка азаматтарынан жаңа коалиция құрды. Такфариннің әскері ақырында жеңілді, ал Такфарин өзі өзін-өзі өлтірді, алайда оның көтерілістері мен бүлікшіл күш-жігерлері байқаусыз қалмауы керек. Үшінші Август легионы Такфаринасты жаулап алу үшін Такфаринастың қарақшылар мен бұрынғы сарбаздар тобының революциялық әдістерін меңгеруі керек болды. Такфаринас көрсеткен партизандық соғыс стратегиялары – Үшінші Август легионының Солтүстік Африкаға бүлікшілерді орналастыру үшін қорғаныс техникасын өзгертуіне тура келген көптеген жолдардың бірі. Такфаринастың басшылығы мен бақылауындағы Мусулами банды Легионға төрелік етудің бір мысалы болды, алайда көтерілісшілердің ешбір әскері Такфаринастың партизандық әскері сияқты қиын, үнемі немесе төзімді болып шықты. Үшінші Август легионы көптеген құрылыс жобаларына жауапты болды және Солтүстік Африкада үш жүз жылдан астам уақыт бойы Рим империясының көтерілістерге қарсы болуын қамтамасыз етті. Алайда, олар шекараға кеңейту мен урбанизациядан басқа жолдармен әсер етті. Үшінші Августтың шамамен 5000-6000 адамы болды, оларға жақын жерде орналасқан 10 000-15 000 көмекші адам болды. Бұл сарбаздардың жартысына жуығы Мавритания Тингитанада орналасты; қалғандары сол кездегі әскери қажеттіліктерге байланысты орналастырылды. Император Веспасиан легионды Тевестадағы бір қамалға біріктірді, мүмкін 75 жылы. 115 немесе 120 жылы III Аугуста легионы Ламбезисте лагерін құрды, онда 238-253 жылдар аралығында екі ғасыр бойы болды. Легион 238 жылы таратылды, себебі оның рөлі африкалық негіздегі көтерілісті басуда император Максиминге қарсы провинциялық губернатор Гордианның пайдасына тиді. Кепелиан легиондағы легат және Гордианға шабуыл жасау үшін өз легионын (қате) пайдаланған офицер болды. Осы себепті Гордиан III легионды таратты. 252 жылы Валериан легионды "бес тайпа" деп аталатын, қауіпті бербер тайпаларының коалициясымен күресу үшін қайта құрды. Легион 260 жылы жеңіске жетті, бірақ қауіп күшін жоймады және Ламбезис бекіністері келесі жылдары кеңейтілді. 289 жылы күрес қайта басталды және император Максимиан легионды жеке басқаруға алды. Соғыс 297 жылға дейін жалғасты, содан кейін легион жеңіске жетті. 4-ғасырдың басында Диоклетиан жеке басқаруға алған көтерілісші губернаторды басып тастады және дереу III Аугуста легионының Ламбезистен аймақтың басқа, белгісіз базасына көшірді. Легион 5-ғасырдың басына дейін еске алынды, бірақ оның соңғы таратылу күні белгісіз. Сондықтан легион тек әскери күш емес, сонымен қатар инженерлер мен шешушілер корпусы болды, бұл оларға дамыған біліктер жиынтығын қажет етті.

Жолдар

III Аугуста легионының әскери жолдары б.з. 14 жылы салынды: олар өздерінің базасын Аммаедарадан Телепте арқылы Гафса оазисіне дейін жалғастырды. Тиберийдің тұсында Гафса оазисінен Габес оазисіне дейінгі жолмен одан әрі кеңейтілді. Осы екі қала арасында Легион демалу үшін тоқтап, бес бекет құрды. Легион кейде бұрыннан бар жамылған жолды немесе пуникалық немесе бербер қалалары арасындағы нығыздалған топырақ жолдарды пайдаланды, бірақ олар негізінен жаңа жолдар салды. Олардың құрылысы ерекше жүйе бойынша жүргізілді. Бұл жолдар көбінесе әскери қозғалыс үшін салынғандықтан, оларды мүмкіндігінше түзу (қозғалыс жылдамдығы үшін) және қауіпсіз ету қажет болды (сондықтан мүмкін болған жағдайда, аңғарлардан аулақтап, биік жерге салынды). Биік орналасқандықтан кейбір жолдарда суды ағызу жүйесі де жасалды. Есептеулер бойынша, Рим үкімдігі кезінде Солтүстік Африкадағы жолдардың жалпы ұзындығы шамамен 19 300 километрге жеткен. Қалалар әскери лагерьлерге жақын орналасқанда, оларды бөлу белгілері қажет болды. Әдетте, аркалар жолдарда (немесе олардың үстінде) азаматтық аймақ пен Рим әскери лагеріне кіру арасындағы шекараны көрсету үшін қолданылды. Септимиан жолы – Септимий Севердің билік құрған кезінде Ламбезис қаласында салынған жол, Үштік арканың болуы Үшінші Август легионының әскери аймағында болған шекараны көрсетеді.

Су құбырлары

Аугусттың үшінші легионының құрамына әскери адамдар ғана кірмеген. Императорлар шебер геодезистер мен құрылыс математигі болған адамдарды жұмысқа алуға тырысты. Бұл туралы Август, Адриан және Траян императорларының дәлелдері бар, олардың барлығы инженерлерді құрылыс және әскери істер үшін жауапты деп санады. Солтүстік Африкада осындай дарынды адамдар көп болмағандықтан, басқаларды оқыту маңызды болды. Сөйтіп, уақыт өте келе армия инженерлік және геодезиялық білім алу орнына айналды. Бұл адамдар каналдар мен акведуктар сияқты ірі құрылыстарға қатысты. Акведук салу оңай болған жоқ. Барлық құбырлардың бір деңгейде болуын және екі жағындағы қысымның дұрыс болуын қамтамасыз ету қиын шаруа еді. Геодезист барлық өлшемдерді алдын ала есептеп, содан кейін прокурорға нұсқаулар беретін. Бұл жұмыс, мергеншіге теңелетін менсор лауазымындағы офицерге тапсырылатын. Оның басты міндеті – римдік лагерьдер мен қалаларды жоспарлауға көмектесу және өлшеу құралдарын басқару еді. Ең көп қолданылатын құралдардың бірі – тік бұрыштарды өлшеуге көмектесетін грома болды. Дегенмен, менсор мен легионерлер әрқашан сарапшы болған жоқ, сондықтан громаның дәлдігі белгілі бір шекке дейін ғана көмектесті. Мұндай жағдайда геодезистерді қайта есептеу үшін шақыру қажет болатын. Африкада осы жағдайды көрсететін сақталған жазу бар. Геодезист Ноний Датус үшінші Август легионымен кездесуі туралы, барлық тауларды қалай өлшегенін, туннельді қазуға тиіс осьті қалай картаға түсіргенін жазды. Ол бұл ақпаратты прокурорға берді. Әрі, тапсырыс берушіге де берді, барлығы дұрыс жасалғанына көз жеткізу үшін. Датустың білігіне үлкен қажеттілік болғандықтан, ол төрт жылға легионнан кетіп, құрылыс өзісіз де жақсы жүретініне үміттенді. Бірақ құрылыс жоспар бойынша жүрмеді. Легионерлер туннельдерді дұрыс өлшеммен қаза алмады, олар жоспарланған бағыттан мүлдем ауып кетті. Датус бұл жағдайды түзетуге тиіс болды. Геодезистер акведуктарды қалай дұрыс салу керектігін білді. Егер олар құрылысты бақылап отырса, жұмыс сәтті аяқталар еді. Мұны жүздеген, тіпті мыңдаған жылдар бойы сақталған көптеген акведуктар дәлелдейді. Мысалы, Джебель Загуаннан шыққан су бұлақтары бүгінгі күнге дейін Тунис қаласына су жеткізіп тұр. Тарихшы Э. Леннокс Мантон былай деді: "Жаңа үлкен құбыр желісі сол төбелердегі құбырлар арқылы өтеді, оларды легион алғашқыда қазған". Құбырлар жүйесі өзгергенімен, бастапқы жоспар әлі де қолданылуда.

Үшінші Август легионының лагерь базалары

Август өзінің Үшінші легионын ресми түрде б.з.д. 30 жылы Аммаедарада орналастырды, ол Ауре тауларында орналасқан болатын. Сонда олар 105 жыл бойы Солтүстік Африка провинцияларын қорғады. Бүгінде театрлар мен шіркеулердің қираған қалдықтарынан басқа көп нәрсе қалмады. Ірі әскери зират табылды, оның көп бөлігі легионерлердің қабірлерінен тұрады. Аммаедарада орналасқан кезінде легион Сбейтла қаласын ашты. Көптеген сарбаздар осы қаладан сапына алынды. 75 жылы легион лагері Тевестеге (қазіргі Тебесса) көшірілді. Дегенмен, көптеген ардагерлер қалада қалды және қала тұрғындары болып, біразы фермерлікпен айналысты. 75 жылы Тевестеге жасалған көшіру Аммаедарадан тым алыс емес, тек батысқа қарай ғана болды. Олар стратегиялық себептермен көшірілді. Егер олар көшсе, олар жиі көтеріліс тудыратын жергілікті тайпаларға жақындап келеді деп есептелді. Легион оны қорғауға міндетті болғандықтан, олар осы мақсатқа ең қолайлы жерде екеніне көз жеткізгісі келді. Олар сол жерге қоныстанды және өз қалаларын салды. Бұл қала Гипподам принципіне сәйкес, тікбұрышты жоспармен салынды. Қазіргі кездегі қалдықтар архитектураның бірнеше бөліктерін қамтиды: Каракалланың аркасы, Минерва храмы және амфитеатрдың қираған қалдықтары. Бұл жерді зерттеген археолог Джон Фергюсонтың айтуынша, храм «Рим әлемінің ең жақсы сақталған үш немесе төрт храмының бірі». Легионның осы ғимараттарды салуға қатысқан-қатыспағаны белгісіз, бірақ олардың бір кезде өздерінің базасы болған қалада болғаны анық. Легион үшінші және соңғы рет 128 жылы Ламбезиске көшірілді. Бұл көшіру стратегиялық себептермен жасалды, өйткені ол Ауре тауларында орналасқан. Бұл орын тайпаларды бақылау үшін ең қолайлы жер еді. Бастапқыда олар лагерьді Тевестедегідей желілік жоспармен, шамамен 220 шаршы метрге салды. Тарихшы Э. Леннокс Мантон бұл құрылысты «әскери дәлдікпен төртбұрышты жоспар бойынша» салынған деп сипаттады. II ғасырдың ортасына қарай қала алғашқы көлемінен төрт есеге өсті. Нерваның ардагерлер үшін негізін салған тағы бір қаласы – Куикуль (қазіргі Джемила), бірінші ғасырда «әдемі» деп аталды. Легион осы қаланы Тхубурбо Маджустағыдай қорғауға көмектесті. Қала төбеде орналасқан, ал төменгі бөлігі алғашқы негіз болды. Кейіннен сауда белсенділігінің артуына байланысты ол төбеге қарай кеңейтілді. Бастапқыда, бірінші ғасырдың соңында, форум салынды. Кейіннен ол үшінші ғасырда тағы бір форум салынғандықтан Солтүстік форум деп аталды. Екінші форумға Септимий Северге арналған әдемі храм кірді. Храмның баспалдағы керемет болды, «Солтүстік Африкада мұндай ғимаратқа салынған баспалдақтардың ең әсерлісі». Екі форумды байланыстыратын жол болды, сол арқылы храмдарды, ғимараттарды, үйлерді және тіпті ескі базар аумағын көруге болады. Бай ардагерлер қала маңында моншалар мен мозаикалар салған. Бұл аймақты одан да сұлу етті. Тамугади, яғни қазіргі Тимгад, ардагерлерді қайта қоныстандыру үшін құрылған қала. Алғашқы тұрғындарға қала ішінде үй салу үшін шағын жер учаскесі және қала сыртында егін шаруашылығы үшін шағын жер учаскесі берілді. Қала тез өсті, жақын орналасқан әскер лагерінің қамтамасыз еткен қауіпсіздігі және екінші ғасырдың ортасындағы экономикалық өркендеудің нәтижесінде. Келесі ұрпақтарда егін Римге сатылып, қала тұрғындарының экономикалық жағдайы өзгерді; кейбіреулері байыды, ал басқалары салыстырмалы кедейлікте қалды. Байлар өздеріне жақсы үйлер салып қана қоймай, қаланың ескерткіштеріне қаржылай көмек көрсетті. Қалада кітапхананың болуы білімнің жоғары деңгейін көрсетеді және осы ардагерлер қонысының өркендеуін білдіреді. Әскери қызметтен кейінгі өмір, әскери өмірге қарағанда, тым қиын болған жоқ. Қаланың тас төселген көшелерінде әлі де жүруге болады және көптеген қоғамдық ғимараттарды көруге болады. Кітапхана, үлкен театр (4000-5000 адам отыратын) және ең бастысы керемет форум әлі де тұр. Траянның аркасы да көрінеді. Бұл Ламбеазиске апаратын жолда салынған Ламбеазис қақпасының орнына салынған ескерткіш. Қаланың өзі өте таза болған. Мұнда көптеген моншалар бар, шамамен 12-14 шақты.

Легионның құрамы

Бастапқыда легион негізінен итальяндық сарбаздардан құралған, бірақ біздің заманымыздың 3-шы ғасырына қарай легион көбінесе пуний және ливиялық текті сарбаздардан тұратын болды. Италия мен Галлия 2-ші ғасырда әскерге деген қажеттілікті қанағаттандыруда қиындыққа тап болды. Осының салдарынан Африка легиондары адам күшін шығыс және жергілікті аймақтардан алуға мәжбүр болды.

Күнделікті өмір

Легион науқаста болмаған кезде Солтүстік Африка бойынша ауқымды қоғамдық жұмыстармен айналысты. 24 жылы Такфарин көтерілісінің аяқталуы мен 235 жылы Северий Александрдың қазасы арасында елеулі шайқастар болған жоқ. Осы кезеңде Үшінші Август легионының әскері күндерін азық-түлік, отын, мал азығын қамтамасыз етумен және лагерьдегі жалпы міндеттерді орындаумен өткізген деп саналады. Олар құрылыстарды қайта жаңартып, жолдар салып, жабдықтарды жөндеді. Көшпелі ауылдарда қарауылда жүргендіктері де мүмкін. III Августа легионы Ламбезис су құбырының отыз тоғыз шақырымдық бөлігін сегіз айда салды, ал легион немесе оның уақытша жаңарушысы әскери анархия кезеңінде жолдарды жөндеумен айналысты. Легион Ламбезисті және Тамугадидегі әскери колонияны салған және нығайтқан, оны көбінесе легионның қарт әскерлері қоныстандырды.

Әскерлердің некелері

Империяның барлық аймақтарында болғандай, Аугусттың үшінші легионының әскерлеріне үйленуге тыйым салынған. Көшпелі армия мәжбүрлі түрде бойдақ болуға мүмкін болғанмен, бұл бекітілген шекаралық бекеттердегі әскерлер үшін мүмкін емес және қолдануға келмейтін нәрсе еді. Ламбезистен табылған жазуларда әскерлердің серіктес әйелдері жиі кездеседі, бұл олардың қызмет барысында үйленбесе де, жергілікті әйелдермен қарым-қатынас құрғанын көрсетеді.