Кіріспе

Задар (/US/'/z//ɑː//d//ɑːr/ ZAHdar, ), тарихи түрде Зара (венеция және итальян тілдерінен, ˈdzaːra; басқа да атауларды қараңыз) ретінде белгілі, Хорватиядағы үздіксіз қоныстанған ең көне қала. Ол Адриатика теңізінде, Равни Котари аймағының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Задар Задар облысының және кеңірек солтүстік Далмация аймағының орталығы болып табылады. Қаланың аумағы 75 082 тұрғынымен, Далмация аймағының екінші ірі қаласы және елдің бесінші ірі қаласы есебінде тіркелген. Бүгінде Задар – Далмацияның тарихи орталығы, Задар облысының маңызды саяси, мәдени, сауда, өнеркәсіп, білім беру және көлік орталығы. Задар сонымен қатар Задар архиепархиясының епископтық тақтасы болып табылады. Бай мәдени мұрасының арқасында Задар қазір Хорватияның ең танымал туристік орындарының біріне айналды, The Times газеті оны «Адриатиканың ойын-сауық орталығы» деп, ал The Guardian газеті «Хорватияның жаңа салқын астанасы» деп атады. 2017 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне Задардың бекінілген қаласы 16-17 ғасырлардағы Венецияның қорғаныс құрылыстарының бір бөлігі ретінде енгізілді: Stato da Terra – Western Stato da Mar.

Этимологиясы мен тарихи атаулары

Задар қаласының атауы ежелгі заманда Иадера және Иадер болып пайда болды. Бұл атау, әдетте, ежелгі Жерорта теңізі халқының және олардың үнді-еуропалық тілге дейінгі тілінің гидрографиялық терминімен байланысты болуы мүмкін. Олар оны кейінгі қоныс аударушылар – либурниялықтарға жеткізді. Либурниялық елді мекеннің аты алғаш рет грек жазуында кездеседі. Бұл жазу б.з.д. 384 жылы Фарос (Стари град) аралындағы Хвардағы грек тіліндегі жазудағы Ἰαδασινοί (Iadasinoi) азаматтары туралы мәліметтерде айтылған. Грек дереккөзі – Псевдо-Скилакстің «Перипл» (Periplus) шығармасына сәйкес, қала Ἴδασσα (Idassa) деп аталған, бұл либурниялықтардың түпнұсқалы сөзінің грекше транскрипциясы болуы мүмкін. Антикалық дәуірде атау латын тіліндегі дереккөздерде екі түрде жазылған: жазуларда Иадер, ал классикалық авторлардың еңбектерінде Иадера, көбінесе Антиканың соңғы кезеңіндегі авторлар арасында, ал этнонимдер Иадестин және Иадертин болған. Акцент екі атаудың – Iader және Iadera – бірінші буынына түскен, бұл ерте ортағасырлық далматин атауларына – Ядра, Ядера және Ядертинаға әсер еткен, онда акцент өзінің бастапқы орнында сақталған. Далматин тілінде Ядра (Ядера) фонетикалық өзгеріске ұшырап, Задра (Задера) болып айтылған, себебі «Я» әрпі «За» әрпіне ауысқан. Бұл өзгеріс хорват тіліндегі Задар (12 ғасырда Задер деп жазылған) атына да әсер еткен. 9 ғасылға қатысты Әулие Хризогон туралы аңызға сәйкес, этнонимдік графикалық Джадерани бастапқы ескі славян тіліндегі Задъране немесе Ренессанс хорватының Задрани тілімен сәйкес келген. Далматин атаулары Ядра, Ядера басқа тілдерге аударылған: венециялық Джатара (9 ғасырдағы қала құрылысының дамуы), Зара, венгр Zára, тоскан Giara, латын Iadora және Diadora (Константин VII, «De Administrando Imperio» шығармасы, 10 ғасыр, «di iadora» транскрипциясындағы қате болуы мүмкін), ескі француз Jadres (Жоффруа де Вильардуэн, 1202 жылғы Төртінші крест жорығының хроникасы), араб Jādhara (جاذَرة) және Jādara (جادَرة) (Аль Идриси, 12 ғасыр), Iadora (Гвидо, 12 ғасыр), каталон Jazara, Jara, Sarra (14 ғасыр) және тағы да басқалар. 15 ғасырда Венеция Республикасының билігіне өткен кезде Джадера Зара болып өзгерді. Зара кейіннен 19 ғасырда Австрия империясы қолданған, бірақ 1910 жылдан 1920 жылға дейін уақытша Задар/Зара деп өзгертілді. 1920 жылдан 1947 жылға дейін қала Италияның құрамында Зара болып, 1947 жылы Задар болып аталды.

География

Задар Углеан және Пашман аралдарына (Задар архипелагының бір бөлігі) қарайды, оларды тар Задар бұғазы бөліп тұрады. Ескі қала тұрған мүйіс бұрын материктен терең ормен бөлінген еді, бірақ қазір ол толып қалған. Қаланың солтүстік-шығысындағы порты қауіпсіз және кең.

Климат

Задарда ылғалды субтропиктік (Cfa) және Жерорта теңізі климаты (Csa) бар. Задарда жұмсақ, ылғалды қыстар мен өте жылы, ылғалды жаздар болады. Шілде және тамыз айлары ең ыстық айлар, орташа ең жоғары температура шамамен болса, ең жоғары температура 2017 жылдың 5 тамызында Задар Земуник станциясында (1981 жылдан бері тіркелген рекордтар бойынша) және 2022 жылдың 6 тамызында Задар климат станциясында (1961 жылдан бері тіркелген рекордтар бойынша) тіркелген. Жаз айларында температура тұрақты түрде жоғарылайды, бірақ көктем мен күзде де жыл сайын 30 °C-қа жете алады. Төмен температура сирек кездеседі және бірнеше күннен артық сақталмайды. Қаңтар айы ең суық ай, орташа температура шамамен. Ең төмен температура 2018 жылдың 28 ақпанында Задар Земуник метеостанциясында және 1963 жылдың 23 қаңтарында Задардағы ескі климат станциясында тіркелген. Шілде және тамыз айларында температура ешқашан төмендемейді. Қазан және қараша айлары ең жауынды айлар, оларға шамамен жауын-шашын жауады. Шілде айы ең құрғақ ай, оған шамамен 40 мм жауын-шашын жауады. Қыс - ең ылғалды маусым, алайда Задарда жылдың кез келген уақытында жаңбыр жауады. Қар өте сирек түседі, бірақ желтоқсан, қаңтар, ақпан айларында және сирек наурыз айында түсуі мүмкін. Орташа есеп бойынша Задарда жылына 1,4 күн қар жауады, бірақ қардың жаумай қалуы мүмкін. Теңіз температурасы ақпан айында болса, шілде және тамыз айларында дейін жетеді, бірақ мамырдан қазанға дейін, кейде тіпті қарашаға дейін жүзуге болады. Кейде ақпан айында теңіз температурасы тек 0,7 градусқа дейін төмендейді, ал шілдеде одан да жоғарылайды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Қазіргі Задар ауданында адамдар тарихқа дейінгі дәуірден бері қоныстанған. Адамның ең ерте дәлелі Кейінгі Тас ғасырына жатады, ал көптеген елді мекендер неолит дәуіріне дейін соққан. Иллирийлерден бұрын, бұл аймақта ежелгі Жерорта теңізінің, индоевропалық мәдениетке дейінгі халықтары тұрған. Олар б.з.д. 4-2 мыңжылдықтар аралығында келген индоевропалықтармен сіңісіп, либурниялықтардың жаңа этностық бірлігін құрды. Задар – либурниялықтардың б.з.д. 9 ғасырда салынған елді мекені, ескі қала орналасқан кішкентай тас аралда және жағалауларда салынған. Ол тар құрлық тілкесі арқылы материкке қосылған, бұл тілке солтүстік бұғазында табиғи портының қалыптасуына себеп болды.

Ежелгі дәуір

Либурниялықтар, иллириялық тайпа, ұлы теңізшілер мен саудагерлер ретінде танымал болды, бірақ кейінгі жылдары қақтығыстарға да әйгілі болды. Б.з.д. 7 ғасырында Задар финикиялықтармен, этрусктіктермен, ежелгі гректермен және басқа да Жерорта теңізі халықтарымен сауда-саттық жасайтын маңызды орталыққа айналды. Сол кезде оның халқы 2000 адамға жуық деп есептелді. Б.з.д. 9-6 ғасырларда Адриатика теңізінде белгілі бір мәдени бірлік болды, оның теңіздік үстемдігі бірнеше ғасыр бойы саяси және экономикалық билікті білдірді. Географиялық жағдайына байланысты Задар Либурния талассократиясының негізгі орталығына айналды және 14 коммунадан тұратын Либурния тетрадекаполисі ұйымында жетекші рөл атқарды. Задар халқы, Ядасинойлар, б.з.д. 384 жылы Гвар аралының тұрғындарымен одақтас ретінде және грек отарлаушыларына қарсы шайқаста шығыс Адриатика жағалауының коалициясын басқарғандығы туралы алғаш рет айтылған. Б.з.д. 300 жылы 10 000 сарбаздан және 300 кемеден тұратын экспедиция Задардан шығып, Гвар аралындағы грек колониясы Фаросты қоршауға алды, бірақ Дионисийдің Сиракуза флоты ескертіліп, қоршаудағы флотқа шабуыл жасады. Теңіздегі жеңіс гректерге тиді, бұл оларға оңтүстік Адриатикада отарлауды жалғастыруға мүмкіндік берді. Археологиялық зерттеулер Либурнияның аумақтық бірліктерінің немесе муниципалитеттерінің негізгі орталықтары б.з.д. соңғы ғасырларда қалалық сипатқа ие болғандығын көрсетті; Римдік жаулап алудан бұрын Задар б.з.д. 2 ғасырда кең аумақты меңгерген. Б.з.д. 2 ғасырдың ортасында римдіктер аймақты біртіндеп басып алды. Либурниялықтар Адриатика теңізіндегі Римнің алғашқы жауы болғанымен, теңіздегі сауда және теңіз байланыстарын қорғау үшін 230 жылдан астам уақыт бойы Римнің иллириялықтармен соғыстарында қалысқан. Б.з.д. 59 жылы Иллирикум Юлий Цезарьге провинция (жауапкершілік аймағы) ретінде берілді және Либурния Ядерасы Рим муниципалитетіне айналды. Либурниялық теңіз күштері б.з.д. 49 жылы Юлий Цезарь мен Помпей арасындағы Рим азаматтық соғысына тартылды, жартылай күштеп, жартылай жергілікті мүдделерге байланысты. Цезарьді Иадер (Задар), Аенона (Нин) және Курикум (Крк) сияқты Либурнияның қалалық орталықтары қолдады, ал Исса (Вис) қаласы мен Либурнияның қалған бөлігі Помпейге қолдау көрсетті. Б.з.д. 49 жылы Крк аралының жанында бірнеше Либурния қалаларының флотымен жабдықталған және кейбір римдік кемелермен қолдау көрсетілген "Задар флоты" Помпейді қолдаған "Либурния флотынан" маңызды теңіз шайқасын жеңіліске ұшырады. Азамат соғысы б.з.д. 48 жылдың соңына дейін созылды, онда Цезарь Либурниялық Ядер мен Далмациялық Салонадағы жақтастарын олардың қауымдастықтарына Рим колонияларының мәртебесін беру арқылы марапаттады. Осылайша қалаға оның негізін қалаушының атымен colonia Iulia Iader атағы берілді, ал келесі кезеңде кейбір римдік отарлаушылар (көбінесе легионерлер) сонда қоныстанды. Римдік Иллирия провинциясы б.з.д. 33 жылы және Октавианның Иллирия мен Либурниядағы әскери науқаны кезінде толыққанды құрылды, онда Либурниялықтар ақыры теңіз тәуелсіздігін жоғалтып, олардың галереялары мен теңізшілері Рим теңіз флотына қосылды. Рим үкімдігінің алғашқы күндерінен бастап Задар өзінің римдік қалалық сипатына ие болды және бірнеше жүз жыл бойы жалғасқан шығыс Адриатика жағалауындағы ең гүлденген орталықтардың біріне айналды. Қала римдік көшелер жүйесіне сәйкес ұйымдастырылды, көшелер тіктөртбұрышты, форум, терма, канализация және Врана көлінен ұзын су құбыры арқылы келген сумен жабдықтау жүйесі болды. Археологиялық табылған деректер экономика мен мәдениеттің елеулі өсуі туралы айтып тұрса да, ол Далмациядағы римдік әкімшілікте маңызды рөл атқармады. Мәсіхшілер Римнің Далмация провинциясынан тыс жерлерге де тарады. Үшінші ғасырдың аяғында Задар өзінің епископына ие болды және оның христиан қауымының негізі қаланды; форумның солтүстігінде базилика мен баптистериямен бірге жаңа діни орталық, сондай-ақ басқа да шіркеу ғимараттары салынды. Кейбір бағалауларға сәйкес, төртінші ғасырда онда шамамен он мың азамат болған, оның ішінде агер, жақын аралдар мен ішкі аймақтардан келген халық, жергілікті либурниялықтар мен римдік отарлаушылардың араласуы болған.

Ерте орта ғасырлар

Көші-қон дәуірінде және варварлар шапқыншылығы кезінде Задар далматин қала-мемлекеттерінің бірі болып сақталды, бірақ дамуы тоқтап қалды. 441 және 447 жылдары Далмацияны ғұндар шапты, Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, 481 жылы Далмация Остготтар патшалығының құрамына кірді, оған Италиядан басқа, Иллирияның солтүстік бөлігі, яғни Паннония және Норик кірді. V ғасырда Остготтар билігі тұсында Задар кедейдеп, көптеген азаматтық ғимараттар ескіруінен қирады. Шамамен сол кезде (VI ғасырда) жер сілкінісі болды, ол монументалды римдік сәулет кешендерін қиратты, ал олардың бөліктері кейін үй салу үшін материал ретінде қолданылды. Бұл халықтың азаюына және қалада демографиялық өзгерістерге әкелді, содан кейін қаланың ішкі аймақтарынан келген тұрғындармен біртіндеп қайта толықты. Дегенмен, готтардың алты онжылдық үкімдігі кезінде, әлі де жұмыс істеп тұрған ежелгі римдік муниципалдық институттарды сақтап қалды, ал Далмациядағы діни өмір соңғы жылдары күшейіп, қосымша епископтықтарды құру қажеттілігі туды. 536 жылы Византия императоры Ұлы Юстиниан бұрынғы Батыс империясының территорияларын қайтару үшін әскери науқан бастады (Гот соғысын қараңыз); 553 жылы Задар Византия империясына қарады. 568 жылы Далмацияны аварлар шапты; аварлар мен славян тайпаларының келесі шабуылдары да қысымды сақтады, бірақ ішкі жазықтардың қорғаныш белдеуінің арқасында Задар жалғыз аман қалған қала болды. Далмацияның астанасы Салона 640 жылдары басылып алынып, қиратылды, сондықтан Задар Византияның Далмация архионтының жаңа орталығына айналды, ол жағалаудағы және жақын аралдардағы өзінің және муниципалдық жерлерімен бірнеше қалаларға дейін шектелді. Задар преорының билігі барлық Византия Далмациясына тарады, сондықтан Задар шығыс Адриатика жағалауында метрополия мәртебесіне ие болды. Осы кезде қаланың жаңадан салынуы басталды. 9 ғасырдың басында Задар епископы Донат және қала герцогы Пауль Пипин мен Византия империясы арасындағы дауды таратуға араласты. Франктар Задарды қысқа мерзімге басып алды, бірақ 812 жылғы Аахен шарты бойынша қала Византияға қайтарылды. Орта ғасырлардың алғашқы ғасырларында Задар экономикасы теңіз, балық аулау және теңіз саудасына негізделді. Сақталған антик агер, түзетілген муниципалдық құрылым және жаңа стратегиялық жағдайдың арқасында ол Кварнер аралдары мен Каштела шығанағы арасындағы ең маңызды қалаға айналды. Византия Далмациясы аумақтық тұрғыдан біртұтас болмады, бірақ Задар басқарған қалалық муниципалитеттердің одағы болды, ал қаланың жоғары дәрежедегі автономиясы далматин қалаларының еркін коммуналар ретінде дамуына мүмкіндік берді. Теңізге бет бұруға мәжбүр болған Задар тұрғындары кеме қатынасына назар аударды, ал қала Венециямен бәсекелесе алатын теңіз күшіне айналды. Азаматтар далматин тілінде сөйлеген, бірақ 7 ғасырдан бастап хорват тілі аймақта тарала бастады, 9 ғасырдың соңына дейін ішкі аймақтар мен аралдарда басым тілге айналды. Жерорта және Адриатика қалалары 9 ғасырдың соңғы онжылдықтарынан 10 ғасырдың ортасына дейінгі бейбіт кезеңде едәуір дамыды. Адриатика теңізінде кеме қатынасы үшін қолайлы жағдайлар сарацен шабуылдары аяқталғаннан кейін туды. Хорваттармен қарым-қатынастың жақсаруы Задар саудагерлеріне Хорватия Корольдігі қалыптасқан бай ауыл шаруашылығымен сауда жасауға мүмкіндік берді, сонымен қатар Задармен сауда және саяси байланыстар дами бастады. Хорват қоныс аударушылары келіп, 10 ғасырға қарай барлық қалалық топтарды, сондай-ақ преор, судья, діни қызметкер және басқа да маңызды лауазымдарды иеленді. 925 жылы Хорватия Далмациясының герцогы Томислав Хорватия Далмациясын және Паннонияны біріктіріп, Хорватия Корольдігін құрды. 997 жылы король Степан Држиславтың қайтысынан кейін оның ұрпақтары арасындағы династиялық күрес нәтижесінде 998 жылы қала болгар императоры Самуилдің әскерімен қоршауға алынды, бірақ қорғанысқа сәтті тұрды.

Орта ғасырдың аяғы

Задардың ортағасырлық дамуы кезінде қаланың стратегиялық орны, шығыс Адриатика жағалауының орталығындағы ерекшелігі Венецияның мүдделеріне қауіп төндірді. 998 жылы Задар неретв қарақшыларына қарсы Венециядан қорғау іздеді. Венециялықтар осы мүмкіндікті тез пайдаланды: 998 жылы дож Пьетро Орсеоло II басқарған флот, қарақшыларды жеңгеннен кейін Корчула мен Ластовоға түсті. Далмация күтпеген шабуылға ұшырап, айтарлықтай қарсылық көрсетпеді. Трогир ерекше жағдайды көрсетті және қанды күрес барысында ғана Венеция билігіне бағынды, ал Дубровник салық төлеуге мәжбүр болды. Бұрын Задар хорват патшаларына төлеген салық Венецияға бағытталды, бұл жағдай бірнеше жылға созылды. Задар азаматтары қаланың толық тәуелсіздігі үшін күресте бастады және 1030 жылдардан бастап қала Византия империясының вассалы ресми мәртебесіне ие болды. Бұл қозғалыстың жетекшісі – Задардың ең беделді патриций отбасы – Мади болды. Византиямен келіссөздер жүргізілгеннен кейін, 1069 жылы Задар король Петар Крешимир IV басқарған хорват мемлекетіне қосылды. Кейін, 1089 жылы король Дмитрий Звонимирдің қайтысынан және одан кейінгі тақ таластарынан соң, 1105 жылы Задар бірінші хорват-венгер королі, Венгрия королі Коломанның билігін қабылдады. Осы уақыт аралығында Венеция Адриатикадағы маңызды сауда орталығына айналып, Задарға шабуылдар жасады. Қала 1111 және 1154 жылдар аралығында бірнеше рет Венеция тарапынан басып алынды, содан кейін 1160 және 1183 жылдар аралығында тағы да көтеріліс болды, осыдан кейін қала Пападан және хорват-венгер тағынан қорғау сұрады. 1202 жылы Венеция дожы Энрико Дандоло, Палестинаға төртінші крест жорығымен келген крестшілерді пайдаланып, қаланы қоршауға алды, Задар қатты қирады. Крестшілер Мысырға теңіз жолымен тасымалдау үшін Венецияға ақы төлеуге міндетті болды. Олар жеткілікті қаражат таба алмағандықтан, венециялықтар оларды Задарды қоршауға бастау үшін пайдаланды, нәтижесінде қала тоналып, қиратылып, қарақшылыққа ұшырады. Алайда, бұл қаланың рухын сындырмады. Венеция билігінде автономияның болмауы саудасына зиян келтірді, ал көбірек феодалдық Хорватия Корольдігі кезінде қала айтарлықтай тәуелсіздікке ие болды. Одан кейін бірнеше көтеріліс болды (1242–1243, 1320-жылдар, 1345–1346 – соңғысы он алты айлық венециялық қоршауға әкелді), нәтижесінде 1358 жылы Задар келісімі бойынша қала Хорватия мен Венгрия королі Людовик I-нің билігіне қайта оралды. Генуя мен Венеция арасындағы Чиоггия соғысынан кейін, 1381 жылдың 14 наурызында Чиоггия Венецияға қарсы Задар мен Трогирмен одақ жасады, ал 1412 жылы Чиоггия Венеция тарапынан жақсы қорғауға ие болды, өйткені 1412 жылы Шибеник негізгі кеден кеңсесінің және тұз тұтынушылар кеңсесінің орны болды, ол Чиоггиядағы және бүкіл Адриатика теңізіндегі тұз саудасына монополия құрды. Людовик қайтыс болғаннан кейін Задар король Сигизмундтың, ал одан кейін Неапольдің Ладислав билігін мойындады. Оның билігі кезінде Хорватия-Венгрия қанды азаматтық соғысқа ұшырады. 1409 жылы Венеция Ладиславтың жеңіліске ұшырауға айналып келе жатқанын көріп, әскери күшінің салыстырмалы әлсіздігіне қарамастан, жағдайды пайдалануға ниеттенді және Далмацияға оның «құқықтарын» бар болғаны 100 000 дукатқа сатып алуды ұсынды. Ладислав аймақты жоғалтқанын білгендіктен, келісімге келді. Осылайша, Задар венециялықтарға мардымсыз сомаға қайта сатылды. Көптеген мұрағаттық құжаттарға сәйкес, Орта ғасырлардағы Задар халқының басым бөлігі хорваттар болды және хорват тілі діни қызметтерде қолданылды, бұл 1177 жылы папа Александр III-ге Венецияға бара жатқан кардинал Босонның жазбаларынан көрінеді. Пап кемелері Задар портына келгенде, қала тұрғындары Папаны хорват тілінде ән шырқап қарсы алды. 11-14 ғасырлар аралығындағы кезең қоршаулар мен қиратулармен араласса да, Задардың алтын ғасыры болды. Саяси және саудалық жетістіктерінің, сондай-ақ шебер теңізшілерінің арқасында Задар Адриатиканың шығыс жағалауындағы қалалар арасында маңызды рөл атқарды. Бұл оның сыртқы келбетіне және мәдениетіне әсер етті: көптеген шіркеулер, бай монастырлар және күшті отбасыларға арналған сарайлар, сонымен бірге Киелі Симеонның сандығы салынды. Задардың сол кездегі мәдениеті мен өркендеуінің ең жақсы мысалы – 1396 жылы Доминикан ордені құрған Задар университеті (қазіргі Хорватиядағы ең көне университет) болды.

15-18 ғасырлар

Людовик I қайтыс болғаннан кейін Задар Люксембургтің Зигмунды мен кейін Неапольдің Ладиславы билігіне көшті. Ол Далмациядағы ықпалын жоғалтқандықтан, 1409 жылдың 31 шілдесінде Задар мен оның әулетінің Далмациядағы құқықтарын 100 000 дукатқа Венецияға сатты. Осылайша Венеция Задарды ешқандай шайқассыз бақылауына алды, бірақ қаланың маңызды отбасыларының қарсылығы мен шиеленісіне тап болды. Бұл әрекеттер қуғын-сүргінмен және мүліктің тәркіленуімен аяқталды. Задар Далмацияның әкімшілік орталығы болып қала берді, бірақ енді Венеция билігінде болды, ол Рагуза/Дубровник Республикасынан басқа бүкіл Далмацияны қамтыды. Сол кезде, Шпибеник соборындағы жұмысымен танымал болған ренессанс мүсіншісі және сәулетшісі Джорджо да Себенико Задарда дүниеге келді. Одан кейін бүкіл әлемге мүсіндерімен және ғимараттарымен танымал болған Лучано мен Франческо Лорана сияқты басқа да маңызды тұлғалар келді. 16 және 17 ғасырларда Задар Осман шабуылдарымен ерекшеленді. Османдықтар 16 ғасырдың басында Задардың құрлықтағы бөлігін басып алды, ал қаланың өзі әрдайым түрік артиллериясының жете алатын қашықтығында болды. Осы қауіпке байланысты қамалдар мен қабырғалардың жаңа жүйесі салына бастады. Бұл қорғаныс жүйелері қаланың сыртқы келбетін өзгертті. Пентагон тәрізді қамалдарға орын ашу үшін көптеген үйлер мен шіркеулер, тіпті бүкіл маңындағы Сент-Мартиннің Варошы бұзылды. 40 жылдық құрылыстан кейін Задар Далмациядағы ең ірі бекінілген қалаға айналды, ол қамалдар, бастиондар және теңіз суымен толтырылған каналдар жүйесімен нығайтылды. Қала тұрғындарының қажеттілігі үшін су қоймалары салынды. Задардың толық қайта жаңартылуы кезінде Госпки алаңындағы қалалық ложа мен қалалық күзет сияқты көптеген жаңа азаматтық ғимараттар, сондай-ақ бірнеше әскери казармалар мен үлкен жаңа сарайлар салынды. Қауіпсіздіксіздік пен Осман қоршауына және қиратуға қарамастан, қала қабырғаларының арасында маңызды мәдениет дамыды. 16 және 17 ғасырларда Задар әлі де Ренессанстың ықпалында болды, бұл қала қабырғаларынан тыс жердегі қақтығыстарға қарамастан, өнер мен әдебиеттің гүлденуіне жағдай жасады. Осы кезеңде Джорджио Вентура мен Андреа Мельдолла сияқты көптеген маңызды итальяндық Ренессанс суретшілері, сондай-ақ алғашқы итальяндық грамматика кітабын жазған гуманист ғалымы Джованни Франческо Фортунио пайда болды. Сонымен қатар, хорват жазушылары мен ақындарының қызметі де өркендеді (Еролим Видолич, Петар Зоранич, Брне Карнарутич, Юрай Баракович, Шиме Будинич). Ұдайы Осман қауіпі кезінде халық саны мен экономика айтарлықтай тоқтап қалды. 16 және 17 ғасырларда қалада оба эпидемиясының бірнеше ірі ошақтары пайда болды. Түріктердің 150 жылдан астам уақыт бойы қатер төндіргенінен кейін Задар халқы аз ғана емес, материалдық байлығы да азайды. Венеция жаңа отарлаушыларды жіберді және архиепископ Викко Змаевичтің қатаң басшылығымен Арбанаси (католик албан босқындары) қалаға қоныс аударып, жаңа маңыраудағы елді мекен құрды. Ақшаның жетіспеуіне қарамастан, 1783 жылы Театро Нобиле (Ақсүйектер театры) салынды. Ол 100 жылдан астам уақыт бойы жұмыс істеді.

19 және 20 ғасырлар

1797 жылы Кампо-Формио шарты бойынша Венеция Республикасы, оның ішінде Задар Австрия тәжіне бағынды. 1806 жылы ол қысқа мерзімге Наполеонның Италия Корольдігіне берілді, ал 1809 жылы француздық Иллирия провинцияларының құрамына қосылды. 1813 жылдың қараша айында Кадоганның 3-ші графы басшылығымен екі британдық Корольдік фрегаттары HMS Havannah және Weazle көмегімен австриялық әскерлер қаланы қоршауға алды. 9 желтоқсанда Задардағы француз гарнизоны капитуляциялады, ал жыл соңына қарай бүкіл Далмация Австрия империясының бақылауына қайта келді. Вена конгресінен (1815) кейін 1918 жылға дейін қала (екі тілдегі атауы Zara – Zadar) Австрия монархиясының құрамында қалды (1867 жылғы келісімнен кейін Австрия бөлігі), сол аттас округтің басшысы, Далмациядағы 13 Bezirkshauptmannschaft-тың бірі. Италиялық атау 1867 жылға дейін ресми түрде қолданылды. Ол сондай-ақ Далмация провинциясының (Kronland) астанасы болды. 19 ғасырдың бірінші жартысында қала халқының өсімі төмен болғандықтан, қала тұрақтанды, бірақ ескі орталықтан кеңейе бастады; ескі қаланың тұрғындары солтүстікте Станови деген жаңа маңындағы елді мекен құрды. 19 ғасырдың екінші жартысында экономикалық өсім мен көші-қонның арқасында халық саны үздіксіз өсті. Халық санының өсуіне байланысты қала Воштарница және Арбанаси аудандарына қарай кеңейді, сондай-ақ қала портында көпір салынды. Облыстың әкімшілік орталығы болудан басқа, ауыл шаруашылығы, ликер өндірісі және сауда дамыды, Орталық Еуропаның сауда гильдияларына ұқсас көптеген бірлестіктер құрылды. Оңтүстік қала қабырғалары бұзылды, жаңа жағалау құрылыстары салынды және Задар ашық портына айналды. Қала экономикалық жағынан дамыған сайын, мәдениеті де дамыды. Көптеген баспаханалар, жаңа кітапханалар, мұрағаттар мен театрлар бой көтерді. 19 ғасырдың соңында өнеркәсіптік даму да күшейді, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін 27 шағын немесе ірі фабрика жұмыс істеді. 1848 жылдан кейін қалаға итальяндық және хорваттық ұлтшылдық идеялары келді, нәтижесінде қала хорваттар мен итальяндықтар арасында бөлінді, олардың екеуі де өздерінің саяси партияларын құрды. Осы кезеңде Задарда көпшілікті құрады деп мәлімдеген екі тараптың да қарама-қайшы деректері бар. 19 ғасырдың соңында өткізілген ресми австро-венгерлік халық санауының мұрағаттары қала тұрғындарының көпшілігі итальян тілінде сөйлейтінін (1900 жылы 9 018 итальяндық және 2 551 хорват) көрсетсе де, округтің барлық халқының үштен бірі ғана сөйлейтінін (сол жылы 9 234-ке қарсы 21 753) көрсетті. 19 ғасыр бойы Задардағы итальяндық және хорваттық қауымдастықтар арасындағы қақтығыс күшейді және сипаты өзгерді. Ғасырдың басына дейін қақтығыс орташа деңгейде және негізінен таптық сипатта болды (Венеция билігі кезінде итальяндықтар сауда және басқару сияқты ең пайдалы қызметтерде жұмыс істеді). Еуропадағы ұлттық бірегейлік туралы қазіргі заманғы түсінік дамыған сайын, ұлттық қақтығыстар Задардың саяси өмірін белгілей бастады. 19 ғасырдың екінші жартысында Задар Оңтүстік Тирольде, Австрияның жағалауында және Далмацияда Австрия империясы жүргізген, итальяндық есебінен жергілікті неміс немесе хорват мәдениетін дамытуға бағытталған саясатқа ұшырады. Задарда және жалпы алғанда Далмациядағы Австрия саясатының мақсаты Италия Корольдігінің болашақтағы кез келген аумақтық талаптарын азайту болды.

Италия (1918-1947 жылдар)

1915 жылы Италия Лондон келісімінің шарттарына сәйкес Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Үштік Антантамен бірігіп, жеңіске жеткен жағдайда Италия Солтүстік Далмациядағы Задар, Шибеник және Далмация аралдарының көп бөлігін (Крк және Раб аралдарынан басқа) иеленуге тиіс болды. Соғыс аяқталғаннан кейін итальяндық әскери күштер Далмацияға басып кірді және Зара қаласын басып алды, соның салдарынан адмирал Энрико Милло Далмацияның губернаторы болып жарияланды. Танымал итальяндық ұлтшыл Габриэль д’Аннунцио Далмацияны басып алуды қолдап, 1918 жылдың желтоқсанында итальяндық соғыс кемесімен Задарға келді. Версаль келісім-шарты (1920 жылғы 10 қаңтар) Лондон келісім-шартындағы Италияның Далмацияға қатысты талаптарын күштен шығарды, бірақ кейін Италия Корольдігі мен Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігі арасындағы Рапалло келісімі (1920 жылғы 12 қараша) Задар және басқа да шағын жергілікті аумақтарды Италияға берді. Задар анклавының жалпы ауданы 51 км² болды, онда Задар қаласы, Боканьяц, Арбанаси, Черно муниципалитеттері, Диклоның бір бөлігі (барлығы 17 065 тұрғын) және Ластово және Палагружа аралдары (1 710 тұрғын) кірді. Бұл аумақ Италияның шағын провинциясы – Зара провинциясы болып ұйымдастырылды. 1921 жылғы халық санауы бойынша Зара коммунасында 12 075 далматин итальяндық және 1 255 хорват тұрды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Германия, Италия және басқа Осі державалары 1941 жылғы 6 сәуірде Югославия Корольдігіне шабуыл жасады. Задарда 9 мыңдық әскер орналасқан еді және ол шабуылдың бастапқы нүктелерінің бірі болды. Әскер 15 сәуірде (бас беруге 2 күн қалғанда) Шибеник пен Сплитке жетті. 17 сәуірде олар Италия басып алған Албаниядан келген шабуылшы әскерлермен кездесті. 17 сәуірде Югославия үкіметі Вермахттың күшіне қарсы тұра алмай, бас берді. Муссолини жаңа құрылған нацистік марионетка мемлекеті – Хорватияның Тәуелсіз Мемлекетінен (ХТМ) Рим келісімдеріне сәйкес Далмацияның (Сплит қоса алғанда) көбін Италияға беруді талап етті. Қала жаңа итальяндық аумақтық бірлестіктің орталығы – Далмация губернаторлығына айналды, оған кеңейтілген Зара провинциясы (қазіргі Задар), Каттаро провинциясы (қазіргі Котор) және Спалато провинциясы (Сплит) кірді. Италия билігі тұсында хорваттар мәжбүрлеп ассимиляцияға ұшырады. Бұл Югославия халқының арасында зор наразылық тудырды. Югослав партизан қозғалысы Задарда қалыптасты, тіпті Задар халқының 70% итальяндықтар болса да. 1943 жылғы 25 шілдеде Муссолини биліктен қуылғаннан кейін Италия одақтастармен келісімге келді, ол 1943 жылғы 8 қыркүйекте жарияланды және итальян армиясы күйреп қалды. 1943 жылғы 12 қыркүйекте Муссолиниді немістер құтқарып, нацистік марионетка – Италия Социалдық Республикасын құрды. 1943 жылғы 10 қыркүйекте неміс әскерлері (114-ші жауынгер дивизиясы) Задарға кіріп, қаланы басып алды. Бұл Сплит пен Шибениктегідей партизандардың уақытша босатуына жол бермеді. Задар Италия Социалдық Республикасының бақылауына өтті. ХТМ Рим келісімін күшсіз деп жариялады және Германияның қолдауымен Далмацияны басып алды. Бірақ ХТМ 1941 жылғы Рим келісімінің шарттарына Задар бағынбайды деген сылтаумен Задарды басып алуына кедергі келтірді. Дегенмен, ХТМ басшысы Анте Павелич Задарды Сидрага Равни Котари округінің астанасы деп белгіледі, бірақ округ әкімшісі қалаға кіре алмады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1943 жылдың қарашасынан 1944 жылдың қазанына дейін Задар одақтастар тарапынан бомбаланды. Қаза тапқандардың саны 1000-нан 4000-қа дейін жетеді деп есептеледі. Бомбалау салдарынан қаланың ғимараттарының 80% қирады. Задар Дрезденмен салыстырылып, "Адриатиканың Дрездені" деп аталды. 1944 жылдың қазан айының соңында неміс әскері мен итальяндық азаматтық әкімшіліктің көп бөлігі, вице-префект Джакомо Вуксаниден басқа, қаланы тастап кетті. 1944 жылдың 31 қазанында партизандар қаланы басып алды, ол сол кезде Муссолинидің Италия Социалдық Республикасының бір бөлігі болған еді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Задарда 24000 адам тұрды, 1944 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6000-ға дейін төмендеді. Партизандар бақылауында болғанымен, Задар 1947 жылдың 15 қыркүйегінде күшіне енген Париж бейбіт келісімдеріне дейін Италияның номиналды егемендігінде қалды. Соғыстан кейін Задардағы далматин итальяндары Югославиядан Италияға көшті (Истрия-Далмациядан көшу).

Югославия СФР (1947-1991)

1947 жылы Задар Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының және Хорватия Социалистік Республикасының құрамына кірді. Соғыстан кейінгі алғашқы он жылдықта қала халқының өсуі баяу болды және соғысқа дейінгі деңгейге жетпеді. Қаладан итальяндықтардың қоныс аударуы жалғасты, бірнеше жылдың ішінде ол толығымен аяқталды. Шамамен 10 000 итальяндық Задардан эмиграция жасады деп есептеледі. 1953 жылдың қазан айында аймақтағы соңғы итальян мектептері жабылды. Бүгінде итальяндық қауымдастықта бірнеше жүз адам бар, олар «Comunità degli Italiani di Zara» жергілікті қауымдастығында біріккен. Қала 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдары, негізінен көші-қон есебінен, ауылдық аймақтардан қалалық орталықтарға көші-қонды және өнеркәсіптік дамуды ынталандырғандықтан, халық санының айтарлықтай өсуін тіркеді. Адриатикалық тас жолының, темір жолының және азаматтық әуежайдың салынуы туризмнің дамуына және Задарға қолжетімділіктің артуына әсер етті. Келесі онжылдықтарда халық санының өсуі баяулады. 1980 жылдардың соңында Югославиядағы экономикалық дағдарысқа байланысты Задар экономикасы тоқырады.

Хорватияның тәуелсіздік соғысы (1991-1995)

1990 жылы Далмацияның ішкі аймағындағы серб сепаратистері жолдарды жауып, Далмацияны Хорватияның қалған бөлігінен тиімсіз оқшаулады, бұл «Лог революциясы» кезінде болды. 1991 жылдың наурыз айында Хорватияның тәуелсіздік соғысы басталды, ол Задар мен оның айналасына әсер етті. Көптеген серб емес тұрғындар аймақтан қуылды, ал бірнеше хорват полицейлері қаза тапты, нәтижесінде Задарда 1991 жылғы сербтерге қарсы көтеріліс болды. Ол кезде сербтер халықтың шамамен 14% құрады. Югослав халық армиясы (ЮНА) және КР ҚК күштері Задардың ішкі аймағының бір бөлігін басып алып, қалаға жиналды және Задар шайқасы кезінде артиллериялық оққа түстірді. Аймақтағы басқа хорват қалаларымен бірге серб күштері Задарды үнемі атқылап, ғимараттар мен үйлерге, сондай-ақ ЮНЕСКО қорғауындағы нысандарға зиян келтірді. Серб күштері жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға шабуыл жасады, ең қатыгез шабуыл – Шкабрня қырғыны, онда Кражина аумақтық қорғаныс әскерлері 62 хорват азаматын және бес әскери тұтқынды өлтірді. Загребпен жер байланысы бір жылдан астам уақытқа үзілді. Елдің солтүстігі мен оңтүстігі арасындағы жалғыз байланыс Паг аралы арқылы болды. Қаланың қоршауы 1991 жылдан 1993 жылдың қаңтарына дейін жалғасты, содан кейін Задар мен айналасы хорват күштерінің бақылауына көшті және «Масленица» операциясы кезінде Хорватияның қалған бөлігімен көпір байланысы қайта жаңартылды. Қалаға шабуылдар соғыс аяқталғанға дейін, 1995 жылға дейін жалғасты. No. 8 тас жолының солтүстік-шығысқа қарай созылған бөлігіндегі ауылдың кейбір бөліктері әлі де миналардың болуына байланысты бөгеліп тұр.

Азшылық кеңестері мен өкілдері

Тікелей сайланған азшылық кеңестері мен өкілдері жергілікті немесе аймақтық билік органдарымен кеңес беруге міндетті, олар азшылықтардың құқықтары мен мүдделерін қорғау, қоғамдық өмірге интеграциялану және жергілікті істерді басқаруға қатысу мәселелері бойынша жұмыс істейді. 2023 жылғы Хорватиядағы ұлттық азшылықтар кеңестері мен өкілдерінің сайлауында Хорватияның албандары, босниялықтар және сербтері Задар қаласының 15 мүшеден тұратын өздерінің азшылық кеңестерін сайлау үшін қажетті заң талаптарын орындады, ал Хорватияның словендері өз өкілдерін сайлады.

Білім

Задарда тоғыз бастауыш мектеп және 16 орта мектеп, оның ішінде алты гимназия бар.

Университет

Задар университеті 1396 жылы доминикандықтар құрған, алғашқыда Universitas Iadertina деп аталған дінтану семинариясы болды. Бұл елдегі жоғары білім берудің алғашқы мекемесі еді. 1807 жылы университет тәуелсіздігін жойды және оның функцияларын басқа жергілікті университеттер қабылдады. 1956 жылы елдің екінші ескі университеті – Загреб университеті оны өзінің филиалы – Гуманитарлық факультеті ретінде қайта құрды. Кейіннен факультет Сплит университетінің құрамына енді, ал 2003 жылы толыққанды тәуелсіз университет мәртебесіне ие болды. Университетте 25 кафедра бар, онда 6000-нан астам студент білім алады.

Ғылым

1998 жылы Задар қаласында Орталық Еуропалық информатика олимпиадасы (CEOI) өткізілді.

Көлік

ХХ ғасырда жолдар теңіз жолдарынан маңыздырақ болды, бірақ Задар маңызды көлік торабы болып қалды. Адриатика жағалауындағы басты жол қаладан өтеді. Жақын жерде 2005 жылы құрылысы аяқталған Загреб-Дубровник тас жолы орналасқан. Задар тұрғындары екі қосылыс арқылы тас жолға шыға алады: солтүстіктегі Задар 1 шығу және оңтүстіктегі Земуникке жақын Задар 2 тас жол түйіні. Оңтүстік қосылысы D424 тас жолы арқылы Задардың Гаженица портына жалғастырылған. Бүгінде Задарға жер бетіндегі қоғамдық көліктің жалғыз түрі – автобуспен жетуге болады. Задар автобус стансасын қалааралық автобустар (Задарды елдің басқа аймақтарымен байланыстырады) және "Либурния" компаниясына қарасты автобустар пайдаланады, олар Задар қаласы мен аймағына жол жүзеді. 1966 жылдан бері, Югославия кезеңінде темір жол Задарды Книнмен байланыстырды, онда ол Загребтен Сплитке дейінгі басты желіге қосылады. Дегенмен, 2013 жылдан бастап Книн мен Задар арасындағы барлық жолаушылар пойыздары Хорватия темір жолдары ұйымдастырған автобустармен алмастырылды. Компания 2020 жылы автобуспен алмастыру қызметінің бағасын төмендеткеннен кейін, Задар ресми түрде жолаушылар темір жолымен байланысы жоқ қалаға айналды. Задарда Италияның Анкона қаласына халықаралық паром қатынайды. Кемелер екі паром порты арқылы Задарды аралдармен байланыстырады: біреуі қала орталығында орналасқан және катамаран рейстерін жасайды, ал екіншісі Гаженицаның оңтүстік шетінде орналасқан және паромдық және алыс қашықтыққа жүретін рейстерді жасайды. Задар халықаралық әуежайы Земуникте, Задардың шығысында орналасқан және тас жол арқылы қолжетімді. Әуежай жолаушылар ағыны жыл сайын орташа есеппен 30%-ға өсуде, негізінен арзан бағалы авиакомпаниялардың (Ryanair, InterSky, JobAir және т.б.) келуіне байланысты. Олар наурыздың соңынан қазан айына дейін Задарды Еуропаның 20-дан астам қаласымен байланыстырады.