Кіріспе

Америка композиторы, орындаушы және аспап жасаушы (1916–1999) – американдық композитор Луис Томас Хардин (26 мамыр 1916 – 8 қыркүйек 1999), кәсіби аты Мундог, американдық композитор, музыкант, орындаушы, музыка теориясының маманы, ақын және музыкалық аспаптардың ойлап табушысы. Көптеп өзін-өзі үйреткен композитор ретінде, оның өнімді туындылары джаз, классикалық музыка, бала кезінде танысқан американдық халық музыкасы және Латын Америкасы музыкасынан мол шабыт алды. Оның күшті ырғақты, контрапункттық шығармалары мен аранжировкалары кейін минималистік музыка композиторларына, әсіресе американдық композиторлар Стив Райх пен Филип Глассқа әсер етті. Апат салдарынан Мундог 16 жасынан бастап соқыр болды. Ол 1940-жылдардың соңынан 1972 жылға дейін Нью-Йорк қаласында тұрды, сол кезде ол көбінесе 52-ші және 55-ші көшелер арасындағы Алтыншы авенюде пластинкалар сатумен, композиция жазумен және поэзия оқумен айналысты. 1960-жылдары ол қысқа уақытқа плащ пен мүйізді бас киіммен пайда болды, соның салдарынан музыкалық мансабынан хабары жоқ жаяу жүргіншілер мен тұрғындар оны "Алтыншы авенюдің викингі" деп таныды.

Ерте өмір

Хардин Канзас штатының Мэрисвилл қаласында, епископальдық пастор Луис Томас Хардин мен Норма Алвес отбасында дүниеге келді. Хардин бес жасында картондан жасаған барабанды ойнай бастады. Оның отбасы Вайоминг штатына көшті, онда әкесі Форт-Бриджерде сауда ошағы ашты. Бір күні әкесі оны арапахо тайпасының Күн биіне алып барды, онда ол Сары Бұқа басшысының қолына отырып, бұқа терісінен жасалған барабан ойнады. Ол Миссури штатының Херли қаласындағы мектеп оркестрінде де барабаншы болды. 1932 жылдың 4 шілдесінде 16 жасар Хардин далада динамит қақпағы екенін білмейтін бір затты тапты. Ол оны қолына алғанда, жарылғыш зат бетіне жарылып, оны мүңкіп қалдырды. Осы оқиғадан кейін көп жыл бойы апасы Рут оған күнделікті түрде кітап оқып берді. Осы кезде ол философия, ғылым және мифтермен танысып, олар оның мінезін қалыптастырды. Әсіресе Джесси Фотергиллдің «Бірінші скрипка» атты кітабы оны музыкамен шұғылдануға шабыстандырды. Осы уақытқа дейін ол көбінесе соққылы аспаптарға қызығушылық танытса, содан кейін композитор болуға құмар болды. Ол өлеңдерінің, ноталарының, пластинкаларының және музыкалық философиясының көшірмелерін сату арқылы өзін аздап қамтамасыз етті. Музыка мен поэзиядан басқа, ол 1960 жылдары қысқа мерзімге киген ерекше «викинг» киімімен де танымал болды. Бұрыннан сақалды және ұзын шашты болған ол, кейде сыртқы келбетінің Христиан немесе монахқа ұқсауынан қашып, викингтерге тән мүйізді шлем тақты, себебі ол жас кезінде христиан дінінен бас тартқан еді. Ол өмір бойы скандинавия мифологиясына қызығушылық танытты және Кандордағы шалбасандағы үйінде Торға арналған тұғыр ұстады. Илона Гобель (кейін Илона Зоммер аталды) Мундогқа оның шығармашылық еңбектері үшін негізгі холдингтік компанияны құруға көмектесті және оны алдымен Оер-Эркеншвик қаласында, содан кейін Вестфалиядағы Мюнстерде қабылдады. Мундог Зоммер отбасымен бірге тұрды және олар Мюнстерде бірге уақыт өткізді. Осы кезеңде Мундог жүздеген композицияларын жасады, олар Зоммердің көмегімен Брайль әрпінен ноталарға аударылды. Мундог өмірінің соңына дейін Германияда тұрды. 1999 жылдың 8 қыркүйегінде Мюнстерде жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болды. Ол Мюнстердің орталық зиратында жерленген. Оның қабірін суретші Эрнст Фукс өлім маскасының негізінде жасады. Ол көптеген альбомдар жазды және АҚШ мен Еуропа (Франция, Германия және Швеция) елдерінде гастрольдік сапарлар жасады.

Музыка

Композитор ретінде өзін қалыптастыру процесінде Мундог музыканың алуан түрлі стильдерінен шабыттанды. Оның алғашқы туындылары бала кезінде қатысқан үндістер жиналыстарының (pow wow) музыкасынан тікелей шабыт алды; карьерасы дами келе, оның музыкасына бибоп, свинг, румба, модернизм және Ренессанс музыкасының ықпалы енді. Ол бұл музыканы "жылан уақыты" деп атап, "қалыпты емес уақыттағы сырға толы ырғақ, мен 4/4 өлшемінде өлмеймін" деп сипаттады. 1950 жылдары ол өз шығармаларына көліктер, метро, адамдардың сөйлеуі және тұман сигналдары сияқты қалалық дыбыстарды қоса бастады.

Өнертабыстар

Мундог бірнеше музыкалық аспаптар ойлап тапты, олардың кейбіреулері студиялық альбомдарда немесе оның өзі мен кейінгі ансамбльдерінің тікелей орындалуларында қолданылды. Олардың ішінде "оо" – кішкентай үшбұрышты арфа, "ооо я тсу" деп аталатын үлкен арфа, "хюс" деп аталатын үшбұрышты ішекті аспап (норвегиялық "hus" сөзінен, яғни "үй" деген мағынада), "аждаһа тістері", "тужи", "уни", "уцу", "алтыбұрышты барабандар" және "трубадор арфасы" бар. Оның ең танымал аспабы – тримба, композитор 1940 жылдардың соңында ойлап тапқан үшбұрышты соққы аспап. Алғашқы тримбаны Мундогтың досы және жалғыз шәкірті, швед перкуссионисі Стефан Лакатос орындады, сондай-ақ Мундог оған мұндай аспапты жасау әдістерін де түсіндірді. Ол Мундогтан алған білімін американдық композитор Джулиан Калвпен бөлісті.

Мұра

1940-1950 жылдардағы Мундагтың музыкасын американдық композиторлар Филип Гласс және Стив Райх өнерлеріне зор ықпал еткен деп айтты. Олар Мундагтың туындыларын "өте қастерледі, түсінді және Джульярдта алған білімдерінен де артық бағалады" деді. Мундаг Чарли Паркерге де ұнады, ол өзара құрметпен қарасты және "Құстың азасы" (Bird's Lament) шығармасымен оған құрмет көрсетті. Ол Франк Заппа мен Игорь Стравинскиймен де танысты, сондай-ақ Ленни Брюс, Уильям С. Берроуз және Аллен Гинзбергпен бірнеше рет кездесті. Мундагтың туындылары "Fill Your Head with Rock" (CBS, 1970) атты жинақтық екі дискілік альбомына енді. Канадалық композитор және продюсер Дэниел Лануис өзінің "Here Is What Is" альбомында "Moondog" атты трек қосты. 1970-1980 жылдары "Айиттер" деп аталған, соқыр, сақалды мистик кейіпкері Джордж Метцгердің жазған және сурет салған Underground комиксінің төрт санында басты рөлде ойнады. 1970 жылдардың басынан бері көптеген кәсіби күрескерлер осы суретшіден шабыт алып, The Moondogs деп аталып жүр.