Кіріспе
Қызметтер үшін төленетін сыйақы бағасы
Ақы – құқықтар немесе қызметтер үшін сыйақы ретінде төленетін баға. Ақыларға әдетте жалпы шығындар, жалақы, бағалы қағаздар мен қосымша төлемдер кіреді. Дәстүрлі түрде, Ұлыбританияда (және бұрынғы Ирландия Республикасында) кәсіби мамандар төлем, жалақы немесе еңбекақыдан өзгеше ақы алады және есептеу бірлігі ретінде фунт емес, гинеяларды жиі пайдаланады. Феодалдық жүйеде, рыцарь ақысы – рыцарьға қызметі үшін, әдетте жерді пайдалану құқығы үшін берілетін төлем болатын. Жеңіліске шартты ақы – адвокаттың ақысы, егер адвокат сот ісінде жеңіліске ұшыраса, төмендетіледі немесе мүлдем алынбайды. Қызмет ақысы, қызмет төлемі немесе қосымша төлем – клиенттің шот-фактурасына қосылатын ақы. Қызмет төлемінің мақсаты көбінесе өнімнің түріне және оған сәйкес көрсетілетін қызметке байланысты. Бұл төлемнің себептері мыналар: жол шығындары, жүк көлігін жалға алу ақысы, жауапкершілік және жұмысшылардың өтемақысын сақтандыру ақысы және жоспарлау ақысы. UPS және FedEx компаниялары жақында жанармайға қосымша төлемдер енгізді. Қызмет ақысын ақы төлеу орнына алатын мейрамханалар мен банкет залдары, АҚШ-тың кейбір штаттарында (мысалы, Массачусетс, Нью-Йорк, Монтана) оларды қызметкерлеріне бөлуге міндетті, бірақ Кентукки штатында оларды өздерінде қалдыруға болады. Ақы тұрақты немесе өзгермелі болуы мүмкін, немесе екі бөліктен тұратын тарифтің бір бөлігі. Жазылымдық бизнес-модельде мүшелік жарнасы алынады.
Телекоммуникация
Жоғары жылдамдықты интернет және ұялы телефон сияқты телекоммуникациялық қызметтер үшін белсендіру ақысы көбінесе алынады, бірақ көптеген компаниялар оны жарияланған бағаға қосбайды, нәтижесінде тұтынушылар ақының дұрыстығы мен негізділігін дұрыс түсінбейді. Белсендіру ақысы ұялы телефон саласында кең таралған және әдетте желілерді қосу және жаңарту шығындарын өтеу үшін алынады. Тағы бір ақы – ұялы телефон шарттарына дерлік барлық жағдайда қолданылатын мерзімінен бұрын тоқтату ақысы, ол провайдер телефон бағасындағы субсидияның қалған бөлігін жабу үшін арналған. Егер пайдаланушы келісімшарт мерзімі біткенге дейін тоқтатса, одан көбінесе 100 доллардан астам сома өндіріледі. АҚШ-та ұялы телефон компаниялары бұл бәсекеге қарсы практика үшін қатты сынға ұшырады, ал Федералды байланыс комиссиясы (FCC) бағаның артық көтерілуін болдырмау үшін, мысалы, ақыларды пропорционалды түрде есептеуді міндеттеу сияқты шектеулерді қарастырып жатыр. Көптеген кабельді теледидар және телефон компаниялары, соның ішінде AT&T, әр ай сайынғы шотқа шамамен 3 доллар көлемінде реттеу шығындарын өтеу ақысын қосады, кінәні үкіметтік реттеуге жүктеу арқылы, тиісінше, АҚШ заңнамасын сақтағаны үшін клиенттерінен ақы алады.
Банктік қызмет
Банктік комиссиялар клиенттерге түрлі қызметтер үшін және айып ретінде салынады. Рұқсат етілмеген овердрафт, банкоматты пайдалану және шоттағы қаражаттың ең төмен күндік қалдықтан кем болуы үшін алымдар қолданылады. Кейбір банктер клиенттерді автоматтандырылған қызметтерді пайдалануға итермелеу үшін кассалық қызметтер үшін ақы алады. Бұл алымдар тұтынушылардың құқықтарын қорғаушылар тарапынан артық деп сынға ұшырады. Олар сондай-ақ банктік тәжірибелерді, олар алымдарды ең көптеуі мүмкіндей етіп жинауға және шағын операциялар сомасынан бірнеше есе артық болатын алымдарға бағытталды. АҚШ банктері бәсекелес банктерде жасалған банкомат (ATM) операцияларынан алымдар жинайды, тіпті клиенттің үй банкінің сол аймақта филиалы болмаса да (мысалы, клиент демалыста болғанда). Клиенттер кейде екі рет төлейді – банкоматқа иелік ететін банкке және өз банкіне. Bank of America қызмет көрсетуден бас тарту үшін (егер жеткіліксіз қаражат немесе күндік лимит болса) және "шетелдік" (басқа банктердің) банкоматтарында шоттың қалдығын тексеру үшін ақы алады. 2007–2008 жылдарғы қаржы дағдарысынан кейін және Конгресс қабылдаған заңдардан кейін банктер көптеген кредиттік карта келісімдерін клиенттермен өзгертті.
Жалға беру
Активация ақысы сияқты, кеңістік немесе басқа да нәрселерді жалға беретін орындар көбінесе орнату ақысын алады. Өзін-өзі сақтау бизнесінің жағдайында, бұл Public Storage және басқалардың "бірінші айда бір доллар ғана" деген мәлімдемелерін жоққа шығарады. Тұрғын үй кешендері көбінесе үй жануарлары үшін (көбінесе иттер мен мысықтар) ақы алады. Кейбір кешендер бұл ақыны қайтарылмайтын депозит деп атап, депозиттің қайтарылатындығын көрсететін анықтамасын ескермейді.
Жылжымайтын мүлік
Титул компаниясы немесе адвокат үйді сатып алу аяқталу кезінде түрлі төлемдер жинайды. Оларға салық қызметі, су тасқынына қатысты сертификат, андеррайтинг, бағалау, кредиттік есеп, тіркелген келісімшарт, кепілдік шарты, несие шартына қол қою және рәсімдеу үшін төлемдер кіруі мүмкін.
Іс-шара билеттері
Іс-шаралар билеттері, онлайн брондаулар мен төлемдер және басқа да операциялар бойынша кейде қызмет ақысы (көбінесе «ыңғайлылық ақысы» деп аталады) қолданылады, ол операцияны жүзеге асыруды қамтамасыз ететін компанияға қосымша төлемақы ретінде беріледі. Ticketmaster және басқалары осыны пайдаланып, одан бизнес модель құрды. Дегенмен, мұндай компаниялар белгілі бір шараларға, тіпті толыққанды концерт алаңдарына монополиялық құқық иеленеді.
Әуе қатынасы
Ұшу компаниялары рейстерді өзгерту және артық багаж үшін бұрыннан ақы алып келді. Бірақ 2003 жылдан бері мұнай бағасының өсуіне байланысты, көптеген компаниялар ақыларын арттыруда. 2008 жылдың мамыр айында кейбір компаниялар тіпті бір ғана тапсырылған багаж үшін де ақы ала бастайтыны жарияланды, осылайша одан қашу мүмкін болмай қалды. Ұшу компаниялары сондай-ақ бұрын билет бағасына кірген барлық "қызметтер" үшін де ақы ойлап тапты. Қосымша кіріс банкроттықтың алдын алу үшін қажет болуы мүмкін, бірақ міндетті ақыларды жарияланған бағаға қоспау – алдаушылық амал. Әуежайлар да әуекомпаниялардан қону үшін ақы алады, бұл шығыстарды, әсіресе әуежай қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жұмсауға мүмкіндік береді.
Клиенттерге қызмет көрсету
Кейбір компаниялар клиенттерге қызмет көрсету өкілімен сөйлескені үшін ғана ақы алады. DirecTV бұл ақыны телеарна арқылы емес, телефон арқылы фильмді тапсырыс бергенде алады. Кейбір компаниялар техникалық қолдау көрсету үшін алдын ала төлем немесе арнайы қымбат телефон нөмірін (Солтүстік Америкадағы 1-900 нөмірлері сияқты) пайдалану арқылы ақы алады. 2000-жылдары (онжылдықта) АҚШ-тағы кейбір банктер кассирге бару үшін ғана ақы алуды бастады, бұл клиенттердің наразылығын тудырып, банктерді бұл шешімнен бас тартуға мәжбүр етті.
Сөз сөйлеу
Сөз сөйлеу ақысы – қоғамдық шарада сөйлегені үшін жеке тұлғаға төленетін сыйақы.
Кешігу ақысы
Төлем мерзімі өткеннен кейін төлем түспесе, кешіктіру ақысы салынады. Мұндай ақылар адамдарды жалдау ақысын немесе басқа төлемдерді уақтылы төлеуге итермелеу үшін жасалған деп есептеледі, бірақ кейде олардың мөлшері аса жоғары болып, немесе кешіккен сомаға пропорционалсыз келеді. Бұл қаржылық қиындыққа тап болған адамдардың жағдайын одан да нашарлатып, жарақатқа жарақат қосады. Егер бұл ақылар кредиттік картаның немесе дебеттік картаның шоттарына қосылса, ол лимиттен асып кету немесе NSF ақысын тудыруы мүмкін, бұл қаржылық шегіне жеткен адамдар үшін ақының соңсыз және қашып құтылуға болмайтын тізбегін құрады.
Кішігірім сауда
Кейбір бөлшек сауда дүкендері, әсіресе Costco және Sam's Club сияқты мүшелік сауда орындарында, мүшелік жарнасы төленбеген жағдайда "қонақ билеті" үшін қосымша төлем алады. Дегенмен, "көтерме баға + пайызы" принципімен жұмыс істейтін бірнеше дүкен бар, олар кассада шамамен он пайыз қосып, тұтынушыларды арзан бағамен алдап, дұрыс емес салыстыру жасауға итермелейді. Мысалы, Food Depot және осы сияқты басқа да шағын, төмен деңгейлі дүкендерде тауардың сөредегі бағасы 1,95 доллар көрсетілсе, сатып алушыдан шындығында 2,15 доллар алынады – бұл бір түрі заңмен рұқсат етілген алдау. (Сонымен қатар, ескертуде сөредегі бағаның дүкен үшін нақты құн емес екені айтылады.)
Ертерек тоқтату
Компания клиент келісімшарт мерзімі біткенге дейін оны тоқтатуды қаласа немесе қажет етсе, одан шығу үшін төлем қабылдайды. Мысалы, жалдаушы бір жылдық келісімшарт аяқталмай тұрып пәтерден шығып кетсе. Егер жалдаушы қысқа мерзімге немесе ай сайын жалдаса, оларға ай сайын әлдеқайда жоғары төлем талап етіледі және көбінесе жеңілдіктерден бас тартылады. АҚШ-тағы ұялы телефон компаниялары ертерек тоқтату үшін жоғары төлемдерді жиі талап етеді, әдетте 175 доллардан басталады және телефонның нақты құнына немесе субсидиясына қарамастан, ай сайын тек бірнеше доллар ғана кемиді. Кейбір ипотекалық компаниялар да үй иесі қарызды ертерек төлесе, қалған қарыз мерзімін қысқарту және төленген сыйақыны азайту мақсатында айыппұл салуы мүмкін. Бұл төлемдер мұндай артықшылықты кем дегенде жартылай жояды. Келісімшарт мерзімі біткен жағдайда да, кез келген тоқтату үшін төлем алынуы мүмкін. Мысалы, Атлантаның Гвиннетт округінде 2008 жылдың қараша айында округтік комиссия округтік қоқыс жинаушылармен келісімшартты жаңартпауды шешкен кезде клиенттерге 23 доллардан астам тоқтату ақысы қойылды. Екі компания округтік заңды бұзғаны және келісімшартты бұзғаны үшін айыпталды.
Инфрақұрылым және қоршаған орта
Импакт-жөнекейлеу – бұл жаңа жерді дамыту салдарынан туындайтын жолдар, кітапханалар және басқа да инфрақұрылымды жақсартуға қажетті қаражатты жинау үшін құрылыс салушының жергілікті билікке төлеуге міндетті алымы. Бұл, жаңа құрылысқа байланысты туындайтын көлік қаупі, шу және экологиялық зиянға қанағат етуге мәжбүр болған тұрғындардың салық төлеуін қажет етпейді.
Үкімет
Үкіметте алым мен салықтың айырмашылығы мынада: алым мемлекет тарапынан көрсетілген нақты тауарлар немесе қызметтер үшін төленеді, ал салық жеке адам алған пайдаға тікелей байланысты болмайды.
Мемлекеттік ресурстар
Пайдалану ақысы – бұл мемлекеттік ресурс, мысалы, саябақты пайдаланғаны үшін төленетін төлем. Ең көп кездесетіні – ұлттық саябақтарда, сондай-ақ жиі мемлекеттік немесе провинциялық саябақтарда, ал жеке меншіктегі аумақтарда да кездеседі.
Лицензиялар мен рұқсаттар
Әдетте, мемлекеттік қызметтердің көптеген түрлері үшін ақы алынады, оның ішінде нөмірлік белгілер мен жылдық автокөлік тіркеуі, сондай-ақ жүргізуші куәліктері мен кәсіби лицензиялар. Түрлі рұқсаттарға да ақы төленеді, мысалы, бұзу және құрылыс рұқсаттары, жерді қайта жоспарлау және топырақ тегістеу (бұл лайдың пайда болуына себеп болады); кейде нөсердің күшеюіне, жергілікті өсімдіктердің жойылуына және сау ағаштарды кесуге де ақы талап етіледі.
Алдау үшін пайдалану
Кейде алымдар нақты айыппұлдарды немесе салықтарды жасыру үшін қолданылады. Мысалы, Вирджиния штатының бұрын күшін жойған Азаматтық өтеу алымдары көлік ережелерін бұзған жүргізушілерге салынған салық болған.
Мектептегі білімі
Мемлекеттік университеттер мен қоғамдық колледждерде студенттерден оқу ақысы мен тіркелу ақысы алынады, бірақ олар кредит сағатына төленетін ақы ретінде қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, «студенттік ақылар» термині көбінесе студенттің оқу мерзімінде алған сағатына қарамастан, төлеуге міндетті қосымша төлемдерді білдіреді. Көбінесе бұл студенттік іс-шара ақысы болып табылады, ол студенттік ұйымдарды, әсіресе академиялық бағытталғандарын қаржыландыруға көмектеседі; сондай-ақ студенттік үкімет және студенттік бұқаралық ақпарат құралдары сияқты барлық студенттерге тең қызмет көрсететіндерді де қаржыландырады. Жақында енгізілген ақы – технология ақысы, мектептер мемлекеттік қаржыландыру компьютерлер мен сыныптардағы басқа технологиялардың қажеттіліктерін толық қамтамасыз етпеген жағдайда студенттерден жиі алады. Студенттерден денсаулық сақтау ақысы да алынуы мүмкін, ол әдетте кампустағы медбике қызметін және студент ауырған жағдайда жергілікті емханаға бару шығындарын қамтиды. Тұрақ ақысы көбінесе міндетті емес, себебі студенттердің жеке көлік құралы болмауы мүмкін. Алайда, АҚШ-тың көптеген мектептері қазір студенттеріне, әсіресе жатақханада тұратындарға тамақтану жоспарларын таңдауға мәжбүр етеді, ал кейбіреулері бірінші курс студенттерін жатақханада тұруға міндеттейді. Жалпы, тұрақ ақысынан басқа барлық ақылар жеке, мемлекеттік немесе лотереялық қорлардан түсетін стипендиялармен жабылады. Алайда, кем дегенде бір АҚШ штаты (Грузия) өз мемлекеттік мектептерінен де қосымша алынған жаңа ақылар үшін HOPE стипендиясынан қаражат бөлмей бастады.
Сингапур, Тайвань және Гонконгтегі қызмет көрсету ақысы
Қызмет ақысы – Сингапур, Тайвань және Гонконгтағы мейрамханалар мен тағам сататын орындарда негізгі қызметтер мен барлық қызметкерлердің еңбекақысын жабу үшін алынатын тұтынушыларға қосымша төленетін ақы. Бұл аймақтарда қызмет ақысы 10 пайызды құрайды. Қызмет ақысын жеке компаниялармен басқарылатын мейрамханалар жинайды және ол мемлекеттік салық емес.
Заңдық талап
Сингапур, Тайвань және Гонконг заңдары бойынша мейрамханалар мен тамақ орындарында қызмет ақысын алу заңмен рұқсат етілген. Дегенмен, осы аймақтардағы мейрамханалар мен тамақ сататын орындар клиенттерге қызмет ақысының бар екенін міндетті түрде хабарлауы керек. Тұтынушыларға қосымша қызмет ақысы туралы ақпарат бермеу немесе оны жасыру тұтынушылар құқығын бұзу болып саналады және заңсыз. Мұндай жағдайда мейрамханаға ауыр айыппұл салынуы немесе ескерту берілуі мүмкін.
Жағдайлар
Көп жағдайда басқа елдерде тамақ бағасына 10% қызмет ақысы кіріктіріледі. Бірақ, бұл кейбір адамдарда жаңылысу мен шатасуға себеп болуы мүмкін. Америка Құрама Штаттарында мейрамханаға қосымша қызмет ақысы төлеу міндетті емес, себебі онда ұсыну (tip) жүйесі бар. Клиент мейрамханаға ұсыну қалдырса, ол қызмет ақысының бір түрі саналады.
Австралия
Австралияда мейрамханалар мен тамақ сату орындарындағы қызмет ақысы тағам бағасына енгізілген. Дегенмен, кейбір мейрамханалар мен тамақ сату орындары мемлекеттік мерекелер мен сенбі-жексенбі күндері қосымша қызмет ақысы қосады, бұл мерекелік үстемақы деп аталады. Австралияда мерекелік үстемақы 10%-дан 15%-ға дейін ауытқиды, бұл мерекелерде немесе демалыс күндері жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбекақысын өтеуге жәрдемдеседі.
Жасырын төлемдер
Жасырын төлемдер, күтпеген төлемдер немесе артық төлемдер – төлем қажет болған кезде ғана айтылатын немесе ұсақ шрифтпен жазылған төлемдер. Мысалы, демалыс орындарындағы төлемдер. Кейбір елдерде мұндай төлемдер заңсыз.